جلسه 1397/10/15

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / حصه

محتويات
1نظریه آقاضیاء درباره «حصه»
1.1آنچه گذشت ...
1.2اولین بیان از آقاضیاء در باب «حصه» ذیل بحث «اقسام وضع»
1.2.1تصویر رایج از «قسم دوم»
1.2.2تصویر «قسم دوم» در فضای اصالت وجود
1.2.2.1الف. توجیه «کثرت عددی» از طریق «تخلل عدم»
1.2.2.2ب. توجیه «وحدت» از طریق «وجود سعی»
1.2.2.3جمع بندی نظریه آقاضیاء
1.3آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / حصه
خلاصه مباحث گذشته:
تفاوت دیدگاه فلاسفه اسلامی با فلاسفه غربی در تحلیل نظریه ی «مثل افلاطونی» بیان شد. غربی ها اختلاف ارسطو و افلاطون را در این می دانستند که ارسطو افراد طبیعی را همین افراد محسوس خارجی می داند، اما افلاطون اینها را صرفاً سایه و پندار می داند و افراد طبیعی را صرفاً همان «مُثُل» می داند. اما فلاسفه اسلامی معتقدند که افلاطون نیز مانند ارسطو قائل است که افراد محسوس خارجی، افراد طبیعی هستند، منتهی افلاطون معتقد است که علاوه بر این افراد، فرد دیگری هم وجود دارد که دارای «وجود سعی» است که همان «مثال» یا «ایده» است.
پس از بیان این دو نگاه نسبت به «مثل» افلاطونی، به نظریه آقاضیاء پرداخته شد و بیان شد که آقاضیاء از طریق نقد سخن مشائیان در ردّ نظریه ی «رجل همدانی» در صدد است «تخییر شرعی میان حصص» را مطرح کند. به نظر آقاضیاء این تبیین، تبیین درستی از مسأله «طبیعی و فرد» است، نه تبیین فلاسفه ی قبل از او. زیرا تبیین آنها متأثر از نگاه اصالت ماهیتی بوده است، و با نظریه ی «اصالت وجود» سازگاری ندارد.
 
1نظریه آقاضیاء درباره «حصه»

