جلسه 1397/09/10

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي / نظريه حضرت امام(ره)

محتويات
1پاسخ آقای سبحانی به اشکالات «طبیعی» دانستن متعلق امر
1.1مقدمه
1.2اشکال اول: تمسک به قاعده فلسفی «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»
1.3اشکال دوم: عدیم الاثربودنِ«طبیعیِ صرف» که آن را متعلق امر می دانید
1.3.1پاسخ خود آقای سبحانی به این اشکال
1.3.2تحلیل آقای سبحانی از پاسخ آخوند به این اشکال
1.3.2.1نکته ی اول: لزوم تحفّظ بر عقلائی بودن بحث
1.3.2.2نکته دوم: دخالت قرینه در مراد جدی

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی / نظریه حضرت امام(ره)
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه قبل به بررسی نقاط قوت و ضعف بیانات تلامذه ی حضرت امام ـ آقایان سبحانی و فاضل ـ پرداخته شد. عبارات آقای فاضل کامل بررسی شد، اما بیان آقای سبحانی نیمه تمام ماند.
 
1پاسخ آقای سبحانی به اشکالات «طبیعی» دانستن متعلق امر
 
1.1مقدمه
آخوند فرمایشی داشت که در آن میان امر و طلب، فرق گذاشتند. بحث شد که آیا این بحث، لفظی است یا غیر لفظی. در حال بررسی عبارات تلامذه ی حضرت امام(ره) در این رابطه بودیم. در جلسه ی گذشته عبارات آقای فاضل بررسی شد. بررسی اجمالی آقای سبحانی نیز انجام شد. قرار شد توجه بیشتری به عبارت ایشان بشود و نکات مربوط به فرمایش ایشان را مطرح کنیم. عبارات ایشان گرچه نزدیک به عبارات امام است، اما تفاوت هایی دارد که سبب شده بیان مناسبی برای نظریه ی حضرت امام محسوب نشود.
آقای سبحانی ابتدا با تمسک به سخن سکاکی اصرار می کنند که بحث، لفظی نیست. بعد اصرار می کنند که بحث عقلائی است، لذا نمی خواهیم بحث را فلسفی بررسی کنیم، و کسانی هم که وارد بحث شده اند، بما هم عقلاء وارد بحث شده اند، نه بما هم فلاسفه.
ایشان قائل می شوند که متعلق امر، «طبیعی» است. زیرا غرض، محدِّدِ متعلقِ امر است. و معلوم است که عند العقلاء غرضی در ضمائم و خصوصیات فردیه ی ملازم با متعلق امر نیست.
سپس در مقام دفع اشکالات این نظریه، دو اشکال را تحت عنوان «اجابه عن اشکالین» بررسی می کنند:
1.2اشکال اول: تمسک به قاعده فلسفی «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»
اولین اشکال مربوط به قاعده ی مشهور «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» است. بیان ایشان از اشکال چنین است: «قد اشتهر بين الفلاسفة أنّ الطبيعة بما هي هي ليست إلّا هي لا موجودة و لا معدومة، لا مطلوبة و لا مبغوضة، فإذا كان هذا مقامها و شأنها فكيف يكون متعلَّقاً للأمر، و موضوعاً للبعث؟»[1]

آقای سبحانی پس از طرح اشکال، به آن جواب می دهد. اصل جواب همان فرمایش محقق اصفهانی است؛ اینکه «ماهیت من حیث هی لا مطلوبه» یعنی طلب در حدّ ماهیت اخذ نمی شود. اما این منافاتی ندارد که ماهیت، به حدّ شایع، مطلوب باشد. تناقضی نیست که گفته شود که ماهیت به حمل اولی، مطلوب نیست، اما ماهیت به حمل شایع مطلوب است. یا مثلاً صلات به حمل اولی مطلوب نباشد، اما به حمل شایع مطلوب باشد. بنابراین آقای سبحانی چنین جمع بندی می کنند: «و الحاصل أنّ الطبيعي بالحمل الأوّلي ليس بمطلوب و لا مبغوض، و لكن بالحمل الشائع الصناعي مطلوب و مبغوض و ليس هذا السلب و الإيجاب متناقضين لعدم وحدة الحمل كما قرّر في محلّه »[2]

