جلسه 1397/11/07

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نقد نظريه حصه آقاضياء توسط حضرت امام(ره)

محتويات
1نقد نهایی حضرت امام(ره) بر فرمایشات آقاضیاء دربارۀ حصه
1.1آنچه گذشت ...
1.2حصه ساز نبودن تقید نوع به «خصوصیات فصلی»
1.3اشکال مشترک حضرت امام به آقاضیاء و دیگران
1.4جمع بندی فرمایش حضرت امام(ره)
1.5آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نقد نظریه حصه آقاضیاء توسط حضرت امام(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
حضرت امام(ره) پس از آنکه نظریۀ آقاضیاء را ناشی از درک نادرست ایشان از «ماهیت» دانست، دو استدلالِ ایشان بر «وجود سعی» را مخدوش دانست. در جلسۀ گذشته استدلال دوم ایشان ـ اینکه معلول واحد، علت واحد می خواهد ـ را مورد نقد قرار دادند.
 
1نقد نهایی حضرت امام(ره) بر فرمایشات آقاضیاء دربارۀ حصه
 
1.1آنچه گذشت ...
در حال بیان سخنان حضرت امام(ره) در مقام نقد فرمایشات آقاضیاء در باب حصه بودیم. در بخش پایانیِ این بررسی هستیم. حضرت امام نشان دادند که دو استدلال آقاضیاء ـ که مؤید نظریۀ رجل همدانی محسوب می شدند ـ ناتمام هستند. حضرت امام در جلد اول مناهج بیشتر روی این تعبیر مانور می دهند که آقاضیاء خواسته است با امثله ای عرفی، بحثی کاملاً عقلی نظیر قاعدۀ الواحد را بررسی کند. حضرت امام نشان دادند که قاعدۀ الواحد در «بسیط من جمیع الجهات» یا «فاعل الهی» جاری می شود، نه در امثله ای که آقاضیاء مطرح کردند که «فواعل طبیعی» بودند. حضرت امام(ره) همچنین نشان دادند که آقاضیاء فهم عمیق و صحیحی از «ماهیت» نداشته است، لذا توجه نداشته است که ماهیت، فوقِ وحدت و کثرت است و نبایستی آنها را در حدّ ماهیت اخذ کرد. لذا ماهیت، با کثیر، کثیر می شود و با واحد، واحد. به همین خاطر است که در خارج، کثرت عددی دارد، و در ذهن، وحدت نوعی. حضرت امام بیان داشتند که مراد حکما از «آباء و ابناء» همین کثرت عددیِ ماهیت در خارج است.
1.2حصه ساز نبودن تقید نوع به «خصوصیات فصلی»
امام پس از نشان دادن اشکالِ هر دو استدلالِ آقاضیاء به بخش پایانی کلامشان می رسند. این بخش هم در کتاب «تهذیب الاصول» قابل پیگیری است، هم در کتاب «مناهج الوصول»، البته عبارات «تهذیب الاصول» روان تر و جامع تر است.
آقاضیاء فرمودند که متعلق اوامر و نواهی، «خصوصیات فصلی» است، نه «خصوصیات فردی». ایشان اصرار داشتند که همانگونه که خصوصیات فردی را متعلق اوامر نمی دانیم، «تقید به خصوصیات فردی» را هم متعلق اوامر نمی دانیم. اما خصوصیات فصلی چنین نیستند. هنگامی که با «طبیعی» کار می کنیم، لاجرم خصوصیات فصلی مدّ نظر ما هستند. تقید «حیوان» به «خصوصیتِ ناطقیت» حتماً مد نظر ما هست. مراد ما از حصه آن جهت مشترکی است که تقید به خصوصیت فصلی پیدا کرده است.
حضرت امام(ره) در مقام نقد می فرمایند که معلوم نیست که مراد آقاضیاء چیست؟ زیرا اصلِ «فصل»، مقوم نوعیتِ نوع است، و زمانی که خودِ فصل، داخلِ در طبیعی است، چه نیازی به مطرح کردن «تقید به فصل» است؟ در فلسفه خوانده ایم که نوعیتِ شئ به «فصل شئ» است. وقتی با نوع کار کنیم، خصوصیت فصلی هم خودبه خود لحاظ شده است. پس معنا ندارد که از تقیدِ طبیعی به خصوصیتِ فصلی سخن بگویید. این نظیر این است که بگوییم تکلیف از طبیعی به طبیعی سرایت کار کرده است!
بنابراین متوجه نمی شویم شما با فرق گذاشتن میان خصوصیت فردی و تقید به خصوصیت فردی از یک طرف، و خصوصیت فصلی و تقید به خصوصیت فصلی از طرف دیگر به دنبال چه منظوری هستید؟
درست است که برای شکل گیری حصه، نیازمند داشتن «طبیعی» به همراه «تقید» هستیم. طبیعی هنگامی که تقید پیدا کند، حصه شکل می گیرد. فارق سخن آقاضیاء با رجل همدانی نیز در همین نکته است؛ چرا که رجل همدانی در فضای «کل و جزء» سخن گفتند، اما آقاضیاء در فضای «طبیعی» و «تقید». تا اینجای سخن آقاضیاء قابل قبول است. اما ایشان از این نکته غفلت کرده اند که تقید، بایستی به امری خارج از طبیعی باشد، نه تقید به چیزی که خودش از مقومات باشد. خصوصیت فصلی، خودِ طبیعی است، لذا تقیدِ طبیعی به خصوصیت فصلی نمی تواند سبب شکل گیری حصه های آن طبیعی شود. به خاطر این مسأله است که حضرت امام(ره) معتقدند که فرمایش آقاضیاء از این حیث ابهام دارد.
آری اگر سیر اشتداد مدّ نظر باشد، «تقید حیوان به خصوصیتِ فصلیِ ناطق» سبب شکل گیری «حصۀ حیوان» می شود. این درست است. دلیلش این است که هنگامی که «حیوان» را لحاظ کنیم، ناطقیت در درون آن نیست و امری خارج از آن محسوب می شود، لذا می توان از تقیدِ حیوان به ناطقیت سخن گفت، اما نمی توان از تقید «انسان» به «ناطق» سخن گفت. بنابراین قانون درست کردن حصه این است که بایستی طبیعی ـ اعم از نوع حقیقی و اضافی ـ داشته باشیم که تقید به چیزی خارج از خودش پیدا کند. لذا «انسان» می تواند تقید به اسودیت، ابیضیت و امثالهم پیدا کند و حصه هایش شکل بگیرد. نتیجه اینکه برای اینکه ماهیت نوعیه دارای حصه شود، نمی توان تقیدِ آن ماهیت نوعیه به فصلِ خودش را سبب شکل گیری حصه بدانیم.[1]

