جلسه 1397/11/27

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / بقاء جواز پس از نسخ وجوب / نظري امام خميني(ره)

محتويات
1نظریۀ حضرت امام(ره) در مقام ثبوت، و در مقام اثبات
1.1یک ـ مقام ثبوت: امکان عقلیِ «بقاء جواز»
1.1.1اولاً: وجوب، بسیط و انتزاعی است
1.1.2ثانیاً: بر فرض مشکک بودنِ وجوب، تشکیک در خودِ مرتبۀ وجوب نیست
1.1.3ثالثاً: ارادۀ مولای حقیقی و حکیم، مشکک نیست
1.1.4سخن ضمنیِ حضرت امام(ره) در فضای «ترکب وجوب»
1.2دو ـ مقام اثبات
1.2.1اشکال حضرت امام(ره) به فرمایش آخوند و محقق خوئی

 
 
موضوع: امر / بقاء جواز پس از نسخ وجوب / نظریۀ امام خمینی(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
حضرت امام(ره) معتقدند که قبل از ورود به مباحث اثباتی، بایستی امکان عقلیِ «بقاء جواز» را بررسی کرد. برای انجام این مهم، ابتدا بایستی بررسی کرد که آیا «وجوب» بسیط است یا مرکب. نظر مختار حضرت امام(ره)، بساطت وجوب است. آقاضیاء تلاش کرده است که با تشکیکی دانستنِ این امر بسیط، قائل به «بقاء جواز» شود؛ بدین صورت که پس از اینکه مرتبۀ شدیدِ وجوب بوسیلۀ نسخ از بین رفته، خودبه خود مراتبِ ضعیف تر محقق می شوند و آن چیزی جز «جواز» نیست. حضرت امام برای قضاوت در این باره معتقدند که بایستی دید که آیا «وجوب»، امری اعتباری است یا انتزاعی؟ و اگر انتزاعی است، منشأ انتزاع آن چه چیزی است؟ نظر مختار حضرت امام(ره) این است که وجوب، امری انتزاعی است و منشأ انتزاع نیز «بعث اعتباری» است. لذا نه امر منتزع، و نه منشأ انتزاع، هیچکدام امر مشکک نیستند. نتیجه اینکه «بقاء جواز» عقلاً ممکن نیست.
 
1نظریۀ حضرت امام(ره) در مقام ثبوت، و در مقام اثبات
 
1.1یک ـ مقام ثبوت: امکان عقلیِ «بقاء جواز»
حضرت امام(ره) معتقد بودند که برای بررسی درست بحث «بقاء جواز پس از نسخ وجوب» ابتدا بایستی به «مقام ثبوت» پرداخت. گفتند که در مقام ثبوت:
1ـ وجوب اگر بسیط باشد، مسألۀ امکان «بقاء جواز» نیازمند تحلیل است؛ چه انتزاعی باشد، چه اعتباری. آیا هنگامی که نسخ امر بسیط رخ می دهد می توانیم «بقاء جواز» را ترسیم کنیم؟ اما اگر وجوب را «اظهارِ اراده» دانستیم، بایستی بررسی کنیم که مسألۀ «تشکیک در اراده» چگونه است؟
2ـ وجوب اگر ترکب داشته باشد، امام(ره) هر چند مستقیماً به این شقّ نپرداخته اند، اما به صورت ضمنی، در مورد امکان «بقاء جواز» سخن گفتند، و آن را مساوی با فرض بقاء جنسِ بلافصل دانستند.
1.1.1اولاً: وجوب، بسیط و انتزاعی است
سه احتمال در فضای بساطتِ وجوب مطرح بود:
یک ـ نظر مختار حضرت امام(ره) این است که «وجوب»، امری انتزاعی است، و به همین خاطر بسیط است و دارای مراتب نیست. وجوب، منتزع از «بعث ناشی از ارادۀ حتمیه» است. بعث، «بعث اعتباری» است، اما اراده ـ که منشأ بعث مذکور است ـ امری حقیقی است.
دو ـ در مقابل این تحلیل، آقاضیاء وجوب را امری «بسیط» و در عین حال «تشکیکی و دارای مراتب» می داند. به نظر ایشان «وجوب» از این حیث همانند «وجود» است که در عین بساطت، تشکیکی است و دارای مراتب است. مراتبِ وجوب عبارتند از: «الزام»، «رجحان» و «اصل جواز». اینها همه مراتب یک واقعیت هستند.
اما هم امام و هم آقای خوئی معتقدند که امر انتزاعی، تشکیک بردار نیست. ما نیز علی المبنا این سخن را قبول داریم.[1]
به نظر حضرت امام(ره)، علت اینکه آقاضیاء «وجوب» را تشکیکی می داند این است که «وجوب» را «ارادۀ مظهَره» می داند.اراده می تواند شدید یا ضعیف باشد، لذا تشکیک در «اراده» داریم.[2]
لذا حضرت امام(ره) می فرمایند: «نعم لو كان الوجوب هو الإرادة المظهرة، فباعتبار الإرادة يكون ذا مراتب »[3]