سخن ایشان درست است و اشکال ایشان به آقای آخوند وارد است. تنها اشکال ما به ایشان این است که شما در ضمن طرح مباحث فوق، ناخودآگاه اقرار کرده اید که اینجا یک بحث عقلی و فلسفی میان اصولیون درگرفته است، پس چرا می گویید اصولیون که وارد بحث شده اند بما هم عقلاء وارد شده اند، نه بما هم فلاسفه. پاسخی که شما در بالا مطرح کردید نیز فلسفی بود نه عقلائی.
ایشان به محقق اصفهانی اشکال کرده اند که دعوا بر سر مسائل فلسفی نیست، و ما بما هم عقلاء بایستی وارد بحث شویم[3]
، می پرسیم چرا خودتان وارد این مباحث فلسفی شده اید؟ در فضای عقلائی که «ماهیت من حیث هی» مطرح نمی شود.
البته چون این اشکال در عبارت آخوند آمده، واقعاً جای بحث داشت و بایستی بررسی می شد. لذا محقق اصفهانی حق داشت که به این مسائل بپردازد. از نظر روشی این نکته ی مهمی است که متوجه فرق «قول مختار» و «محلّ نزاع» باشیم. به هر حال در نزاع هایی که صورت گرفته مباحث فلسفی نیز مطرح شده است. بنابراین نمی توان گفت که مباحث فلسفیِ فوق، محلّ نزاع نیست. آری قولِ مختار، غیر از محلّ نزاع است. پس مباحث فلسفی ممکن است مختار شما نباشد، اما قطعاً محلّ نزاع هست. فلذا آقای سبحانی خودشان نیز وارد این مباحث شده اند.
نکته ی دیگر اینکه ما پاسخ کامل تری نیز به اشکال فوق دادیم؛ اینکه سلبِ در مرتبه ی ذات، حقیقتاً «سلب» نیست، بلکه صرفاً «شبه نقیض» هستند.
1.3اشکال دوم: عدیم الاثربودنِ«طبیعیِ صرف» که آن را متعلق امر می دانید
اما اشکال دومی که آقای سبحانی بررسی می کنند، اشکال بسیار خوبی است و به خوبی نیز به آن ورود می کنند؛ اشکال دوم، متفاوت از اشکال اول است و کاری به قاعده ی فلسفیِ «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» ندارد. اشکال این است که «طبیعیِ صرف» که در حدّ مفهوم است، اثری بر آن مترتب نمی شود و حاجت کسی را برطرف نمی کند؛ آنچه برآورنده ی حاجت است طبیعیِ محقق در خارج است. پس چگونه طبیعی صرف ـ که حاجت کسی را برطرف نمی کند ـ متعلق بعث و زجر است؟
عین عبارت ایشان چنین است: «الطبيعي الصرف الذي لا يخرج عن حدّ المفهوم، عديم الأثر، غير قاض لحاجة الإنسان. و ما يقضي حاجته هو الطبيعي بوجوده الخارجي، و ليس للمفهوم هذا الشأن و المقام. و معه كيف يكون الطبيعي الصرف، متعلّقاً للبعث و الزجر»[4]

