جلسه 1397/09/11

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نظريه حضرت امام(ره)

محتويات
1اشکالات تفسیر نادرست شاگردان امام از کلام آخوند
1.1مقدمه
1.2اشکال اول
1.3اشکال دوم
1.4تفسیر صحیح از کلام آخوند

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نظریه حضرت امام(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
پس از آنکه نظر صحیح این دانسته شد که متعلق امر و طلب، «ماهیت» است، اشکالاتی مطرح می شود از جمله اینکه «طبیعیِ صرف» عدیم الاثر است و نیازهای انسانی را برآورده نمی کند، آقای سبحانی جواب دادند که «طبیعیِ صرف» را نه بما هو بلکه بما هو مرآت للوجود متعلق طلب و امر می دانیم. به این بیان اشکالاتی وارد شد.
 
1اشکالات تفسیر نادرست شاگردان امام از کلام آخوند

1.1مقدمه
در مقام پاسخ به این سؤال بودیم: آخوند که تفرقه ی میان طلب و امر را ـ اینکه متعلق امر، «طبیعی» است و متلعق طلب، «وجود طبیعی» ـ مطرح می کند، آیا بحث لفظی انجام داده است؟ یعنی آیا آخوند می خواسته معنای هیئت «افعل» را مشخص کند؟
تذکر: ما عبارت محقق خراسانی را سال گذشته نیز بررسی کردیم. منتهی در بررسی سال گذشته برخی از نکاتِ آخوند که در مختار می آید، باز نشد. بنابراین مباحث فعلی ـ خصوصاً سه خطّ فاصل آخوند با محقق اصفهانی ـ تکمیل بیاناتِ قبلِ آخوند محسوب می شود. تفصیل این سه خطّ فاصل، به ما در تبیین قول حضرت امام که قول مختارمان است کمک می کند.
آقای سبحانی به درستی به آخوند نسبت داد که آخوند با دو حدّ وسط متفاوت، «ماهیت من حیث هی» را کنار می گذارد؛ یکبار با قاعده ی فلسفیِ «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»، یکبار نیز از طریق تحلیل آنچه در طالب و مشتاق، ایجاد شوق و طلب می کند؛ اینکه «واقعیت خارجی» است که در او شوق ایجاد می کند، نه «ماهیت من حیث هی» که مفهوم است و عدیم الاثر.
اما خطّ فاصل سوم این است که بررسی کنیم که تعلق یافتنِ امر به «طبیعی» آیا لفظی است؟ ابتدا سراغ تحلیل تلامذه ی حضرت امام رفتیم تا ببینیم کلام آخوند را چگونه تحلیل کرده اند. تلامذه ی امام که وارد قضیه شده اند، قضیه را در حدّ هیئتِ «افعل» لفظی دیده اند، نه بیشتر. یعنی تحلیل شان از کلام آخوند این است که آخوند خواسته بگوید: از سویی امر به معنای هیئت «افعل» است، از سوی دیگر نیز «طبیعی» نیز همان «ماده»ی «افعل» است. بعد هم خواسته اند بگویند که متعلق امر، «طبیعی» است. اما متعلق «طلب»، «طبیعی» نیست زیرا امر، طلب الوجود است. به عبارتی متعلق «افعل» را «طبیعی» دانسته اند، اما معنای هیئتِ افعل را طلب الوجود دیده اند.
می خواهیم بررسی کنیم که آیا تحلیل فوق، تحلیل درستی از کلام آخوند است؟ بررسی این قضیه تکمیل عبارات قبلی از آخوند محسوب می شود. همه ی اینها را انجام می دهیم تا نشان دهیم که قول مختار حضرت امام(ره)، مأخوذ از آخوند است. خواهیم دید که امام با اخذ صحیح کلام آخوند، نظریه ی راقی تری نسبت به محقق اصفهانی و نائینی ارائه کرده اند.
نظر آقای سبحانی این شد که وقتی امر به ماهیت به حمل شایع می خورد، ماهیت، مرآتِ وجود ـ به عنوان حیثیت تقییدی[1]
ـ می شود. تعبیر آقای سبحانی چنین بود: «و بالجملة: متعلّق البعث هو الماهية لا بشرط التحقّق و عدمه، و الوجود و عدمه. و لكن تعلّق البعث بها، مرآة إلى الحيثية التقييدية، أعني الوجود»[2]

