جلسه 1397/10/16

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1بررسی بیانات آقاضیاء درباره «حصه» ذیل مبحث «اقسام وضع»
1.1آنچه گذشت ...
1.2استدلال دوم آقاضیاء بر «وجود سعی»
1.2.1جمع بندی بحث در قسم دومِ وضع
1.2.2نظریه آقاضیاء در امتداد نظریه مشائیان
1.2.3جمع بندی حضرت امام(ره) از نظریه آقاضیاء
1.3شروع بررسی بیانات آقاضیاء درباره «حصه» ذیل مبحث «متعلق امر و نهی»

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
گفته شد که آقاضیاء ذیل قسم دوم از اقسام چهارگانه ی وضع، ادعا می کنند که «وضع عام، موضوع له عام» را دو گونه می توان ترسیم نمود. یکی ترسیمی است که مشهور در فضای ماهوی انجام داده اند، یکی هم ترسیمی است که خودشان سعی می کنند در فضای «اصالت وجود» ارائه کنند.
از نظر ایشان مشائیان کثرت و وحدت را با امور ماهوی تبیین می کردند. آنها وحدتِ میان افراد را ناشی از تحقق «تمام طبیعی» در افراد می دانند و کثرت را از طریق همراه شدن عوارض مشخصه با «طبیعی» توجیه می کردند. اما در فضای اصالت وجود بایستی به گونه ی دیگری سخن گفت. آقاضیاء کثرت را از طریق «تخلل عدم» توجیه می کند. سپس از آنجا که از «کثیر بما هو کثیر» نمی توان مفهوم واحد انتزاع کرد، قائل به «وجود سعی» می شوند. وجودِ سعی، متحد با خصوصیات است. «حصه» نیز چیزی جز «وجودِ سعی همراه با نسبتی که به خصوصیات یافته» نیست.
 
1بررسی بیانات آقاضیاء درباره «حصه» ذیل مبحث «اقسام وضع»
 
1.1آنچه گذشت ...
بحث در فرمایشات آقاضیاء در مقالات الاصول بود. ایشان در چند جا بحث «حصه» را مفصل مطرح می کند، اما یکی از مواضعی که ایشان ارتباط «حصه» با «اصالت وجود» و «وجود سعی» را به خوبی طرح می کنند در بحث «اقسام وضع» است.
ایشان ذیل قسم ثانی ـ وضع عام، موضوع له عام ـ می فرمایند که دو تصویر برای آن می توان ارائه داد:
یک. تصویر مشهور که بر اساس رابطه «طبیعی و فرد» ارائه می شود؛ اینکه هر فردی عبارت است از «طبیعی به همراه عوارض مشخصه».
دو. تصویری که سازگار با اصالت وجود باشد، که دیدگاه مختار خودشان است. در جلسه ی قبل توضیح اولیه ی آن مطرح شد. گفتیم که ایشان مبنای حکما ـ که نسبت «طبیعی و فرد» نسبت «آباء و ابناء» است ـ را قبول کرده است، اما می گوید بایستی به دو نکته توجه کرد:
نسبت مذکور، مستلزم کثرت عددیِ طبیعی است، لذا در فضای اصالت وجود بایستی آن را اینگونه توضیح داد که متن واقع را «وجود» پر کرده است، اما به خاطر «تخلل عدم» شاهد «کثرت عددی» هستیم.
علی رغم اینکه به خاطر نسبت آباء و ابناء شاهد کثرت عددی هستیم، اما می بینیم که از این کثرت عددی، مفهوم واحد انتزاع می شود؛ نظیر «مفهوم انسان». انتزاع مفهوم واحد از «کثیر بما هو کثیر» ممکن نیست. بنابراین بایستی در خارج یک «جهت ذاتیه ی مشترکه» وجود داشته باشد که منشأ انتزاع مفهوم واحد شود. آن «جهت ذاتیه ی مشترک میان کثیر» چیزی نیست جز «وجود سعی». این استدلال اول ایشان بر «وجود سعی» است.[1]