1.1آنچه گذشت ...
در جلسات گذشته مقدماتی برای ورود به نظریه ی آقاضیاء در باب «حصه» بیان شد:
ـ اینکه «حصه» عبارت است از ملاحظه ی «طبیعی» به همراه «تقید». یعنی حصه، «طبیعیِ به همراه تقید» است. به عنوان مثال، «انسانِ عالم»، حصه ای از انسان است نه «انسان» و «عالم». زیرا «انسان» و «عالم» ـ که طبیعی به همراه قید است ـ «کل و جزء» است در حالیکه حصه در فضای «کلی و جزئی» مطرح می شود.
ـ اینکه در لسان فلاسفه مراد از «کلی» می تواند یکی از این موارد باشد:
    • «کلی منطقی» که در عبارت «انسان کلی است» همان عارض ـ یعنی «کلی»[1]
ـ است.
    • «کلی طبیعی» که در عبارت «انسان کلی است» معروض ـ یعنی «انسان» ـ است.
    • «کلی عقلی» که در عبارت «انسان کلی است» مجموع عارض و معروض است؛ یعنی انسانِ مقید به کلیت که موطنش صرفاً ذهن است.
    • «کلی سعی» که دارای وجود سعی است. گاهی از این وجود سعی، تعبیر به «مُثُل» می شود؛ فرد حقیقی ای که برای «طبیعی»های موجود در عالم ماده تحقق دارد. «کلی سعی» تعبیر دیگری از «کلی» است که ربطی به اصطلاح منطقیِ کلی ندارد.
در اصلِ «وجود سعی» اختلاف نظر هست که آیا تحقق خارجی دارد یا نه؟ همچنین میان قائلین به تحقق خارجیِ آن ـ یعنی افلاطون، شیخ اشراق، میرداماد و ملاصدرا ـ نیز در تبیین آن اختلاف نظر وجود دارد. اما تمامی فلاسفه اسلامی در این اتفاق نظر دارند که طبیعی می تواند در خارج تحقق داشته باشد و به وجود افرادش موجود شود بنابراین نظریه ی «رجل همدانی» باطل است.
گفته شد که فلاسفه اسلامی از جنبه ی هستی شناسانه به این بحث پرداخته اند؛ یعنی همه روی تحقق خارجیِ «کلی سعی» و «وجود سعی» در ظرف خودش بحث کرده اند، لذا به مباحث غربی ها که از جنبه معرفت شناسانه به بحث نگریسته اند ربطی ندارد.
1.2اولین بیان از آقاضیاء در باب «حصه» ذیل بحث «اقسام وضع»
با این مقدمات به بررسی مدعای آقاضیاء می پردازیم که ایشان در صدد بیان چه مطلبی بوده است؟ آیا مطلبی که در صدد بیانش بوده پس از پذیرش سخنان فلاسفه در مقابله با «رجل همدانی» بوده است یا در مقابل فلاسفه می خواسته سخن جدیدی را مطرح کند؟ یعنی آیا پیش فرض مورد قبول او این بوده که هر فردی، بخشی از طبیعی نیست، بلکه هر فردی تمامیِ طبیعی است، یا اینکه این سخن را قبول نداشته است؟ به عبارتی، فرمایش آقاضیاء ناظر به کدام بحث فلسفی است؟
آقاضیاء در دو موضع به بررسی بحث «حصه» می پردازد. یکی در بحث «متعلق اوامر و نواهیِ» نهایه الافکار، یکی هم در بحث «اقسام وضعِ» مقالات الاصول. برای اینکه سخن ایشان کاملاً فهم شود، ناگزیریم هر دو بخش را مد نظر قرار دهیم.[2]
ابتدا به موضع اول می پردازیم.
از باب مقدمه باید بگوییم که بحث اقسام وضع ناظر به این مطلب است که مشهور به اعتبار تصورِ معنا چهار قسم را مطرح می کنند. معنایی که واضع تصور می کند:
    • معنای «جزئی» است، که از تصور آن نیز «جزئی» را می خواهد. (وضع خاص، موضوع له خاص)
    • معنای «کلی» است، و از تصور آن نیز کلی را می خواهد. (وضع عام، موضوع له عام)
    • معنای «کلی» است، منتهی از تصور آن، «کلی» را نمی خواهد بلکه کلی را مرآتِ مصادیقش قرار داده است و مصادیق «جزئیِ» آن را می خواهد. (وضع عام، موضوع له خاص)
    • معنای «جزئی» است، منتهی از تصور آن، «جزئی» را نمی خواهد بلکه جزئی را مرآتِ کلی قرار دهد و «کلی» را می خواهد. (وضع خاص، موضوع له عام)
مشهور قسم چهارم را محال می دانند، اما قائل به «امکان» سه قسم دیگر هستند. اما در وقوع «قسم سوم» اختلاف نظر هست که آیا حروف و اسمائی که شباهتِ مُدنیِ به حرف دارند[3]
را می توان مصادیق قسم سوم دانست؟
1.2.1تصویر رایج از «قسم دوم»
آقاضیاء در ذیل قسم دوم ـ وضع عام، موضوع له عام ـ می گویند این قسم را دو گونه می توان تصویر کرد؛ تصویر مشهور، و تصویری که با فضای اصالت وجود سازگار باشد. تصویر مشهور این است که معنای عامی نظیر «انسان»، «حیوان» و ... را تصور می کنیم و برای آن لفظی قرار می دهیم. یعنی ابتدا معنایی را مستقل از وجود و بدون خصوصیات فردی در نظر می گیریم، سپس لفظ را برای آن معنا وضع کنیم. وضع، عام است یعنی به عنوان مثال، «انسان» را عاری از خصوصیات فردی تصور کنیم. مبنای این تصویر همان سخن بوعلی است که مثلاً زید «طبیعت انسان» به همراه خصوصیات فردی و عوارض مشخصه است. اگر «انسان» از خصوصیات فردی و عوارض مشخصه جدا شود، «طبیعی» خواهیم داشت.[4]