اجمالاً این عبارت در جلسه ی قبل مطرح شد. ایشان در این عبارت بسیار به فرمایش استادشان ـ حضرت امام(ره) ـ نزدیک می شوند.
بیان ایشان دو حسن دارد:
اولاً: ایشان به خوبی میان دو اشکال، فرق گذاشته اند.
ثانیاً: ایشان فهم اشکال دوم را به آخوند نسبت می دهند، زیرا می گویند «إنّ المحقّق الخراساني قدَّس سرّه لمّا وقف على الإشكال الثاني حاول أن يدفعه بالتفريق بين متعلّق الأمر و متعلّق الطلب فقال: إنّ متعلّق الأمر هو الطبيعة و أمّا متعلّق الطلب فهو وجود الطبيعة»[5]
؛ یعنی آقای آخوند متوجه اشکال دومی شده است که ربطی به آن قاعده ی فلسفی ندارد.
1.3.1پاسخ خود آقای سبحانی به این اشکال
اما در بیان ایشان ملاحظاتی وجود دارد. از جمله اینکه ایشان هنگام جواب، از سیستم بحث استادش به خوبی پیروی نمی کند و از ایشان جدا می شود. توضیح اینکه ایشان در پاسخ به اینکه «طبیعی الصرف از این حیث که مفهوم است عدیم الاثر است و حاجت کسی را برآورده نمی کند» می گویند ما ماهیت را مرآتاً للخارج متعلق امر می دانیم، نه بما هو مفهومٌ صرف. معنای مرآتاً للخارج این است که ما از وجودش در ذهن غافل می شویم، لذا هنگامی که به «ماهیتِ آب» نگاه می کنیم، گویی با آب به عنوان یک مفهوم ذهنی کار نداریم تا اشکال شود که این مفهوم ذهنی، عدیم الاثر است، بلکه با ماهیتی که مرآت واقعیت خارجی است کار می کنیم. سپس می فرمایند زمانی که بعث به «ماهیت مرآت خارج» می خورد، عقل می گوید ایجاد این ماهیت لازم است؛ برو این ماهیت را تحصیل کن. سپس مثال می زند: اگر مولا «إسقِنی» بگوید، «سقی» را مرآت واقع خارجی کرده است.
تا اینجا تعابیر آقای سبحانی خوب است، اما در ادامه می گوید: «سقی» وسیله ای برای اشاره به حیثیت وجودی است، و این حیثیت وجودی، «حیثیت تقییدی» برای ماهیت است. حیثیت تقییدی، یعنی «وجود». معنایش این است که مراد جدی مولا، «مصداق طبیعی» (طبیعی محقق در خارج) است.
تعبیر آقای سبحانی این است: «إنّ الطبيعي أُخذ متعلّقاً للأمر و النهي بما هو مرآة للخارج لا بما هو موجود في الذهن، بل هو مغفول عنه من هذه الجهة كما هو شأن كلّ المفاهيم. و البعث إلى الطبيعي بما هو مرآة، يلازم عند العقل تحصيله و إيجاده في الخارج. فإذا قال المولى: «اسقني» فهو يجعل عنوان السقي مرآة إلى الحيثية الوجودية»[6]
سپس چمع بندی می کند که «متعلّق البعث هو الماهية لا بشرط التحقّق و عدمه، و الوجود و عدمه. و لكن تعلّق البعث بها، مرآة إلى الحيثية التقييدية، أعني الوجود»[7]
؛ اگر بعث به «ماهیت» تعلق پیدا کرد، ماهیت را مرآت حیثیت تقییدیه ـ یعنی وجود ـ کرده است. «... فيدلّ على أنّ المراد الجدّي هو مصاديقها و أفرادها، و ليست مصاديقها إلّا الوجودات الخارجية، بداهة أنّ المعدوم ليس مصداقاً لها»[8]
؛ پس مراد جدی، مصادیق و افراد هستند.
بنابراین چکیده ی سخن آقای سبحانی این است: «بعث به ماهیت خورده است، لذا متعلق، ماهیت است. اما چون ماهیت، مرآت است، لذا پای «وجود» در مراد جدی به میان می آید.» این غایت بحث آقای سبحانی است که در پاسخ به اشکال دوم آن را مطرح می کند.
1.3.2تحلیل آقای سبحانی از پاسخ آخوند به این اشکال
گفتیم که آقای سبحانی به خوبی معتقدند که آخوند، متفطّن به اشکال دوم بوده است. اما این را هم می گویند که آخوند برای پاسخ به این اشکال، راه خاصّی پیموده است؛ تفرقه ی میان «طلب» و «امر»؛ از نظر آقای سبحانی، راهکار آخوند برای پاسخ به این اشکال این است که میان «امر» و «طلب» این گونه فرق می گذارد که متعلق امر را «طبیعی» دانسته است، اما متعلق طلب را «طبیعیِ مقید به وجود».[9]

