جلسه 1397/12/26

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / وجوب تخييري / نظريه حضرت امام(ره)، بخش دوم

محتويات
1نظریۀ حضرت امام(ره) در واجب تخییری، قسمت دوم
1.1آنچه گذشت...
1.2پاسخ حضرت امام(ره) به اشکال
1.2.1تفاوت وجوب تخییری با وجوب تعیینی
1.2.2ریشۀ راه حل در عبارات محقق نائینی و اصفهانی
1.2.3سخن حضرت امام(ره) در فضای دوم آخوند
1.3مقام اثبات
1.4جمع بندی بحث
1.4.1یک ـ آنچه بایستی روی آن تمرکز کرد
1.4.2دوم ـ آنچه نبایستی روی آن تمرکز کرد
1.4.3سوم ـ تفاوت اصلی وجوب تخییری و وجوب تعیینی
1.4.4چهارم ـ نسبت سنجی نظریۀ حضرت امام(ره) با بزرگان قبل از خود
1.5آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / وجوب تخییری / نظریه حضرت امام(ره)، بخش دوم
خلاصه مباحث گذشته:
ظاهر برخی از ادلۀ شرعی دالّ بر وجوب تخییری است. حضرت امام معتقدند صرفاً زمانی از ظاهر این ادله دست برمی داریم که وجوب تخییری، امکان ثبوتی نداشته باشد. لذا حضرت امام(ره) به عنوان گام نخست، به بررسی امکان ثبوتیِ وجوب تخییری می پردازند. کسانی که امکان ثبوتیِ وجوب تخییری را انکار می کنند، دو اشکال را مطرح می کنند:
1. اینکه در متن واقع، «مردد» نداریم.
2. اینکه اراده و بعث، ذات اضافه هستند و امر ذات اضافه، بدون متعلق، محقق نمی شود.
حضرت امام(ره) در صدد پاسخ گویی به این اشکالات است.
 
