جلسه 1397/12/18

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / واجب تخييري / نظريه ي محقق نائيني درباره ي «واجب تخييري»

محتويات
1نظریه ی محقق نائینی درباره ی «واجب تخییری»
1.1آنچه گذشت...
1.2لزوم پرداختن به فرمایشات محقق نائینی
1.3بیانات محقق نائینی
1.3.1اشکال اصلیِ «واجب تخییری»
1.3.2راه حلّ ها
1.3.2.1الف. «عنوان انتزاعی»
1.3.2.2ارزیابی محقق نائینی از نظریه ی «الف»
1.3.2.3ب. فرق گذاشتن میان اراده ی فاعل و اراده ی آمِر (نظریه ی مختار محقق نائینی)
1.3.2.4ارزیابی محقق نائینی از نظریه ی «ب»
1.3.3خلاصه ی سخن محقق نائینی
1.4آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / واجب تخییری / نظریه ی محقق نائینی درباره ی «واجب تخییری»
خلاصه مباحث گذشته:
ابتدا تکمله ای بر نظریه ی مختار محقق خوئی بیان شد؛ اینکه «عنوان انتزاعی» حتی می تواند متعلق صفات حقیقی ذات اضافه نیز قرار بگیرد، چه رسد به احکام شرعی. دلیل محقق خوئی، تعلق صفت حقیقی ذات اضافه ی علم به «عنوان انتزاعی أحدها» در علم اجمالی بود. پس از بیان نظریه ی مختار محقق خوئی، وارد نقد و بررسی این نظریه شدیم. از آنجا که محقق خوئی در بخشی از نظریه ی مختارشان تحت تأثیر محقق اصفهانی بوده اند، و در بخش دیگری از نظریه شان تحت تأثیر محقق نائینی، لذا نظریه ی ایشان را در دو بخش بررسی می کنیم. ابتدا به آن بخشی از نظریه ی ایشان پرداختیم که تحت تأثیر محقق اصفهانی قرار گرفته است. اما بررسی بخش دوم نظریه ی ایشان، موکول به جلسات آینده شد؛ زمانیکه ابتدا بیانات محقق نائینی را مطرح کنیم، سپس اثرگذاری آنها بر محقق خوئی را روشن سازیم.
 
1نظریه ی محقق نائینی درباره ی «واجب تخییری»
 
1.1آنچه گذشت...
در حال بررسی فرمایش محقق خوئی در مسأله ی واجب تخییری بودیم. یکی از مبانیِ فرمایشات محقق خوئی، تفکیکِ میان «وادی جعل و تحقق تکلیف» با «وادی غرض و امتثال» است. ایشان این مبنا را هم اینجا دارند، هم در جاهای دیگری نظیر مسأله ی «اجتماع امر و نهی». این مبنا جای بررسی دارد که آیا تفکیک انجام شده درست است یا نه؟ آیا محقق خوئی همه جا یک مبنای واحد دارند، یا اینکه اختلاف مبنا دارند و مبنای ایشان در «واجب تخییری» با مبنای ایشان در مسأله ی «اجتماع امر و نهی» متفاوت است؟ همان گونه که گفته شد فعلاً قصد ورود به مباحث مبنایی را نداریم. لذا صرف نظر از نکته ی فوق، به سایر جوانب بحث می پردازیم.
1.2لزوم پرداختن به فرمایشات محقق نائینی
گفته شد که بخشی از فرمایش ایشان ناظر به فرمایش استادشان محقق اصفهانی است و بخش دیگری از فرمایش ایشان ناظر به استاد دیگرش محقق نائینی. محقق خوئی، فرمایش محقق اصفهانی را نقل کردند و توضیح دادند، سپس مورد نقد قرار دادند، اما فرمایش محقق نائینی را نقل نکرده اند، اما برخی از نکاتی که مطرح می کنند، برگرفته از نکات محقق نائینی است. بنابراین برای اینکه فرمایش محقق خوئی کامل بررسی شود، جا دارد که فرمایش نائینی را هم بررسی کنیم.
1.3بیانات محقق نائینی
محقق نائینی در جلد اول از کتاب «فوائد الاصول»، در ابتدای بحث «واجب تخییری»، اشکال معروف و مهم مسأله را بیان می کند، سپس به راه هایی برای حل مشکل اشاره می کنند.
1.3.1اشکال اصلیِ «واجب تخییری»
اشکال معروف واجب تخییری، «تعلق اراده ی آمِر به دو یا چند شئ بدون تعیین» است. بیان اشکال این است که «اراده ی آمِر» همانند «اراده ی فاعل» است؛ همانگونه که تعلق اراده ی فاعل به «شئ مردد» امکان ندارد، تعلق «اراده ی آمِر» نیز به شئ مردد، ممکن نیست. «اراده ی فاعل» را چنین تعریف کرده اند: «الشوق المؤکد المستتبع لحرکة العضلات». این شوق مؤکد نمی تواند شکل بگیرد مگر اینکه متعلقِ آن «شئ معین و محدود به حدود شخصیة» باشد؛ شیئ خاص بایستی ابتدا تصور شود، سپس مورد تصدیق قرار بگیرد، سپس بدان شوق پیدا شود، سپس شوق مؤکد ـ اراده ـ حاصل شود، سپس عضلات به سوی آن شیئ خاصّ حرکت کنند. بنابراین اراده ی فاعل امکان ندارد که به شیئ مبهم و مردد تعلق بگیرد.
اراده ی آمِر نیز همانند اراده ی فاعل است، لذا امکان تعلق به شیئ مبهم و مردد برای او نیز محال است. فرق این دو اراده صرفاً در این است که اراده ی فاعل «اراده ی تکوینی» است، اما اراده ی آمِر «اراده ی تشریعی» است؛ یعنی اراده ی آمر به این تعلق یافته که دیگری کار را انجام دهد، اما اراده ی فاعل به این تعلق یافته که عضلات خودش حرکت کنند و کار را انجام دهند. اما هر دو اراده از این جهت تفاوتی ندارند که برای شکل گیری شان می بایستی متعلق آنها مشخص و معین باشد.[1]