آقاضیاء برای اینکه این امر بعید شمرده نشود بیان کردند که حقیقت سعیِ انسان همانند «حقیقت وجود» است. همان گونه که حقیقتِ وجود در عین اینکه «وحدت» دارد، با تمامی کثرات طولی و عرضی متحد است. «وجود سعیِ انسان» نیز چنین حقیقتی است. یعنی در عین وحدت داشتن، کثرت دارد.
بیان آقاضیاء چنین است: «فقايس وحدة وجود الإنسان بوحدة حقيقة الوجود من كونه وحدة ذاتيّة لا عدديّة و هو المتّحد مع كلّ مرتبة من مراتبه باتّحادٍ ذاتي لا عدديّ، غاية الأمر بلحاظ حدّ الإنسانيّة يمتاز عن غيره و لكن لا يخرج عمّا [هو] عليه من الوحدة الذاتيّة المحفوظة في كنه الوجود الممتاز بالنسبة إلى المراتب المحفوظة في ضمن حدوده الشخصيّة»[2]
؛ وحدت ذاتی با تمامی مراتب طولی و عرضی متحد است. البته بین «حقیقت وجود» و «انسان» این فرق وجود دارد که «طبیعیِ انسان» از حدّ «وجود سعیِ انسان» انتزاع می شود یا «طبیعیِ حیوان» از حدّ «وجود سعیِ حیوان» انتزاع می شود. اما «حقیقت وجود» شامل تمامی وجودهای خاصّه می شود و همه را در برمی گیرد.
ما این بیان از آقاضیاء را آوردیم تا نشان دهیم:
اولاً. ایشان نظریه ی «آباء و ابناء» را قبول دارد، نه نظریه ی رجل همدانی.
ثانیاً. ایشان در صدد بازسازی این نظریه در فضای «اصالت وجود» است. بیان ایشان در این فضا این است که «وجود» متن خارج را پرکرده است، لذا آنچه منشأ انتزاع مفهوم واحد می شود، تحقق طبیعی در خارج در ضمن افرادش نیست، بلکه «وجودِ سعی» است. از حدّ این وجود سعی است که مفاهیم ماهوی انتزاع می شوند. این وجود سعی، متحد با خصوصیات فردیه است.
1.2استدلال دوم آقاضیاء بر «وجود سعی»
دلیل دیگر ما بر «وجود سعی» این است که در عالم خارج گاهی دو علت، معلول واحدی را محقق می کنند. به عنوان مثال اگر یک نفر نتواند سنگ بزرگی را جابه جا کند و ده نفر با هم این کار را بکنند، انتقال سنگ را نمی توان به تنهایی به هیچ کدام از این ده واقعیت نسبت داد.
از سوی دیگر بنا به فضای اصالت وجود، چون انتقال سنگ یک واقعیت خارجی است، یک واقعیت نمی تواند معلولِ ده واقعیت باشد. زیرا بنا به اصالت وجود، هم معلول واحد است، و هم علت. بنابراین در اینجا صرفاً بایستی یک علت داشته باشیم که این معلول را محقق کرده باشد. آن علتِ واحد چیزی نیست جز «وجود سعی». آن وجود سعی ای که میان این ده واقعیتِ به ظاهر متکثر وجود دارد، «علت» تحقق این معلول بوده است. «وجود واحد سعی» متحد با این ده علت است. میان این علت ها و معلول «وحدت سنخی» وجود دارد.[3]
