جلسه 1397/09/06

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر و نواهي/ اشكالات آخوند به محقق اصفهاني

محتويات
1بررسی بیانات شاگردان حضرت امام(ره)
1.1آنچه گذشت...
1.21. بررسی بیان استاد فاضل لنکرانی
1.2.1اشکال اول: ناسازگاری در بیان
1.2.2اشکال دوم: عقلی دانستن نزاع به خاطر قرینه عقلی
1.32. بررسی بیان آقای سبحانی
1.3.1اشکال اول: تعیین جهت نزاع (لفظی و عقلی ندانستن نزاع)
1.3.2اشکال دوم: تحلیل نادرست تفرقه آخوند میان طلب و امر
1.3.3ظهورسازی با قرینه عقلائی
1.3.4اشکال سوم: بیان اشکال سوم در جلسه آینده

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر و نواهی/ اشکالات آخوند به محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
در مقام بیان سومین اشکال آخوند به محقق اصفهانی بودیم. از باب مقدمه مطرح شد که آخوند متعلق امر را «طبیعی» می داند، اما متعلق طلب را «طبیعت محقق شده». در تحلیل تفرقه ی مذکور، نظریاتی مطرح شد.
 
1بررسی بیانات شاگردان حضرت امام(ره)

1.1آنچه گذشت...
در حال بررسی بخش پایانی فرمایش آخوند در مقام اشکال به محقق اصفهانی بودیم. ایشان بین «امر» و «طلب» تفکیک کردند؛ اینکه متعلق امر «طبیعی» است، اما متعلق طلب «وجود»، و نهایتاً «ایجاد» است. استدلالشان هم این بود که چون امر، طلب الوجود است.
در بحث فعلی بایستی سه امر روشن شود:
1. آیا بحث فوق بحثی لفظی است یا بحثی عقلی و عقلائی؟
2. مراد آخوند چیست؟
3. مراد آخوند از این تعبیر که متعلق احکام، «فعل مکلف» است چه چیزی است؟
گفتیم برای اینکه سه امر فوق محقق شود، ابتدا بایستی روشن شود که سکاکی که می گوید مصدر مجرد از «ال» و «تنوین» دالّ بر «طبیعت» است، دقیقاً چه می گوید.
1.21. بررسی بیان استاد فاضل لنکرانی
آقای فاضل در توضیح سخن سکاکی نکات خوبی ارائه کرده اند. بنا به سخن ایشان اگر سخن سکاکی را قبول کنیم و «مصدر» را «ماده ی مشتقات» بدانیم[1]
، نتیجه این می شود که در هر مشتقی، هیئتی بر «مصدر» عارض می شود. قبل از عروض این هیئت، «مصدر» دالّ به «طبیعی» بود، حال می خواهیم ببینیم آیا با عروضِ هیئتِ «إفعل» و «لاتفعل»، آیا پای «وجود» به میان می آید یا اینکه تغییری رخ نمی دهد.
بنابراین معنای سخن آخوند روشن می شود که هنگامی که هیئت امر عارض بر مصدر می شود، نزاع شکل می گیرد؛ اینکه مصدرِ بدون هیئت، دالّ بر طبیعی است، آیا وقتی هیئت عارض بر مصدر می شود، پای «وجود» به میان می آید یا همچنان فقط «طبیعی» داریم؟ در این نزاع، نظر آخوند این است که هیئتِ «إفعَل» به «مصدر» خورده است، «مصدر» نیز همان «طبیعی» است، بنابراین متعلق امر، «طبیعی» است.
اما اگر کسی معتقد بود که هیئت «إفعَل» عارض بر مصدر نمی شود، بلکه عارض بر «ماده ی مشتقات» می شود ـ که غیر از «مصدر» است ـ تازه اولِ بحث است که آیا متعلق هیئت «إفعَل» که عارض بر «ماده ی مشتقات» می شود، «طبیعی» است یا نه؟