1.3.2راه حلّ ها
ایشان چند راه حل برای حلّ این اشکال را بررسی می کنند:
1.3.2.1الف. «عنوان انتزاعی»
اولین راه حل، همان راه حلی است که بعداً محقق خوئی اختیار می کنند؛ اینکه «کلی انتزاعی» متعلق اراده ی آمِر باشد. کلی انتزاعی، همان عنوان «أحدها» یا «أحدهما» است. سپس می گوید اگر اشکال شود که تعلق اراده ی آمِر به عنوان انتزاعی اشکال دارد زیرا عنوان انتزاعی مأموربه نیست. می گوییم عنوان انتزاعی اگر منشأ انتزاعش به دست مکلف باشد، می تواند مأموربه واقع شود. به عبارتی برای صحت امر، عنوان انتزاعی نیز کفایت می کند به شرط اینکه منشأ انتزاعی به دست مکلف باشد. تعبیر محقق نائینی چنین است: «و لا مانع من تعلّق التّكليف بالأمور الانتزاعيّة إذا كان منشأ انتزاعها بيد المكلّف»[2]

واضح است که مانحن فیه به دست مکلف است. زیرا مراد از «أحدهما» در جایی که می گوییم «أحدهما» مأموربه است، «أحد الأفعال» است؛ فعل، فعل مکلف است؛ «و واضح انّ هذا العنوان الانتزاعي قابل للانطباق على كلّ من افراد الواجب المخيّر، فانّه يصدق على كلّ من العتق و الصّيام و الإطعام عنوان (أحدها) فيكون هو متعلّق التّكليف هذا»[3]
؛ بنابراین مانعی ندارد که مولا به عنوان انتزاعی ای امر کند که بر افعال مکلف صدق کند.
1.3.2.2ارزیابی محقق نائینی از نظریه ی «الف»
این نظریه همان نظریه ای است که محقق خوئی آن را تفصیل می دهد و مختار خود قرار می دهد[4]
و معتقد است چنین تکلیفی هم در مرحله ی «تحقق تکلیف» خالی از اشکال خواهد بود، هم در مرحله ی امتثال.
محقق نائینی نیز معتقد است که این نظریه ـ تعلق اراده ی آمِر به «عنوان انتزاعی» ـ به این شرط که منشأ انتزاع به دست مکلف باشد، ثبوتاً مشکلی ندارد، و هیچ اشکال عقلی متوجه این نظریه نیست، اما اشکالش این است که خلاف ظاهر ادله است. در ظاهر ادله «عنوان انتزاعی» نیامده است. مولا نگفته است «أحدهما» را انجام دهید! ظاهر ادله این است که «عتق کن، یا روزه بگیر یا اطعام کن»، اما هیچ سخنی درباره ی «أحدها» در ظاهر دلیل نیامده است.
بیان محقق نائینی چنین است: «انّ ذلك خلاف ظواهر الأدلّة المتكفّلة لبيان الواجب التّخييري، حيث انّ الظّاهر منها، كون كلّ من الخصال واجبا، لا انّ الواجب هو عنوان (أحدها)»[5]