قانون سنخیت میان علت و معلول، در فضای «اصالت وجود» بایستی میان وجودها ترسیم شود.
بنابراین اگر با تیراندازی ده نفر، یک نفر کشته شود، در اینجا با نگاه عرفی است که گفته می شود ده عامل در تحقق قتل مشارکت داشته اند. در فضای اصالت وجود ناچاریم که قتل را به یک «وجود سعی» نسبت دهیم که متحد با این ده نفر است.
1.2.1جمع بندی بحث در قسم دومِ وضع
بنابراین آقاضیاء نسبت «طبیعی و فرد» را نسبت «آباء و ابناء» دانست، و قائل شد که وجود طبیعی «تکثر عددی» دارد. اما دو استدلال اقامه کردند تا تحقق خارجیِ «وجود سعی» را اثبات کند؛ یکبار از این راه که در کنار این «تکثر عددی» انتزاع مفهوم واحد را داریم و می دانیم انتزاع مفهوم واحد از «کثیر بما هو کثیر» ممکن نیست. یکبار از این راه که تحقق معلول واحد از «علت های کثیر بما هو کثیر» ممکن نیست. «وجود سعی» از یک سو منشأ انتزاع مفهوم واحد است، و از سوی دیگر منشأ تحققِ معلول واحد است.
نتیجه اینکه قسم دومِ وضع ـ وضع عام، موضوع له عام ـ را دو گونه می توان ترسیم کرد:
الف. ترسیم آن در فضای ماهوی، و بیان کردنِ «انسان»، «حیوان»، «فرس» و ... .
ب. ترسیم آن در فضای وجودی. در این صورت بایستی گفت که خصوصیات افراد که در ذهن می آید به همراه «جهت ذاتی مشترک» است. در کنار زید و بکر و عمرو و که به ذهن می آیند، «جهت ذاتی مشترک» نیز به ذهن می آید. لذا در فضای وجودی بایستی مراد از «عام» را «وجود سعی انسان»، «وجود سعی حیوان»، «وجود سعی فرس» و امثال آن بدانیم، نه مفهوم هایی نظیر «انسان» و «حیوان» و «فرس».
اگر گفته شود که «جهتِ ذاتیِ مشترک» در ذهن نمی آید، به معنای این است که ذهن، منطبق با خارج نیست؛ چرا که «جهت ذاتی مشترک» در خارج تحقق دارد. بنابراین بایستی پذیرفت که «جهت ذاتی مشترک» چون در خارج تحقق دارد، به ذهن هم می آید. یعنی علاوه بر وجودِ سعی متحد با خصوصیات خارجیه، وجودِ سعی متحد با صور ذهنی نیز داریم.[4]