ایشان این مسأله را چنین نقل می کنند: «ثمّ إنّ المحقّق الخراساني قدَّس سرّه لمّا وقف على الإشكال الثاني حاول أن يدفعه بالتفريق بين متعلّق الأمر و متعلّق الطلب فقال: إنّ متعلّق الأمر هو الطبيعة و أمّا متعلّق الطلب فهو وجود الطبيعة»[10]
؛ سپس به آخوند اشکال می کنند که اگر مرادتان این است که در معنای «امر»، «وجود» نهفته است، قابل قبول نیست. زیرا ما معنای امر را «طلب» می دانیم.
اگر هم مرادتان این است که قرینه ی خارجی سبب می شود که پای «وجود» به میان بیاید، لذا «وجود» در مفهوم امر اخذ می شود، اشکال می کنیم که قرینه ی خارجی مذکور بیش از این اقتضا نمی کند که «ماهیت» را مرآتِ خارج لحاظ کنیم یعنی «طبیعیِ مرآت خارج» را متعلق طلب بدانیم، نه اینکه پا را فراتر بگذاریم و «وجود» را در تقدیر بگیریم.
عین عبارت ایشان چنین است: «يلاحظ عليه: أنّه إن أراد أنّ الهيئة تدلّ على أخذ الوجود في متعلّق الطلب فهو غير تام لأنّ الهيئة وضعت للطلب و البعث المجرّدين عن الوجود و إن أراد أنّ القرينة الخارجية تدلّ على أخذ الوجود في مفهوم الأمر و هي أنّ الطبيعة بما هي هي لا تُؤمِّن الغرض فالجواب أنّه يكفي في ذلك جعل المتعلّق مرآة للخارج من دون حاجة إلى تقدير الوجود، فالبعث إلى الطبيعة التي أخذت مرآة إلى ما وراءها يبعث الإنسان إلى الإيجاد من دون حاجة إلى تقدير الوجود»[11]