1.3اشکال مشترک حضرت امام به آقاضیاء و دیگران
حضرت امام(ره) در پایان به اشکال مشترکی که به همه دارد و آن را از بحث «اقسام وضع» تا بدین جا مطرح کرده است، اشاره می کند. این اشکال اختصاصی به آقاضیاء ندارد و هر یک از علما به نوعی مرتکب آن شده است. در بحث اقسام وضع، «قسم ثانی» ـ وضع عام، موضوع له عام ـ مشهور با «طبیعی» کار می کردند، اما آقاضیاء آن را به «جهت جامع مشترک خارجی» یعنی «وجود سعی» برمی گرداند که بوسیلۀ خصوصیات فردیه ای که متحد با آن هستند، تعقل می شود.
قوام تحلیل ایشان به «اتحادِ وجود سعی با خصوصیات» یا «اتحادِ وجود سعی با تقید» بود[2]
. لذا تعقل کردنِ این جامع، از طریق تعقل خصوصیات و تقید به خصوصیات اتفاق می افتد. این «اتحاد» بر بحث متعلق اوامر و نواهی نیز اثر می گذاشت و سبب می شود که متعلق اوامر و نواهی از آن وجود جامع، به حصه هایی که متحد با آن هستند سرایت کند.
حضرت امام(ره) اشکال می کند که اتحاد خارجی نمی تواند موجب «دلالت» شود؛ اینکه دو چیز در خارج با هم متحد باشند، سبب نمی شد که یکی بر دیگری دلالت کند. اتحاد که نمی تواند منشأ دلالت شود. دو شئ مباینِ متحد با هم هیچ کدام کاشفیت و حکایتگری از دیگری ندارد.[3]