ریشه ی این بحث برمی گردد به دو چیز: اولاً: سخن سکاکی، ثانیاً: اینکه معنای اینکه «مصدر، اصل کلام است» این باشد که هیئتِ مشتقات، وارد بر مصدر شود. آن گاه است که در مشتقی مانند امر، بحث می شود که هیئتِ امر عارض شده است بر مصدر مجرد از «ال» و «تنوین» یعنی همان «طبیعی».
آقای فاضل، زمانی که حیث لغویِ بحث را طرح می کنند، سخن سکاکی را مطرح می کنند، سپس هم اشکال مبنایی می گیرند، هم اشکال بنائی. اشکال مبنایی شان این است که ما مصدر را اصل کلام نمی دانیم، بلکه مصدر، خود نیز از مشتقات است. در ادامه نیز با تنزل از این اشکال مبنایی و با قبول سخن سکاکی، دو اشکال بنایی مطرح می کنند:
اولاً ـ نزاع اختصاصی به هیئت «إفعل» ندارد. نزاع اعم از هیئت افعل و غیر آن است. ما با «امر» کار می کنیم، چه امر از هیئت افعل فهمیده شود، چه از چیز دیگری. نتیجه اینکه بحث سکاکی به درد ما نمی خورد.
ثانیاً ـ اگر مسأله، مسأله ی سکاکی باشد، بحث لغوی خواهد شد، در حالیکه بحث ما لغوی نیست.
این نکات، نکات خوبی هستند. از جمله اینکه ایشان بر خلاف آقای سبحانی ـ که معتقد بود با قبولِ نزاع سکاکی، دیگر نزاعی وجود ندارد ـ با قبول سخن سکاکی، دوباره نزاع را تصویر می کنند.[2]
همچنین اشکال شان به سکاکی اشکال وجیهی است، همچنین این اشکال که بحث ما اعم از هیئت «إفعل» است، لذا بحث سکاکی به درد ما نمی خورد. اما علی رغم این نکاتِ خوب، دو اشکال نیز به بیان ایشان وارد است؛ دو اشکالی که سبب شده از تحلیل حضرت امام(ره) قدری فاصله بگیرند:
1.2.1اشکال اول: ناسازگاری در بیان
آقای فاضل در تحلیل نظریه ی مختارشان می گویند چه اشکالی دارد مانند نظریه ی شیخ در «واجب مشروط» سخن گوییم. شیخ انصاری در «واجب مشروط» می گوید گرچه ظاهر شرط این است که شرط و تعلیق به هیئت خورده است، اما قرینه ی عقلی داریم که تعلیق بر معنای حرفی امکان ندارد، و هیئت، معنای حرفی است. بنابراین به خاطر قرینه ی عقلی از ظاهر دست برمی داریم و معتقد می شویم که شرط به «ماده» خورده است. در مانحن فیه گرچه ظاهر «إفعل» این است که هیئت به «طبیعی» خورده است، اما اگر قرینه ی عقلی داشته باشیم، دست از این ظاهر برمی داریم و می گوییم متعلق امر «وجودِ طبیعی» است، نه «طبیعی».
سخن فوق با سخن دیگرشان که اصرار داشتند بر اینکه مبنای سکاکی نمی تواند محل بحث ما باشد و نزاع اعم از هیئت «إفعل» است ناسازگار است. به عبارتی آقای فاضل هنگامی که در مقام بیان قول مختار است، نزاع را بر سر هیئت «إفعل» می برد و می گوید ظاهر این است که هیئت «إفعل» به «طبیعی» خورده است. اما ابتدای بحث خودش تصریح می کند که سخن سکاکی به درد ما نمی خورد چرا که نزاع ما اختصاص به هیئت «إفعل» ندارد. این نوعی ناسازگاری است.
1.2.2اشکال دوم: عقلی دانستن نزاع به خاطر قرینه عقلی
ایشان نزاع را «عقلی» می داند. ایشان می گوید اگر نزاع سکاکی بود، نزاع لفظی می بود، درحالی که بحث ما عقلی است. حق این است اینکه «اگر مسأله سکاکی مطرح شود، حتماً نزاع منحصر در نزاع لفظی خواهد بود» نیازمند توضیح است.
اگر ما تحلیل نظریه ی آخوند را به این برگردانیم که قرینه ی عقلی ما را وادار می سازد که «ظهور» را اصلاح کنیم[3]