لازم است که به خطوط فاصل این سخن آقای سبحانی با سخن قبلی شان اشاره کنیم:
1.3.2.1نکته ی اول: لزوم تحفّظ بر عقلائی بودن بحث
اگر آقای سبحانی سراغ اخذ «حیثیت تقییدی» می روند و «حیث تقییدی» را «وجود» می دانند، این اشکال متوجه ایشان می شود که بایستی دقیقاً نشان دهند که فارق اشکال اول و دوم چیست.
ایشان در صدر عبارات شان در اشکال ثانی به خوبی توضیح دادند که در اشکال اول با یک بحث عقلی درباره ی «ماهیت من حیث هی» روبرو بوده ایم، اما در اشکال دوم با بحثی عقلایی سر و کار داریم؛ این عقلا هستند که می فهمند «مفهوم» عدیم الاثر است و حاجت انسان را برآورده نمی کند. این فهم دیگر تابع فهم اصالت وجود و ماهیت نیست. اما متأسفانه همین مشی را ادامه نمی دهند بلکه در ذیل، پای «حیثیت تقییدی» را به میان می کشند که فهمِ عمیقِ فلسفی را می طلبد. دخالت «حیثیتِ تقییدیِ وجود»، در تحقق ماهیت، اصلاً بحث عقلائی نیست.
این تفکیک به خوبی در عبارات آخوند حفظ شده بود. آنجا که در ذیل مباحث «فصلٌ» زمانی که در صدد بود ارتباط بحث را با «اصالت وجود و ماهیت» قطع کند، گفتند که فرقی نمی کند که «وجود» را مطرح کنید، یا «ماهیت محققه» را، چون آنچه عقلائیاً در مشتاق، شوق ایجاد می کند «واقعیت خارجی» است؛ عقلاء کاری به این تحلیل فلسفی ندارند که آیا «واقعیت خارجی» «وجود» است یا «ماهیت محققه».
اما متأسفانه این امر در عبارات آقای سبحانی تداوم نمی یابد؛ چرا که «حیثیت تقییدیه» را مطرح می کنند، و به نوعی دوباره به فضای مباحث عقلی و فلسفی برمی گردند که در اشکال اول مطرح بود. یعنی دوباره همان حدّ وسط تکرار می شود که «ماهیت من حیث هی» مطلوب نیست، بلکه «ماهیت به قید وجود» مطلوب است.
1.3.2.2نکته دوم: دخالت قرینه در مراد جدی
اگر نظر شما این است که قرینه در مرحله «مراد جدی» دخالت می کند، نکته بسیار خوبی است که حضرت امام مطرح می کردند که قرینه ی مذکور سبب «ظهورسازی» می شود.
بنابراین بایستی:
اولاً: «حیثیت تقیدیه» را مطرح نکنید، بلکه با آنچه عقلاء کار می کنند ـ یعنی «واقعیت خارجی» ـ کار کنید، یعنی صرفاً به همین اکتفا کنید که مفهوم بما هو مفهوم حاجت انسان را برآورده نمی کند.
ثانیاً: دخالت قرینه ی مذکور را در «مراد جدی» بدانید، نه در مرحله ی «وضع»، و نه در مرحله ی «استعمال». نتیجه این می شود که شما از سویی سخن سکاکی را مطرح می کنید، اما به خاطر قرینه ی عقلی یا عقلائی پای «وجود» را در مرحله ی «مراد جدی» به میان می آورید.
***
در جلسه ی آینده این نکات بررسی می شوند که ناخودآگاه در تحلیل آقایان، «امر» به «هیئت» فروکاسته شده است، در حالیکه ابتدائاً قرار بود که بحث ما اعم از هیئت باشد. این اشکال مشترکی است که به آقایان فاضل و سبحانی وارد است.

[1] المحصول، ج2، ص99.

[2] المحصول، ج2، ص100.

[3] تعابیر آقای سبحانی چنین است: «أنّ البحث، إنّما هو في متعلّق الأوامر و النواهي الواردة في كلام العقلاء بما هم عقلاء لا بما هم علماء أو فلاسفة، و أين هؤلاء من هذه المسائل الفلسفية العويصة التي لا يصل إلى كنهها إلّا العباقرة من الفلاسفة. و بذلك يعلم أنّ ما أتعب به المحقّق الأصفهاني نفسه الزكيّة لإثبات أنّ النزاع مبني على أنّ الطبيعي بنفسه موجود، أو هو موجود بوجود أفراده ليس بتام»(المحصول، ج2، ص95.)

[4] المحصول، ج2، ص100.

[5] المحصول، ج2، ص101.

[6] المحصول، ج2، ص100.

[7] المحصول، ج2، ص100.

[8] المحصول، ج2، ص100.

[9] اما آقای سبحانی این را قبول ندارند. از نظر ایشان متلعق امر و طلب، یکی است؛ آن هم «طبیعی» است؛ منتهی نه «طبیعیِ صرف» بلکه «طبیعیِ مرآت خارج». بنابراین مراد جدیِ آمِر و طالب، حیثیت تقییدیه ی طبیعی ـ یعنی وجود طبیعی ـ است.

[10] المحصول، ج2، ص101.

[11] المحصول، ج2، ص101.