1نظریۀ حضرت امام(ره) در واجب تخییری، قسمت دوم
 
1.1آنچه گذشت...
گفتیم که منکرینِ امکان ثبوتیِ وجوب تخییری دو اشکال را مطرح می کنند: اینکه وجوب تخییری، دلالت بر «تردید» دارد، اما در متن واقع، «مردد» نداریم، و اینکه اراده، امری ذات اضافه است و امر ذات اضافه، بدون طرفینش تحقق نمی یابد، اما وجوب تخییری به معنای اراده کردن امر مردد است، بنابراین تصویرکردن اراده در وجوب تخییری ممکن نیست. در بعث نیز چنین است؛ بعث شکل نمی گیرد مگر اینکه «آلت بعث» و «مبعوث الیه» داشته باشیم. تردد در آلت بعث، و مبعوث الیه به معنای عدم وجود بعث خواهد بود.
1.2پاسخ حضرت امام(ره) به اشکال
حضرت امام(ره) معتقدند که اشکال فوق در واجب تخییری وجود ندارد. زیرا این اشکال زمانی است که مدعی شویم که واجب تخییری به امر مرددی تعلق پیدا کرده است. اما حق این است که مسیری که واجب تعیینی دارد، بعینه واجب تخییری دارد.
توضیح اینکه مسیر واجب تعیینی به صورت «تکوینی» چنین است که مولا برای امری این مراحل را طی می کند: تصور، تصدیق به مصلحت آن، شوق به آن، شوق مؤکد به آن(اراده)، تحریک عضلات به سوی مشتاق الیه و مراد. اگر هم به صورت «تشریعی» باشد، مولا اراده می کند که شخص دیگری این مراد و مشتاق الیه را محقق کند. حضرت امام(ره) معتقد است که همین مسیر در واجب تخییری نسبت به هر کدام از اطرافِ آن طی می شود؛ یعنی تصور، تصدیق به مصلحت، شوق، شوق مؤکد و ... . هیچ تفاوتی از این جهت میان واجب تعیینی و واجب تخییری وجود ندارد تا گفته شود که «ارادۀ تکوینی» یا «بعث» به امر مبهمی تعلق پیدا کرده است!
1.2.1تفاوت وجوب تخییری با وجوب تعیینی
بنابراین تفاوت وجوب تخییری و وجوب تعیینی در این نیست که متعلق یکی امری معین باشد، و متعلق دیگری امری مردد. بلکه تفاوت اینها در چیز دیگری است. حضرت امام معتقد است که تفاوت وجوب تخییری و وجوب تعیین در این است که سنخ وجوب ها و بعث های این دو متفاوت است؛ در یکی غرض مولا صرفاً از یک راه تأمین می شود (بعث و وجوب تعیینی)، در دیگری غرض مولا از دو یا چند طریق می تواند تأمین شود، لذا هر کدام از آنها دارای بدل است (بعث و وجوب تخییری). پس دو سنخ وجوب داریم.
1.2.2ریشۀ راه حل در عبارات محقق نائینی و اصفهانی
ریشۀ این نکته در عبارات محقق نائینی بود که هم به ظاهر دلیل تمسک می کرد، هم نشان داد که سنخ واجب تخییری متفاوت از سنخ واجب تعیینی است. بنابراین هم واجب تعیینیِ مشروط، و هم واجب تعیینیِ غیر مشروط، هر دو متفاوت از واجب تخییری هستند. بنابراین مقدمات ثبوتیِ واجب تخییری، متفاوت از واجب تعیینی نیست، اما سنخِ آنها متفاوت است، فلذا ظاهر ادلۀ آنها نیز متفاوت است.
توضیح خوبی نیز آقای فاضل به فرمایش حضرت امام(ره) اضافه کرده اند و می گویند «وجوب» در مقابل «استحباب» است. اما این به معنای این نیست که سنخِ وجوب را «تعیینی» بدانیم تا به محض واجب دانستن امری، ذهن مان به «واجب تعیینی» منتقل شود. تنها چیزی که هست این است که «وجوب» در «وجوبِ تعیینی» کثرت استعمال دارد، لذا الفاظ دالّ بر وجوب، اگر قرینه ای بر خلاف نباشد، ظهور در وجوب تعیینی دارند. اما این منافاتی ندارد که هم «وجوب تعیینی» و هم «وجوب تخییری» هر دو در مقسمِ «وجوب» شریک باشند، و در مقابل «استحباب» مطرح بشوند.
توجه به این نکته ما را از گرفتارشدن به «اشکال تعدد عقاب» رها می کند. محقق اصفهانی با تعبیر «اقتضاء» می خواست ما را به همین نکته رهنمون سازد. «اقتضاء» با «کثرت استعمال» که در بالا مطرح شد سازگار است. یعنی چون ذهن به خاطر کثرت استعمال به «وجوب تعیینی» منتقل می شود، لذا اگر بخواهیم اطراف واجب تخییری را با «واجب تعیینی» بسنجیم، بایستی بگوییم اطراف واجب تخییری صرفاً «اقتضاءِ وجوب تعیینی» دارند.
رساترین تعبیر، تعبیر حضرت امام(ره) است که متخذ از عبارات نائینی است؛ اینکه سنخ وجوب تخییری، متفاوت از سنخ وجوب تعیینی است؛ وجوب تخییری، «وجوب الی بدلٍ» است، اما وجوب تعیینی، وجوب الی بدلٍ نیست. اختلاف این دو نیز به «ثبوت» برمی گردد؛ اینکه غرض آیا فقط از یک راه تأمین می شود یا از چند راه؟
آنچه رهزن ذهن برخی آقایان شده است این است که تصور کرده اند مراد از اینکه در واجب تخییری، دو طریق برای تأمین مصلحت و غرضِ مولا وجود دارد، به نحو «وجوب تعیینی» است، و تفاوتش با سایر «وجوب های تعیینی» در این است که واجب تخییری، «واجب تعیینی مشروط» است، و سایرین «واجب تعیینیِ غیر مشروط». همین امر سبب شده که دچار اشکال «تعدد عقاب» شوند.
1.2.3سخن حضرت امام(ره) در فضای دوم آخوند
حضرت امام(ره) اضافه می کند که اشکالی ندارد که این سخن را در فضای فرمایش دوم آخوند[1]