1.2اشکال اول
اشکال ما به عبارت ایشان این است که قرار بود بحث را عقلائی کنید نه بحث فلسفی در فضای اصالت وجود، پس چرا دوباره حیثیت تقییدی ـ یعنی وجود ـ را مطرح می کنید. شما بایستی بر همان نکته ای که آخوند مطرح کرد تحفظ می کردید؛ اینکه ما با «واقعیت خارجی» کار داریم که عقلاء آن را لحاظ می کنند و کاری نداریم که در مباحث فلسفی آن را به «وجود» تحلیل می کنند یا به «ماهیت محققه». جمع بندی آخوند این بود که آمِر، «ما هو المقصود» را لحاظ می کند، و آن را طلب می کند و به سوی آن بعث می کند تا از مکلف صادر شود. اما شما «مرآة إلى الحيثية التقييدية» را مطرح می کنید که به معنای بازگشت به فضای «اصالت وجود» است[3]
. لااقل تصریح کنید به اینکه می خواهید در فضای اصالت وجود سخن بگویید[4]
.
1.3اشکال دوم
با صرف نظر از اشکال قبلی، اشکال دیگری ناظر به ادامه ی عبارت ایشان است که می فرمایند: «... فیدلّ علی أن المراد الجدی هو مصادیقها و افرادها»[5]

از باب مقدمه باید بگوییم که سه چیز داریم: 1. مفهوم تصوری، 2. مستعمل فیه، 3. مراد جدی. مفهوم تصوری، همان «موضوع له» است. به عنوان مثال، در بحث «عامّ و خاصّ» اصولیون می گویند واژه ی «العلماء» موضوع له اش عامّ است. حال اگر بگوییم «اکرم العلماء الا الفسّاق» آیا مستعمل فیه «العلماء» خاصّ است؟ در نهایت می گویند خاصّ بودن گاهی در مرحله ی مستعمل فیه است، گاهی در مرحله ی مراد جدی. در مورد اخیر، نمی گوییم در خاصّ استعمال شده است، بلکه می گوییم مراد جدی متکلم، خاصّ است.[6]
خلاصه اینکه میان «موضوع له»، «مستعمل فیه» و «مراد جدی» تفاوت وجود دارد.
همانگونه که در عبارت آقای سبحانی دیدیم تحلیل خودشان این است که هنگامی که بعث به ماهیتی تعلق می یابد که آن ماهیت مرآت وجود یا واقع است، «مرآتِ واقع شدن» قرینه می شود برای نشان دادن اینکه مراد جدی «واقع خارجی» است. بنابراین موضوع له و مستعمل فیه تغییری پیدا نمی کنند، بلکه صرفاً «مراد جدی» است که عوض می شود. قرینه نشان می دهد که مراد جدی این است که صرف مفهوم خواسته نشده، بلکه «واقع خارجی» خواسته شده است.
بر اساس تحلیل خودمان می گوییم هر گاه بعث و طلب به «ماهیت» تعلق پیدا کرد، از آنجا که می بایست «شوق» در مولا ایجاد شود، و این «شوق» با صرفِ مهفوم ایجاد نمی شود، همین قرینه می شود که مولا واقع خارجی را خواسته است. بنابراین تحلیل آقای سبحانی را می پذیریم. اما اشکال ما این است که چرا با وجود تحلیل فوق، به عبارت آخوند که می رسید بحث را به یکباره به مفاد تصوریِ هیئت می برید و «یدلّ علی الوجود» را این گونه تفسیر می کنید که آخوند خواسته بگوید «وجود» در مفادِ تصوریِ هیئت قرار دارد. چگونه است که شما می توانید قرینه ی فوق را برای تصرف در «مراد جدی» مطرح کنید، اما آخوند نمی تواند؟
آخوند کجا مطرح کرد که پای «وجود» را که به میان آورده است، به خاطر تحلیلِ مفاد هیئت است. مفاد هیئت، همان مدلول تصوری است. شما در تحلیل خودتان به درستی بیان می کنید که «وجود» نه در مدلول تصوری است، و نه در مستعمل فیه، بلکه در مرحله ی «مراد جدی» سر و کله اش پیدا می شود، آن هم به خاطر آن قرینه ی عقلائی.
1.4تفسیر صحیح از کلام آخوند
حق این است که تحلیل آخوند نیز همین تحلیل آقای سبحانی است؛ با این تفاوت جزئی، که آقای سبحانی می خواهد پای «وجود» را به میان آورد، اما آخوند در نهایت، از «وجود» دست کشید و پای «واقعیت خارجی» را به میان آورد. ما برای این ادّعا چند دلیل و قرینه داریم:
سه قرینه در کلام آخوند وجود دارد که نشان می دهد تحلیل ایشان، همان تحلیل درست فوق است:
قرینه ی اول ایشان، همان عبارتِ آغازین آخوند است. ایشان بحث را چنین آغاز می کند: «الحق أن الأوامر و النواهي تكون متعلقة بالطبائع دون الأفراد»[7]
؛ در این عبارت، صرفاً تعبیر «اوامر» بکار رفته است و اصلاً تعبیرِ «هیئت إفعَل» بکار نرفته است. اما متأسفانه تحلیل آقایان این است که آخوند گفته است «نه اوامر، و نه امر لفظی، بلکه هیئت «إفعل» تکون متعلقه بالطبائع». حق این است که این ظاهر عبارت آخوند نیست. ظاهر عبارت آخوند همان چیزی است که حضرت امام(ره) مطرح می کنند که تعبیر به «بأیّ دالٍّ کان» می کنند.
آقایان سبحانی و فاضل نه تمامی دوالّ[8]
، نه دوالّ لفظی[9]
، نه دالّ لفظیِ امر[10]
، بلکه صرفاً «هیئت إفعل» را مد نظر قرار داده اند. در حالیکه هیچ جای عبارت آخوند با آنها همراهی نمی کند. اگر آخوند حتی در یک جا از عباراتش می گفت که مرادم از امر، «هیئت إفعل» است، سخن آقایان سبحانی و فاضل را می پذیرفتیم.
مؤید دیگر سخن ما این است که اگر مراد آخوند از اوامر، هیئت إفعل می بود، علی القاعده بایستی سخن سکاکی را مطرح می کرد. یعنی بایستی چنین توضیح می داد که امر، مشتمل بر هیئت و ماده است. ماده، همان مصدر مجرد از «ال» و «تنوین» است که «طبیعت» است، پس هیئت به «طبیعت» خورده است.
قرینه ی دیگر این است که آخوند در همان صدر بحث بلافاصله پس از طرح ادعایش این تعبیر را بکار می برد: «فصل الحق أن الأوامر و النواهي تكون متعلقة بالطبائع دون الأفراد، و لايخفى أن المراد أن متعلق الطلب في الأوامر هو صرف الإيجاد»[11]
؛ خودش تعبیر «مراد» بکار می برد. یعنی توضیح می دهد که مراد جدی اش از این تعبیر که «اوامر به طبائع تعلق یافته اند» چیست.