حضرت امام(ره) هم در جایی از بحث متعلق اوامر و نواهی، که «وضع عام، موضوع له خاص» مطرح می شود، هم در بحث «اقسام وضع» در ذیل قسم سوم این اشکال مهم را مطرح می کردند که این اشتباه است که فکر کنیم چون «طبیعیِ انسان» در خارج متحد با خصوصیات فردیه اش است، کاشفیت از خصوصیات فردیه اش دارد! اتحاد موجب کاشفیت و دلالت نمی شود. لذا ایشان معتقدند که در اقسام چهارگانۀ وضع، علاوه بر «قسم رابع»، «قسم ثالث» نیز محال است.
از نظر ایشان طبیعی نمی تواند مرآت خصوصیات فردیه باشد؛ چه خصوصیت فردیه و تشخص را با «عوارض مشخصه» تحلیل کنید، چه با «وجود». زیرا هم مقولات مختلف با همدیگر مباین هستند، هم وجود، مباین با ماهیت است. بنابراین در مانحن فیه نیز «اتحاد وجود سعی با خصوصیت و تقید» موجب کاشفیتِ وجود سعی از خصوصیات و تقیدها نمی شود. هیچ گاه اتحاد خارجی شیئی با شئ دیگر موجب کاشفیت یکی از دیگری نمی شود. لذا این اشکال، اشکال مشترک حضرت امام به همه کسانی است که قائل به امکانِ «قسم ثالث» شده اند. این اشکال هم در مقام دلالت و کشف وجود دارد، هم در مقام مناط داری و تعلق تکلیف؛ هیچ جا «اتحاد» موجب «سرایت» نمی شود.
1.4جمع بندی فرمایش حضرت امام(ره)
آقاضیاء در صدد بود که با ارائۀ بحثی کاملاً عقلی و فنی و دقیق «حصه» را درست کند، اما حضرت امام(ره) مدعای ایشان را هم در مبنا نقد کردند، هم در بنا. حضرت امام(ره) نشان داد که مبنای این سخن اشتباه است چرا که مبنای آن «قاعدۀ الواحد» یا «وجود سعی» در فضای اصالت وجود بود. نشان دادیم که قاعدۀ الواحد در اینجا جاری و ساری نیست، و بیان آقاضیاء دربارۀ «وجود سعی» بیان نادرستی است.
اشکال بنائی آقاضیاء نیز این بود که آقاضیاء در صدد بود که حصه را از طریق «تقید» درست کند، که روشن نشد تقید به چه چیز مد نظر اوست. اشکال دیگرشان نیز این بود که حصه را از باب «اتحاد» تصویر می کردند، که آن هم نادرست بود.
البته حضرت امام(ره) سهم آقاضیاء را از سهم رجل همدانی جدا کرد، هر چند که هر دو مرتکب یک مشکل شده اند. توضیح اینکه سهم آقاضیاء این شد که ایشان در عین اینکه «آباء و ابناء» را حفظ کرد، اما علاوه بر آن قائل به «أب الآباء» یعنی «وجود سعی» هم شد. اما رجل همدانی، در مقابل «آباء و ابناء» قائل به «أب و ابناء» شد. «أب الآباءِ» آقاضیاء اشکالات مبنائی و بنائی فوق را دارد، همان اشکالاتی که رجل همدانی نیز آنها را داشت، با این تفاوت که رجل همدانی صریحاً مسألۀ «کل و جزء» مطرح شد، اما آقاضیاء تلاش کرد که با تقید، حصه درست کند.[4]