از آنجا که نظریه ی «عنوان انتزاعی» مشکل ثبوتی ندارد، و تنها اشکالش ناسازگاری با ظاهر ادله است، لذا جمع بندی محقق نائینی این است که این نظریه را اختیار نمی کنیم، مگر آنکه سایر نظریاتی که برای توجیه «واجب تخییری» مطرح شده اند اشتباه از آب دربیایند. اگر اشتباه بودن سایر نظریه ها برای ما محرز شد، از آنجا که مسلم است که «واجب تخییری» داریم، و نیز روشن شده است که نظریه ی «عنوان انتزاعی» مشکل ثبوتی ندارد، فلذا مجبور خواهیم شد که این نظریه را بپذیریم.
1.3.2.3ب. فرق گذاشتن میان اراده ی فاعل و اراده ی آمِر (نظریه ی مختار محقق نائینی)
راهکار دیگری که ایشان آن را به عنوان «وجه چهارم» ذکر می کند این است که میان اراده ی فاعل با اراده ی آمِر فرق بگذاریم. چرا که ریشه ی اشکال به این برمی گشت که اراده ی آمِر با اراده ی فاعل قیاس می شد و گفته می شد که همانگونه که اراده ی فاعل به مردد و مبهم تعلق پیدا نمی کند، اراده ی آمِر نیز چنین است. بنابراین اگر میان این دو اراده قائل به تفاوت باشیم و بگوییم ملازمه ای میان این دو نیست[6]
، مشکل حل خواهد شد.
برای اینکه ملازمه ی میان دو اراده را خراب کند، بیان می کند که مثلاً اراده ی آمِر می تواند به «کلی» تعلق پیدا کند؛ لازم نیست که حتماً اراده ی آمِر به «خصوصیات فردیه» تعلق پیدا کند. شاهد ما بحث قبلی ـ متعلق اوامر و نواهی ـ است؛ در آنجا گفته شد که اگر خصوصیات فردیه در تحقق و تحصیلِ ملاک، دخالت نداشته باشد، معنا ندارد که اراده ی آمِر به خصوصیات فردیه تعلق پیدا کند، بلکه حقّ این است که اراده ی آمِر به «طبیعی» ـ که کلی است ـ تعلق پیدا می کند. درست است که در متن واقع، همیشه خصوصیات فردیه ملازم با طبیعی هستند و میان این دو نمی توان تفکیک کرد، اما در شکل گیری اراده ی آمِر، اراده ی آمِر صرفاً تابع غرض و ملاک است، لذا چون در خصوصیات فردیه ملاک و غرض وجود ندارد، لذا اراده ی آمِر تعلقی به خصوصیات فردیه پیدا نمی کند.
اما اراده ی فاعل به «طبیعی» تعلق پیدا نمی کند. متعلق اراده ی فاعل ـ که اراده ای تکوینی است ـ حتماً دارای تشخص و خصوصیت فردیه است؛ اراده ی فاعل همیشه به امر خاصّ خارجی به همراه خصوصیت فردیه اش تعلق پیدا می کند.
خلاصه اینکه در شکل گیری اراده ی آمِر «طبیعی» کافی است، اما در شکل گیری اراده ی فاعل، شئ حتماً بایستی با خصوصیت فردیه اش مورد تعلق قرار گیرد. بنابراین تفکیک میان اراده ی آمِر و اراده ی فاعل شدنی است. نتیجه اینکه برخی از خصوصیات از لوازم اراده ی فاعل است، اما لازم نیست که همان خصوصیات از لوازم اراده ی آمر باشد.
به نظر محقق نائینی مانحن فیه نیز چنین است:
اراده ی آمر نمی تواند به «جامع حقیقی» بخورد، چرا که اینجا «جامع حقیقی» نداریم.
- اراده ی آمر نمی تواند به «عنوان انتزاعی» بخورد، چرا که «عنوان انتزاعی» امری عرفی نیست.[7]
پس نه طبیعی، و نه عنوان انتزاعی هیچ کدام متعلق اراده ی آمِر نیست.
-روشن است که نمی توان گفت اراده ی آمِر به یکی از این اطراف خورده است. زیرا فرض این است که هر کدام از اینها می توانند غرض مولا را تأمین کنند.
ـ روشن است که اراده ی آمر به «مجموع» نیز نخورده است، چرا که می دانیم مولا «مجموع اطراف» را از ما نخواسته است.
نتیجه اینکه بایستی بگوییم اراده ی آمِر به هر کدام از اطراف خورده است، منتهی بدلاً از دیگری. یعنی مثلاً اراده ی مولا به «عتق یا صیام یا اطعام» خورده است.
یعنی از کنار هم قراردادن این نکات (اینکه هر کدام از اینها محصِّل غرض است، اینکه در اینجا جامع حقیقی نداریم، اینکه جامع انتزاعی مورد التفات عرف نیست، اینکه فرد معین، خلاف فرض است، اینکه مجموع آنها خواسته نشده) به این نتیجه می رسیم که «فلا بدّ ان تتعلّق إرادته بكلّ واحد لا على وجه التّعيين بحيث يوجب الجمع، فانّ ذلك ينافى وحدة الغرض، بل على وجه البدليّة، و يكون الاختيار بيد المكلّف في اختيار أيّهما شاء، و يتضح ذلك بملاحظة الأوامر العرفيّة»[8]
؛ در این صورت:
اولاً: اراده به هر کدام از اطراف واجب تخییری خورده است، علی وجه البدلیة.