[1] حیثیت تقییدی در بحث اصالت وجود و ماهیت مطرح می شود. در آنجا می گویند «وجود» حیثیت تقییدی برای تحقق ماهیت است. بنا به اصالت وجود، «انسان» در خارج نداریم، بلکه صرفاً «وجود» داریم، بنابراین «وجود» حیثیت تقییدی در حمل ماهوی می شود.

[2] المحصول، ج2، ص100.

[3] اگر ایشان به جای مطرح کردن «حیثیت تقییدیه»، به این اکتفا می کردند که «ماهیت» نه بما هو مفهوم بلکه بما هو مرآتٌ للخارج لحاظ شده است، کفایت می کرد و جواب اشکال ثانی داده می شد.

[4] حضرت امام(ره) همانگونه که خواهیم دید، در فضای عقلائی سخن گفته اند و از ورود به فضای اصالت وجود پرهیز کرده اند.

[5] المحصول، ج2، ص100.

[6] اگر مبنای ما در مجاز، مجاز سکاکی باشد، در غیر از «عامّ و خاصّ» نیز بحث فوق قابل طرح است. (البته نه با عین سخن سکاکی، بلکه با تفصیلی که صاحب وقایه می دهند.). توضیح اینکه در مجاز دو مبنا داریم:یک. اینکه مجاز «استعمال لفظ در غیر ماوضع له» باشد. در این صورت، موضوع له «اسد»، «حیوان مفترس» است، لذا در جایی که مجازاً گفته می شود «رأیتُ أسداً یرمی»، مستعمل فیه «اسد» عوض شده است و برای «رجل شجاع» استعمال شده است. دو ـ اینکه مجاز «استعمال لفظ در ماوضع له» باشد اما ادعائاً. در اینجا «اسد» همچنان در معنای «موضوع له» خود استعمال شده است، اما «مراد جدیِ متکلم» چیز دیگری است.اگر مبنای ما مبنای دوم باشد، در غیر از «عامّ و خاصّ» نیز می توان این گونه سخن گفت، اما آخوند صرفاً در بحث «عامّ و خاصّ» چنین سخن گفته است.

[7] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص138.

[8] اعمّ از لفظی و غیر لفظی(مانند اشاره).

[9] اعمّ از امر، جمله ی خبریه ی در مقام انشاء و ... که همه دلالت کننده بر «امر» هستند.

[10] اعم از هیئت و ماده ی امر.

[11] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص138.