ریشۀ نظریۀ محقق خوئی نیز به همین جا برمی گردد. ایشان به تبع استادشان ـ آقاضیاء ـ قائل است که چنین اعتباراتی اخبار از امور نفسانی هستند. مثلاً «اراده» کیف نفسانی و در صقع نفس است. اگر این اراده، ابراز شود، به «ابراز اراده»، «وجوب» گفته می شود. نکته ای که هست این است که آقای خوئی گرچه در آنجا با آقاضیاء همراهی می کند، اما سخن شان با سخنی که در مانحن فیه زده اند و قائل به انتزاعی بودن وجوب شده است، سازگار نیست.[4]

از آنجا که بنای ما بر پی گیریِ علی المبنای بحث است، می گوییم اگر وجوب، اظهار اراده باشد، به اعتبار «اراده»، «وجوب» امری ذومراتب و مشکک خواهد بود. اما اگر وجوب را منتزع از «بعث اعتباری» بدانم که آن «بعث اعتباری» ناشی از «اراده» باشد[5]
، دیگر تشکیک در آن راه نخواهد داشت.
محقق خوئی دچار نوعی تردد میان دو استادشان ـ آقاضیاء و محقق نائینی ـ شده است. بخشی از سخنانشان متأثر از آقاضیاء است و برخی دیگر متأثر از محقق نائینی. اولین کسی که به زیبایی این بحث را مطرح کرده است که بعد از استعمال صیغه در معنای خودش، بوسیلۀ حکم عقل یا عقلاء «وجوب» را انتزاع می کنیم، محقق نائینی است.[6]
بنابراین محقق خوئی بایستی مشخص کند که به تبعیت از کدام استادش سخن می گوید!
خلاصۀ بحث این شد که اگر وجوب را امری انتزاعی بدانیم، وجوب حتماً بسیط خواهد بود و تشکیک در او راه نخواهد داشت. فلذا نمی توان مدعی شد که با رفتن یک مرتبه از وجوب، تحدد به مرتبۀ دیگر خودبه خود درست می شود و بدون اینکه نیاز به «فصل» باشد، می توان قائل به بقاء جواز شد! اما اگر وجوب را «اظهار اراده» بدانیم، به اعتبار اراده می توان قائل به مشکک بودنِ وجوب شویم. اما به هر حال، نظر مختار ما همان نظر حضرت امام(ره) است، لذا تشکیک وجوب منتفی است.
1.1.2ثانیاً: بر فرض مشکک بودنِ وجوب، تشکیک در خودِ مرتبۀ وجوب نیست
حضرت امام(ره) می فرماید اگر کسی تنزل کرد و قائل به تشکیک در وجوب شد، بایستی دقیقاً مشخص کند که در چه چیزی قائل به تشکیک است. صرف اینکه مسأله را به «وجود» تنظیر کنید که در عین بساطت، مشکک است کافی نیست. بایستی دقت کرد که قائلین به تشکیکِ در وجود، تشکیک را در «اصل وجود» مطرح می کنند، نه در مرتبۀ عالیِ وجود. تشکیک برای «کلِ وجود» است نه اینکه در مرتبه شدیده و اعلا نیز شاهد تشکیک باشیم. آری می توان در «رجحان» یا «جواز» قائل به تشکیک شد، اما اکنون دعوا بر سر «وجوب» است.[7]
آقاضیاء می خواست با تشکیکی دانستنِ «وجوب» بگوید که با نسخ وجوب، مرتبۀ جواز خودبه خود محدد می شود.[8]