1.2.2تصویر «قسم دوم» در فضای اصالت وجود
تعبیر آقاضیاء در مقالات تعبیر خوبی است که نشان می دهد که ایشان مشکلی با این سخن بوعلی ندارد. اما به نظر ایشان، راه دیگری نیز وجود دارد. اینکه تصویرمان را با توجه به فضای «اصالت وجود» ارائه کنیم. ایشان تصویر دوم را از راه توجه به نکاتی فلسفی ارائه می کنند:
1.2.2.1الف. توجیه «کثرت عددی» از طریق «تخلل عدم»
ایشان بیان می کنند که ما می پذیریم که فلاسفه به درستی معتقد شده اند که نسبت «طبیعی و افراد» را «آباء و ابناء» است نه «أب و ابناء»، لذا طبیعی به تکثر افرادش متکثر می شود، اما برای اینکه طبیعی بواسطه افراد «تکثر عددی» داشته باشد بایستی بین مراتب وجود افراد، «تخلل عدم» داشته باشیم.[5]
به عنوان مثال اگر در این سالن پنجاه وجود داریم، بایستی این افراد با «تخلل عدم» از هم جدا شده باشند، و الا «کثرت عددی طبیعی بواسطه افراد» را نخواهیم داشت، بلکه صرفاً یک وجود خواهیم داشت.
بنابراین اگر طبیعی را موجود به وجود افرادش دانستیم و قائل به تکثر طبیعی به واسطه ی تکثر افرادش شدیم، حق این است که این کثرت عددی قابل توجیه نیست مگر از طریق «تخلل عدم» میان وجودها.
1.2.2.2ب. توجیه «وحدت» از طریق «وجود سعی»
از سوی دیگر با یک مشکل مواجه هستیم؛ اینکه از همه وجودهای متکثر، یک مفهوم انتزاع می کنیم. انتزاع مفهوم واحدی نظیر «انسان» اقتضاء می کند که یک «وجود سعی» داشته باشد که این «وجود سعی» منشأ انتزاع مفهوم واحد باشد.
بنابرین به خاطر قاعده ی فلسفیِ «الطبیعی موجودٌ بوجود افراده» و اینکه نسبت «طبیعی و افراد»، نسبت «آباء و ابناء» است، بایستی کثرت را بپذیریم، لذا قائل به «تخلل عدم» میان وجودهای مختلف می شویم. از سوی دیگر انتزاع مفهوم واحدی نظیر «انسان» نمی تواند از این افراد کثیر باشد چرا که از «کثیر بما هو کثیر» نمی توان مفهوم واحدی انتزاع کرد، لذا بر اساس اصالت وجود ـ که ملأ خارج را «وجود» پرکرده است ـ ما بایستی از حدّ یک «وجود»، مفهوم «انسان» را انتزاع کنیم، بنابراین در نهایت بایستی قائل به تحقق خارجیِ یک «وجود» باشیم که آن «وجود» منشأ انتزاع این مفهوم واحد شود.
آقاضیاء در پاسخ به این اشکال که مفاهیمِ ماهوی که انتزاعی نیستند، پس چرا تعبیر انتزاع را بکار می برید، پاسخ می دهند که این به خاطر اصالت وجود است. در فضای اصالت وجود، مفهوم ها از حدّ وجودها انتزاع می شوند. ماهیت، از حدّ وجود انتزاع می شود.
1.2.2.3جمع بندی نظریه آقاضیاء
تعابیر فوق نشان می دهد که آقاضیاء کاملاً سخن مشهور را پذیرفته است، اما در صدد است که بگوید بایستی بنا به اصالت وجود، این مسیر را طی کنیم و این گام ها را برداریم:
ـ کثرت عددی را ناشی از «تخلل عدم» بدانیم.
ـ انتزاع مفهوم واحد را ناشی از «وجود سعی» بدانیم.[6]