حال که «جهت ذاتی مشترک» علاوه بر اینکه در خارج تحقق دارد، در ذهن هم هست، منشأ انتزاع مفهوم واحد را صرفاً وجود سعی خارجی نمی دانیم، بلکه می گوییم «وجود سعیِ ذهنی» نیز داریم. لذا در فضای وجودی تعبیر دقیق این است که گفته شود مراد از «عام»، «وجود سعیِ ذهنی» است.
1.2.2نظریه آقاضیاء در امتداد نظریه مشائیان
ایشان در پایان این نکته را هم اضافه می کند؛ اینکه «أظنّ لو تأمّلت في ما تلوناه لا يبقى لك إشكال في البناء و لا في المبنى »[5]
؛ با تأمل در سخنان ما متوجه می شوی که هم مبنای ما صحیح است، هم بنای ما:
ـ مبنای سخن ما این است که بایستی قائل به «جهت ذاتی مشترک» میان کثرات باشیم؛ همان «وجود سعی». این مبنا امتداد سخن مشائیان است. آنها تا «آباء و ابناء» پیش آمدند، اما ما با دو برهان ثابت کردیم که بایستی سخن را ادامه داد و قائل به «وجود سعی» شد.
ـ بنای ما این است که بر این اساس بایستی تصویر دقیق تری از قسم ثانی ارائه کنیم و «عام» را «وجود سعی ذهنی» بدانیم.
سپس ادامه می دهند که «و لا توهّم غفلة القائل به عمّا هو المعروف من أنّ الطبيعي مع الأفراد كنسبة الآباء، و تصدِّقُ بأنّ لِعُموم الوضع و الموضوع له [نحوين ] من التصور [مشتركين ] في أنّ اللفظ الموضوع في أيّ الفرضين داخل في متّحد المعنى لا متكثّره، و أنّ الخصوصيات المكثرة خارجة عن مدلول اللفظ و مفهومه بدال آخر»[6]
؛ ما از این نکته نیز غفلت نکرده ایم که نسبت «طبیعی و فرد» را مشهور نسبت «آباء و ابناء» می دانند. ما نیز این را قبول داریم. منتهی سخن ما این است که این نظریه را بایستی ادامه داد و آن را در فضای «اصالت وجود» بازسازی کرد. ما این کار را کردیم و قائل به تحقق «وجود سعی» شدیم. این را بایستی از ما بپذیرید که قسم ثانی دو گونه تصویر می شود؛ آن گونه که مشهور در فضای ماهوی تصویر کردند، و آن گونه که ما در فضای وجودی از طریق آمدن وجود سعی خارجی به ذهن بیان کردیم. بعد هم توضیح می دهد که مطالب من با قول رجل همدانی فرق می کند. واقعاً نیز ایشان با دقت و التفات به این نکته به طرح مباحث شان پرداخته اند.
1.2.3جمع بندی حضرت امام(ره) از نظریه آقاضیاء
حضرت امام(ره) در مقام جمع بندی نظریه ی ایشان می گوید بنا بر سخن آقاضیاء میان متکثرات، «جامع خارجی» خواهیم داشت که نحوه ی وجودش «وجود سعی» است. وجود سعی، میان متکثرات پخش شده است و نسبتی با خصوصیات پیدا کرده است. به آن نسبتِ در کنار وجود سعی، «حصه» می گوییم. بنابراین از نظر آقاضیاء ما با این موارد روبرو هستیم: «فرد»، «وجود سعی» و «حصه». حصه، نسبتِ وجود سعی با خصوصیت فردی است.
1.3شروع بررسی بیانات آقاضیاء درباره «حصه» ذیل مبحث «متعلق امر و نهی»
آقاضیاء با این سرمایه وارد بحث «متعلق امر و نهی» می شود و بحث می کند که متعلقِ طلب کدام است: «خصوصیت فردی» یا «حصه» یا «وجود سعی»؟ این بحثی که از کتاب «مقالات الاصول» ایشان ارائه شد، با این نظم و ترتیب در کتاب «نهایه الافکار» دیده نمی شود.
عبارات آقاضیاء در «نهایه الافکار» برای جلسه بعد دیده شود. ایشان در آنجا ابتدا استدلال مفصلی مطرح می کنند که بنا بر آن متعلق طلب نمی تواند خصوصیات فردیه باشد. «حصه» نیز نمی تواند متعلق طلب باشد، زیرا حصه چیزی جز «تقید» نیست. «تقید» ربطی به «طبیعی» ندارد. لذا نتیجه می گیرد که متعلق طلب «وجود سعی» است. بعد در ادامه قائل به «تخییر شرعی» می شود.
در جلسه بعد بیانات آقاضیاء درباره متعلق طلب و نسبت طلب با «فرد» و «حصه» را بیان خواهیم کرد، سپس به نقد و ارزیابی آن می پردازیم. سپس برای تکمیل بحث «حصه» به سخنان محقق نائینی، محقق خوئی و شهید صدر در ارتباط با «حصه» اشاره ای خواهیم داشت.

[1] استدلال دوم ایشان در ادامه بحث مطرح می شود.

[2] مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص73.

[3] تعبیر ایشان چنین است: «و يعبّر عنه أيضاً بالوحدة السنخيّة بين العلّتين معلول واحد، بل و بين كلّ علّة و معلول» (مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص72.)

[4] بنابراین آقاضیاء پس از آنکه «وجود سعی خارجی» را از راه دو استدلال ثابت کرد، از راه لزوم انطباق ذهن و خارج، «وجود سعی ذهنی» را نیز اثبات نمود.

[5] مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص74.

[6] مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص74.