حتی حضرت امام این احتمال را می دهند که می توان قائل به «واجب اهمّ» و «واجب مهمّ» شد، اما هر کدام از اینها را که داشته باشیم، با آمدن ناسخ نمی توان قائل به بقاء جواز شد، چرا که همان مرتبه که تا قبل از نسخ محقق بوده است، خودش مشکک نبوده است. لذا هر چه که بوده، با آمدن ناسخ، مرتفع شده است.
بنا به این سخن، می توان سخن آقاضیاء مبنی بر «ارادۀ مظهره» را هم جواب داد. یعنی به ایشان می توان گفت که اگر وجوب، ابراز ارادۀ شدیده باشد، آن مرتبه از اراده که دیگر مشکک نیست، هر چند «اصل اراده» را مشکک می دانیم.
1.1.3ثالثاً: ارادۀ مولای حقیقی و حکیم، مشکک نیست
حضرت امام(ره) به کسانی که سخن آخوند را قبول نمی کنند، می گوید اگر در «اراده» قائل به تشکیک شویم، این صرفاً در موالی عرفی و عقلائی است، نه در مولای حکیم. موالی عرفی، ارادۀ شدید و ضعیف دارند، اما مولای حکیم و حقیقی چنین نیست. این اشکال حضرت امام(ره) متوجه آخوند نیست که مسأله را با نفس نبوی و نفس ولوی درست می کند، چرا که نفس نبوی و نفس ولوی عرفی ـ عقلائی هستند. اما کسانی که این مبنای آخوند را مطرح نکرده اند، اشکال فوق متوجه آنها می شود. چرا که ارادۀ مولای حقیقی مشکک نیست.
1.1.4سخن ضمنیِ حضرت امام(ره) در فضای «ترکب وجوب»
سخنان فوق در مقام ثبوت، و در فرض «بساطت وجوب» مطرح شدند. حال باید بررسی کنیم که در فضای «ترکب وجوب»، مقام اثبات چگونه است؟ اگر همچون قدما برای «وجوب» قائل به جنس و فصل باشیم، امکان عقلی «بقاء جواز» متوقف بر این است که در «نسخ وجوب»، «جواز بالمعنی الاعم» مدّ نظرتان نباشد. زیرا «جواز بالمعنی الاعم»، «جنس» است، و همه قبول دارند که ثبوتاً «بقاء جنس بلافصل» باطل است. آری، اگر «جواز بالمعنی الاخص» مدّ نظرتان باشد، امکانِ آن به مسألۀ عقلی برنمی گردد.
حضرت امام(ره) این فرض را رأساً بحث نکرده است[9]
، اما به صورت ضمنی به آن پرداخته است؛ آنجا که می گفت که اگر «وجوب»، بسیط و مقول به تشکیک باشد، هنگامی که نسخ رخ می دهد، تحققِ مرتبۀ بعدی نیازمند اثبات فصل نیست. از این سخن فهمیده می شود که اگر «وجوب»، مرکب از جنس و فصل باشد، هنگامی که نسخ رخ می دهد و فصلِ وجوب می رود، بایستی فصل دیگری بیاید و الّا «جنسِ بلافصل» درست خواهد شد که قابلیت تحقق ندارد.
پس خلاصه اش این شد که در فضای ترکبِ وجوب، امکان ثبوتیِ «بقاء جواز» فقط زمانی قابل پذیرش است که مراد از جواز، «جواز بالمعنی الاعم» نباشد، زیرا «جواز بالمعنی الاعم» به عنوان «جنس» مطرح است، و بقای آن به معنای بقاء جنس بلافصل خواهد بود که غیر ممکن است. اما اگر «جواز بالمعنی الاخص» ـ که مرکب از «جواز فعل» و «جواز ترک» است ـ مد نظر باشد، این اشکال پیش نمی آید.
1.2دو ـ مقام اثبات
جناب آخوند، محقق نائینی و محقق خوئی به جای اینکه ابتدائاً به بحث «ثبوتی» بپردازند، مستقیماً سراغ بحث های اثباتی رفته اند. در حالیکه اگر کسی قائل به استحالۀ «بقاء جواز» شد، نوبت به «مقام اثبات» نمی رسد. حضرت امام(ره) پس از نشان دادن استحالۀ «بقاء جواز»، به عنوان گام بعدیِ بحث، تنزل می کنند و می گویند فرض می کنیم که «بقاء جواز» ممکن باشد، در این فضا می خواهیم ببینیم که تکلیف بحث چه می شود.
1.2.1اشکال حضرت امام(ره) به فرمایش آخوند و محقق خوئی
آقایان می گویند در مقام اثبات، دلیلی بر بقاء جواز نداریم؛ چه از ناحیۀ ناسخ و چه از ناحیۀ منسوخ. اما حضرت امام(ره) در مقدمۀ بحث «اثباتی» این سخن را ناتمام می دانند. زیرا آنها که دنبال «بقاء جواز» بودند، ناسخ یا منسوخ را به تنهایی تحلیل نمی کردند. هم آخوند و هم محقق خوئی، هر کدام از دلیل ناسخ و دلیل منسوخ را به تنهایی بررسی می کردند، در صورتی که چه بسا سخن قائلین به «بقاء جواز» این باشد که ما از جمع دو دلیل به این مطلب رسیده ایم. به عنوان مثال آنها می توانند بگویند که دلیل منسوخ، دلیلی بوده که وجوب را می رسانده است؛ وجوب نیز امر بسیطِ تشکیکی است. سپس دلیل ناسخ که آمد صرفاً مرتبۀ شدیدِ آن را بُرد، با ملاحظۀ مجموع این دو دلیل، «بقاء جواز» فهمیده می شود. بنابراین بررسی جداگانۀ دلیل ناسخ و دلیل منسوخ کفایت نمی کند.
آقای فاضل مثال زیبایی بیان می کند و می گوید فرض کنید که دلیل اول مشتمل بر صیغۀ افعل است. صیغۀ افعل هنگامی که در معنای خودش استعمال شود، عقل می گوید نمی توان بعثِ مولا را بدون جواب گذاشت، لذا از آن «وجوب» را انتزاع می کند؛ چرا که بعثِ اعتباری، می بایستی همانند بعث تکوینی، بدنبالش انبعاث بیاید. مگر اینکه مولا قرینۀ بر ترخیص داشته باشد. حال اگر دلیلِ دوم مشتمل بر قرینۀ بر ترخیص بود، می فهمیم که اراده ای که منشأ بعث بوده است، ارادۀ حتمیه نیست. لذا از مجموع دو دلیل، «استحباب» فهمیده می شود.
پس مدعی می تواند بگوید از دلیل منسوخ، «وجوب» فهمیده می شود، اما زمانی که دلیل ناسخ و دلیل منسوخ با هم لحاظ شوند، «رجحان» یا «جواز» فهمیده می شود. برای نقدِ چنین ادعایی نمی توان گفت که نه منسوخ دالّ بر «جواز» است، و نه ناسخ. بنابراین فرمایش آخوند و محقق خوئی در وادی اثبات ناکافی است. بایستی جواب این نکته را هم داد که چرا از جمع میان دلیل ناسخ و منسوخ نمی شود «جواز» یا «رجحان» را نتیجه گرفت.
ان شاءالله در جلسۀ آینده بحث اثباتی را پی خواهیم گرفت.