ایشان این دو نکته را در ادامه با تفصیل بیشتری بیان می کند و می گوید: «و لئن ترد وضوح المقام فقايس وحدة وجود الإنسان بوحدة حقيقة الوجود من كونه وحدة ذاتيّة لا عدديّة و هو المتّحد مع كلّ مرتبة من مراتبه باتّحادٍ ذاتي لا عدديّ، غاية الأمر بلحاظ حدّ الإنسانيّة يمتاز عن غيره»[7]
؛ اینکه وحدت مذکور را با وحدت حقیقت وجود مقایسه کن. در خارج بواسطه ی «تخلل عدم» دارای «کثرت عددی» هستیم. اما در خارج «وجود واحد» نیز می خواهیم تا منشأ انتزاع مفهوم «انسان» بشود. همانگونه که در حقیقت وجود، حقیقت واحدی داریم که در عین وحدتش کثرت پیدا می کند. در حقیقت «انسان» نیز چنین چیزی داریم؛ یعنی حقیقت انسان، یک «وجود سعی» است که منشأ انتزاع مفهوم «انسان» شده است، اما در خارج «کثرت عددی» پیدا کرده است؛ چرا که فلاسفه معتقدند که «الطبیعی موجودٌ بوجودِ افراده» و نسبت «طبیعی و افراد» نسبت «آباء و ابناء» است.
بنابراین در خارج «وجود سعی» تحقق دارد که نسبتی با خصوصیات فردیه پیدا کرده است. آقاضیاء به این نسبت، «حصه» می گوید. «وجود سعی» در عالم خارج، نسبتی با «کثرت عددی» پیدا کرده است. «وجود سعی همراه با این نسبت» را حصه می گوید.
آقاضیاء ادعا می کند که چاره ای جز پذیرش «اصالت وجود» نیست. در فضای اصالت وجود نیز بایستی این گونه سخن گفت. اگر سخنان فوق را نپذیرید، بایستی دست از مبانی خودتان بردارید؛ یا دست از «کثرت عددی» و نظریه ی «آباء و ابناء» بردارید و سخن رجل همدانی را بپذیرید. یا اینکه از این سخن دست بردارید که انتزاع مفهوم واحد، منتشأ انتزاعِ واحد می خواهد. یا از «اصالت وجود» دست بردارید.
آقاضیاء از بحث خود نتیجه می گیرد که بر اساس تبیین فوق، قسم «وضع عام، موضوع له عام» را بایستی به نحو دیگری تحلیل کرد که قبلاً بدان پرداخته ایم و فعلاً محل بحث ما نیست. اما به هر حال اجمال سخن شان این است که تبیین مشهور در فضای ماهوی بوده است و ایشان در صددند که همان ادعاها را در فضای اصالت وجود بازسازی کنند.
1.3آنچه خواهد آمد...
نظریه ی ایشان تتمه ای در باب «سنخیت علت و معلول» دارد که با بیان آن نظریه ی آقاضیاء کامل می شود. لذا دوباره به بحث خودمان برمی گردیم؛ آنجا که آقاضیاء می خواست از طریق «حصه» قائل شود که در مقام امتثال، تخییر شرعی خواهیم داشت.

[1] مفهومی که قابلیت صدق بر کثیرین دارد.

[2] اگر فقط به یک موضع اکتفا کنیم، تمامی نظریه ی ایشان روشن نمی شود. عبارات ایشان در بحث «اقسام وضع» دغدغه ی اصالت وجودداشتنِ آقاضیاء را روشن تر نشان می دهد.

[3] نظیر اسم اشاره، ضمائر و موصولات.

[4] تعبیر ایشان چنین است: «أحدها: ان تصور عموم الوضع والموضوع له، تارة بنحو هو المشهور من تصور معنى مستقل في الوجود عاريا عن صور الخصوصيات المفردة الخارجية كمفهوم الحيوان أو غيره مثلا ووضع اللفظ له» (مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص72.)

[5] هم میان وجودهای عرضی، هم میان وجودهای طولی و اشتدادی شاهد «تخلل عدم» هستیم.

[6] آقاضیاء دو توضیح در این باره دارند. توضیح دیگرشان بر اساس «سنخیت میان علت و معلول» است که در جلسه بعد بدان اشاره می کنیم.

[7] مقالات الاصول، آقا ضیاء الدین العراقی، ج1، ص73.