نیز بیان کنیم؛ یعنی بگوییم که در مواردی که تضادّ مقتضَیات داریم، حق این است که اگر تضاد و تزاحم میان مقتضَیات وجود نمی داشت، شاهد وجوب تعیینیِ هر کدام از اطراف می بودیم، اما حال که تضادّ متقضَیات وجود دارد، دیگر وجوب تعیینی نداریم!
همین جاست که جا دارد سخن محقق اصفهانی مبنی بر «اقتضاءِ وجوب تعیینی» مطرح شود. یعنی به خاطر تضادّ مقتضَیات، وجوبِ تعیینیِ اطراف صرفاً در حدّ «اقتضاء» باقی مانده است و به مرحلۀ «فعلیت» نرسیده است.
حضرت امام(ره) تعبیر جامع تری را مطرح می کنند که حتی اگر تضادّ هم نباشد، باز جا دارد. توضیح اینکه «تضادّ» به معنای این است که اینها پشت سر هم نمی توانند محقق شوند[2]
، نظیر اینکه فضای معده با آب پر شود و جا برای دوغ باقی نماند. اگر این گونه باشد و اشکال از «ظرف تحقق» باشد، مولا بایستی امر کند به اینکه دفعتاً بایستی میان این دو جمع کرد. لذا حضرت امام(ره) تعبیر می کند به اینکه یکی موضوع دیگری را از بین ببرد، نه اینکه اشکال از «ظرف تحقق» باشد.
سخن امام(ره) این است که اگر این مسأله نمی بود که یکی هادمِ موضوع دیگری است، مواجه با سنخِ وجوب تعیینی می شدیم؛ یعنی مولا جداگانه انجام هر کدام از اطراف را خواستار می شد، اما چون در واقعِ امر این اتفاق افتاده که یکی هادمِ موضوع دیگری است، لذا شاهد سنخ وجوب تخییری هستیم.
1.3مقام اثبات
حضرت امام(ره) پس از اینکه از اشکالات مقام ثبوتِ وجوب تخییری فارغ می شوند، می گویند همان گونه که برای واجب تعیینی پس از تصویر مقام ثبوت، قائل به مقام اثبات می شویم و آنچه در ظاهر دلیل آمده را اخذ می کنیم، در «واجب تخییری» نیز چنین است؛ یعنی بایستی آنچه در ظاهر دلیل آمده را أخذ کنیم.
1.4جمع بندی بحث
1.4.1یک ـ آنچه بایستی روی آن تمرکز کرد
تقسیم وجوب به «وجوب تعیینی» و «وجوب تخییری» به اعتبار بعثی است که متوجه مبعوث الیه ها است. در یکی «بعث بلا بدل» داریم و در دیگری «بعث الی بدل». به خاطر دو سنخ بعث است که شاهد دو سنخ وجوب («وجوب بلا بدل» و «وجوب الی بدل») هستیم.[3]
ظاهر دلیل نیز می رساند که دو سنخ وجوب داریم. در ظاهر دلیلِ وجوب تخییری، اثری از جامع انتزاعی یا جامع حقیقی نمی بینیم.
با این تحلیل از وجوب تخییری، مواجه با هیچ اشکالی نخواهیم بود. هم مقام ثبوت به خوبی تحلیل شده است و دو سنخ بعث تصویر شده است، لذا شاهد دو سنخ وجوب خواهیم بود. هم در مقام اثبات ظاهر دلیل موافق با تحلیل ما است.
1.4.2دوم ـ آنچه نبایستی روی آن تمرکز کرد
نتیجه اینکه آخوند نبایستی تقسیم وجوب به واجب تعیینی و واجب تخییری را به «دخالت مصالح» برگرداند و بگوید اگر یک مصلحت داشته باشیم، تخییر نداریم، اما اگر چند مصلحت داشته باشیم، تخییر داریم!
علتش این است که همان گونه که نشان دادیم چه بسا یک مصلحت داشته باشیم که از سه طریق تأمین شود، لذا شاهد سنخ وجوب تخییری خواهیم بود، و چه بسا چند مصلحت داشته باشیم که یکی هادمِ موضوع دیگر باشد، که در این صورت نیز شاهد سنخ وجوب تخییری خواهیم بود. بنابراین مسأله دائر مدار این نیست که آیا یک مصلحت داریم یا چند تا. تفاوت دو سنخِ وجوب به تفاوت بعث ها برمی گردد و کاری به مصالح و واقعیتِ خارجیه ندارد.
1.4.3سوم ـ تفاوت اصلی وجوب تخییری و وجوب تعیینی
نکتۀ جالب دیگری که در این باره باید بدان اشاره کنیم این است که حضرت امام(ره) اشکال «حقیقت و اعتبار» را به آخوند نگرفته است، چرا که آخوند حقیقتاً بحث ثبوتی انجام داده است. حضرت امام(ره) می فرماید از این توضیحی که ما دادیم معلوم می شود که تفکیک تعیینی از تخییری به اعتبار دو سنخ بعث و دو سنخ وجوب است. در هر دو شاهد تعدد مراد و تعدد اراده و تعدد بعث هستیم، با این تفاوت که در سنخ وجوب تعیینی هیچ کدام بدل دیگری نیست، اما در سنخ وجوب تخییری شاهد «بعث الی بدل» و «وجوب الی بدل» هستیم.
1.4.4چهارم ـ نسبت سنجی نظریۀ حضرت امام(ره) با بزرگان قبل از خود
حضرت امام(ره) همانگونه که گفته شد بر خلاف محقق خوئی، بسیار به فرمایشات محقق نائینی و محقق اصفهانی در این باره نزدیک می شوند.
1.5آنچه خواهد آمد...
بحث حضرت امام(ره) دربارۀ «وجوب تخییری» و تفاوتش با «وجوب تعیینی» اینجا به اتمام می رسد. بحث «اقل و اکثر» باقی می ماند که در جلسات بعدی بدان می پردازیم.
 

[1] فضای فرمایش اول آخوند این بود که چند راه برای تحقق یک غرض داشته باشیم. اکثر واجبات تخییری این گونه اند. فضای فرمایش دوم آخوند نیز این بود که چند فعل و چند مصلحت و غرضِ متفاوت داشته باشیم، منتهی میان این مصلحت ها و مقتضَیات تزاحم و تضادّ فلسفی وجود داشته باشد.

[2] یعنی اگر یکی محقق شد، جا برای تحقق دیگری باقی نمی ماند.

[3] سخن، سخن بسیار زیبایی است که متأسفانه آقای فاضل توضیح خوبی از آن ارائه نکرده اند. قبلاً در ذیل توضیح سخن آخوند، به نقد سخن آقای فاضل پرداخته ایم.