[1] چنانچه گفته شد تحلیل آن را به فرصتی دیگر موکول می کنیم.

[2] قدمای فلاسفه «اراده» را از مقولۀ «کیف» می دانستند و مبنای شان این بود که تشکیک را در دو مقولۀ کیف و کمّ می پذیرفتند. (اما هنگامی که اصالت وجود مطرح شد، «تشکیک ناپذیری ماهیت» ثابت شد.).

[3] مناهج الاصول، السید روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص80.

[4] توضیح اینکه محقق خوئی، قبلاً هنگامی که وارد تحلیل «وجوب» می شدند، آن را «ارادۀ مظهَره» می دانستند که به معنای این است که آن را «انتزاعی» نمی دانند، اما در مانحن فیه قائل به انتزاعی بودنِ وجوب شده اند. (مقرر).

[5] از بعث اعتباری، «وجوب» انتزاع می شود؛ به حکم عقلاء یا عقل.

[6] مرحوم مظفر نیز که در اصول فقه همین نکته را مطرح کرده، مطلب را از محقق نائینی گرفته است.

[7] از تفصیل دادن به جوانب فلسفیِ بحث صرف نظر می کنیم.

[8] متأسفانه این نکتۀ خوب حضرت امام(ره) در بیانات آقای فاضل نیامده است.

[9] علتش را در مقام اثبات بیان خواهیم کرد.