ثانیاً: اختیار به دست مکلف است، چون بدلیت وجود دارد و مکلف می تواند هر کدام از بدل ها را که خواست اتیان کند.
1.3.2.4ارزیابی محقق نائینی از نظریه ی «ب»
محقق نائینی این نظریه را به عنوان نظریه ی مختار خود اختیار می کند. ایشان در ادامه به مقایسه ی نظریه ی مختارش با سایر راهکارها می پردازد. ایشان فرق نظریه ی خود با آخوند در فرض دومش ـ که قائل به تخییر شرعی بود ـ را در این می داند که آخوند معتقد بود هر کدام از اطراف، «وجوب تعیینی» دارد، و صرفاً به خاطر تضادّ میان مصالح آنها بود که نمی توانستیم میان آنها جمع کنیم. لذا نتیجه این می شد که هر کدام از اطراف «وجوب تعیینیِ مشروط» پیدا می کرد؛ یعنی هر کدام مشروط می شود به عدم اتیان دیگر اطراف. لازمه ی این تحلیل، «تعدد عقاب» در صورت ترک تمامی اطراف است. این اشکال به هر دو تصویری که محقق اصفهانی نیز انجام داده، وارد می شود، چرا که او نیز در نهایت به «وجوب تعیینیِ مشروطِ» همه ی اطراف رسید. همه ی تحلیل های فوق دچار این دو مشکل هستند: خلاف ظاهر ادله هستند و تعدد عقاب لازمه ی آنها است.
محقق خوئی می گوید مختار من این نیست که همه ی اطراف را واجب تعیینی مشروط بدانم، همچنین مختار من این نیست که وجوب به «عنوان انتزاعی» تعلق پیدا کند که گرچه مشکل ثبوتی ندارد و مشکل تعدد عقاب را ندارد، اما به هر حال با دو مشکل مواجه است:
1. «عنوان انتزاعی» مورد التفات عرف نیست. موالی عرفیه هنگامی که امر تخییری می کنند، اصلاً توجهی به «عنوان انتزاعی» ندارند.
2. عنوان «أحدها» در ظاهر ادله نیز وجود ندارد، لذا مشکل ناسازگاری با ظاهر ادله نیز وجود دارد.
محقق خوئی می گوید مختار من این است که هنگامی که «اراده ی آمِر» از نوع «اراده ی تخییری» است، سنخ دیگری از اراده ی آمِر داریم که با سایر اراده های آمِر متفاوت است. ایشان به عنوان دلیل، به «اوامر عرفی» اشاره می کند. سخن ایشان چنین است: «بل على وجه البدليّة، و يكون الاختيار حینئذٍ بيد المكلّف في اختيار أيّهما شاء، و يتضح ذلك بملاحظة الأوامر العرفيّة، فانّ امر المولى عبده بأحد الشّيئين أو الأشياء بمكان من الإمكان، و لا يمكن إرجاعه إلى الكلّي المنتزع كعنوان (أحدهما)، فانّ ذلك غير ملحوظ في الأوامر العرفيّة قطعا و لا يلتفت إليه، فلتكن الأوامر الشّرعيّة كذلك »[9]
؛ اوامر شرعیه همانند اوامر عرفیه هستند. ظاهر دلیل نیز مؤید مدّعای ماست.
ایشان در نهایت جمع بندی بسیار مهمی می کنند و می گویند: «فالإرادة في الواجب التّخييري سنخ من الإرادة في قبال الإرادة المشروطة أو الإرادة المطلقة بشي ء معيّن»[10]
؛ حضرت امام(ره) همانگونه که بعداً خواهیم دید، سعی کرده است از این قسمت استفاده کند.[11]
اراده ای که در واجب تخییری است، متفاوت از سنخ اراده ای است که در واجب مشروط داریم، و نیز متفاوت از سنخ اراده ای است که در واجب تعیینی مطلق داریم. واجب مشروط، واجبی تعیینی است که وجوبش مشروط به عدم اتیان دیگری است. واجب تعیینی مطلق، واجباتی هستند که هر کدام مستقل از دیگری است؛ همانند اکثر تکالیفی که در شرع داریم نظیر روزه، حج، نماز و ... .
1.3.3خلاصه ی سخن محقق نائینی
اولاً: ایشان «عنوان انتزاعی» را نقد کردند؛ از نظر ایشان عنوان انتزاعی، خلاف ظاهر ادله است و مورد التفات عرف نیست، در حالیکه اوامر شرعیه، اوامری هستند که عرفی ـ عقلائی هستند. سرّ اینکه در ادله «عنوان انتزاعی» نیامده است به همین نکته برمی گردد که اوامر شرعیه، عرفی ـ عقلائی هستند، اما عرف هیچ التفاتی به «عنوان انتزاعی» ندارد.
ثانیاً: به عنوان نظریه ی مختار فرمودند که در واجب تخییری، سنخی از اراده وجود دارد که متفاوت از اراده ای است که در واجب تعیینی (چه واجبات تعیینی ای که مشروط به عدم اتیان دیگری است، چه واجبات تعیینیِ مطلق) موجود است. اشکال تعدد عقاب بر نظریه ی مختار محقق نائینی وارد نمی شود، چرا که قائل به وجوب تعیینیِ همه ی اطراف نشدند.
1.4آنچه خواهد آمد...
با بیان فرمایشات محقق نائینی، زمینه فراهم شد برای بررسی قسم دومِ فرمایشات محقق خوئی ـ که تحت تأثیر فرمایشات محقق نائینی ـ بیان شده اند.