1.5آنچه خواهد آمد...
نتیجه ای که حضرت امام(ره) در نهایت می گیرند این است که آنچه در محل بحث ما کارآیی دارد، این مباحث عقلی و فنی نیستند. نکته ای که باقی می ماند و جلسۀ آینده بدان خواهیم پرداخت این است که خودِ حضرت امام(ره) از این گونه تحلیل های عرفی برای حل مسأله استفاده می کند؛ یعنی عقلاً فرمایش آقاضیاء و رجل همدانی را با نقدهایی که مطرح شد، کنار می گذاریم، اما هنگامی که وارد فضای فهم عرفی می شویم، می بینیم که می توان از تحلیل آقاضیاء و رجل همدانی استفاده کرد؛ منتهی بدین صورت که استدلالهای عقلیِ آنها را کنار می گذاریم. نشان خواهیم داد که حضرت امام(ره) از این تحلیل های عرفی استفاده کرده اند و مصادیقی از آن را بیان خواهیم کرد. ما معتقد هستیم که جای پای این فهم عرفی در عبارات محقق خراسانی وجود دارد.
اینکه ما مباحث عقلی حصه را کنار می گذاریم، اما از تحلیل های عرفیِ آن بهره می بریم، نقطۀ فارق ما با برخی از تلامذۀ حضرت امام نظیر آیت الله سبحانی خواهد بود؛ ایشان با اینکه بیانات حضرت امام(ره) در این باره را به خوبی در تهذیب الاصول آورده اند، حتی در کتاب «المحصول» در مقام نقد سخنان رجل همدانی، آقاضیاء و محقق خوئی دربارۀ «حصه» استفاده کرده اند، اما متأسفانه این فهم را مبنای تحلیل عرفی در برخی فصولِ فقه و اصول قرار نداده اند.
پس از آن به نحوۀ استفادۀ شهید صدر و آیت الله شاهرودی در حواشی و تعلیقاتی که بر استادشان ـ شهید صدر ـ دارند، اشکال خواهیم کرد که آیا با استدلال عقلی که آقاضیاء مطرح کرده است، در صدد استفاده از آن مباحث هستید یا با فهم عرفی؟

[1] بیان حضرت امام(ره) چنین است: «أنّ ما ذكره قدس سره من أنّ عدم السراية إنّما هو إلى الحيثية التي تمتاز بها الحصص الفردية بعضها عن بعض، و أمّا بالنسبة إلى الحيثية الاخرى التي بها تشترك تلك الحصص و تمتاز بها عن أفراد النوع الآخر فلا بأس بدعوى السراية إليها، لا يخلو من إجمال؛ لأنّ مراده من قوله تشترك تلك الحصص و تمتاز بها عن أفراد النوع الآخر ... إلى آخره إن كان هو الفصول المميّزة ففيه: أنّ ذلك عين الطبيعي و مقوّمها، و مرجعه إلى أنّ الحكم على الطبيعي يسري إلى الطبيعي، و إن أراد ما يمتاز به حصص نوع عن حصص نوع آخر ففيه: أنّ الطبيعي لا يمكن أن يتحصّص بنفس ذاته، بل التحصّص يحصل بتقييده بقيود عقلية، مثل «الإنسان الأبيض» و «الفرس الأسود».» (تهذیب الأصول، ج1، ص505.)

[2] فعلاً کاری به این نداریم که آیا «خصوصیات فردی» و «تقید به خصوصیات فردی» مد نظر اوست، یا «خصوصیات فصلی» و «تقید به خصوصیات فصلی».

[3] حضرت امام(ره) به این مطلب چنین اشاره می کنند که «أمّا الاتّحاد الخارجي فكما يكون بين الحصص و الطبيعي يكون بين الأفراد و الطبيعي، و لكنّه لا يوجب سراية الأمر في كلا القسمين» (تهذیب الأصول، ج1، ص506.)

[4] لذا تلاش کرد که بحث را در فضای «کلی و جزئی» پیش ببرد. (مقرر).