[1] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص232 عین عبارت ایشان چنین است: «و قد يستشكل في تصوير الواجب التّخييري، و انّه كيف يعقل تعلّق إرادة الآمر بأحد الشّيئين أو الأشياء من غير تعيين؟ مع عدم إمكان تعلّق إرادة الفاعل بذلك، لوضوح انّ إرادة الفاعل المستتبعة لحركة العضلات لا تتعلق إلّا بمعيّن محدودة بحدوده الشّخصيّة، و لا يعقل تعلّقها بأحد الشّيئين على وجه الإبهام و التّرديد، فإذا لم يعقل تعلّق إرادة الفاعل على هذا الوجه، فكيف يعقل تعلّق إرادة الآمر بذلك؟.»

[2] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص232.

[3] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص232.

[4] محقق خوئی در «أجود التقریرات» نیز این نظریه را با تفصیل ذکر می کند، اما مرحوم کاظمی در «فوائد الأصول» آن را به اختصار بیان کرده است. ما مطلب را از «فوائد الأصول» پی گرفته ایم، چرا که حضرت امام(ره) نیز از فوائد الأصول نقل کرده اند و ما بعداً می خواهیم با بیان حضرت امام(ره) کار کنیم.

[5] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص232.

[6] یعنی چنین نیست که اگر چیزی برای اراده ی فاعل شدنی نبود، برای اراده ی آمِر نیز چنین باشد.

[7] هیچ کدام از موالیِ عرفی هنگامی که می خواهند دستوری صادر کنند، هیچ گونه التفاتی به عنوان «أحدهما» ندارد.

[8] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص235.

[9] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص235.

[10] فوائد الأصول، الكاظمي الخراساني، الشيخ محمد علي، ج1، ص235.

[11] حضرت امام(ره) چنانچه خواهد آمد، با سخن اول محقق نائینی (تفاوت اراده ی آمر با اراده ی فاعل) مخالفت می کند، اما با سخن دوم محقق نائینی (تفاوت اراده ی تخییری با اراده ی تعیینی) همراه می شود.