، آن گاه هیچ اشکالی ندارد که بحث را روی سخن سکاکی ببرید و قرینه ی عقلی را مطرح سازید، در عین حال نزاع را نیز لفظی بدانید، نه عقلی. شما اگر مبنا را تقریر آخوند قرار دهید، و نزاع لفظی را مستند به قرینه ی عقلی کنید، آنچه تغییر می کند، نه «وضع»، بلکه «ظهور» است.
این امر مسبوق به سابقه است. برای اینکه این سخن بعید دانسته نشود، نیازمند ذکر نمونه هستیم. مشهور در صیغه ی افعل می گوید «صیغه ی افعل، ظهور در وجوب دارد»، با اینکه «وجوب»، نه موضوع لهِ صیغه ی افعل است، نه مستعمل فیه آن. معنای صیغه ی افعل، معنای حرفی است؛ نسبت طلبی و بعثیِ میان آمِر، مأمور و مأموربه است. بنابراین سخن مشهور بدین معناست که صیغه ی افعل که در نسبت طلبی و بعثی بکار می رود، به حکم عقل، ظهور در «وجوب» پیدا می کند. فلذا «وجوب» نه موضوع له است و نه مستعمل فیه؛ بلکه پس از استعمال، به خاطر حکم عقل، ظهور شکل گرفته است. یعنی عقل می گوید مولا با بکاربردن صیغه ی «افعل» بعث می کند، و نمی توان از بعث مولا منبعث نشد، فلذا این صیغه ظاهر در «وجوب» است و به بیان دیگر قرینه ی عقلی اینجا ظهورسازی می کند.
اگر بواسطه ی قرینه ی عقلی ظهوری شکل بگیرد، همچنان در فضای مباحث لفظی هستیم، نه اینکه به محض قرینه ی عقلی، بحث عقلی شود. به عبارتی مدعی هستیم که ظهور می تواند مستند به حکم عقلی باشد.
امام در فضای لفظی بودنِ بحث، احتمال زیبایی را مطرح می کند که متأسفانه در فرمایشات تلامذه ی ایشان نیامده است. ریشه ی این احتمال در مبنای آخوند است. می خواهیم ببینیم بر فرض پذیرش قول سکاکی ـ که مصدر مجرد از «ال» و «تنوین»، «طبیعی» است ـ اگر مصدر، معروض هیئت «افعَل» قرار بگیرد چه اتفاقی می افتد.
امام احتمال می دهد که نظر آخوند این باشد که دخالت «وجود» یا «ایجاد» از باب «وضع» نباشد، بلکه از باب «ظهور» باشد. چرا که از نظر آخوند صیغه ی افعل برای «طلب انشائی» وضع شده است، لذا از نظر ایشان اصلاً مسأله ی «وجود» در معنای صیغه ی افعل وجود ندارد. اما با این وجود، هنگامی که به اینجای بحث می رسد می گوید «معنای امر، طلب الوجود است». این سخنانِ آخوند سبب شده که امام احتمال می دهد با «ظهور در وادیِ استعمال» روبرو هستیم. هیچ اشکالی ندارد که استعمال، به خاطر یک قرینه ی عقلی، ظهوری پیدا کند[4]
. ناگفته نماند این سخن در فضایی است که تسلّم کرده باشیم که نزاع، منحصر در صیغه ی افعل است.[5]

بنابراین اشکال مهم ما به آقای فاضل ـ علاوه بر آن تهافت و ناسازگاری ـ این است که وقتی قرینه ی عقلی یا عقلایی به میان می آید، لزوماً بحث از حیطه ی ظهورات خارج نمی شود. آری اگر کسی معنای سخن آخوند را دخالت «وجود» در موضوع له بداند، اشکال شما به او وارد است. اما اشکال شما به آخوند وارد نیست زیرا او تصریح کرده به اینکه صیغه ی افعل برای «طلب انشائی» وضع شده است و آنجا هیچ سخنی از «وجود» به میان نیاورده است.
بنابراین تحلیل سخن آخوند این است که بگوییم ایشان موضوع له صیغه ی افعل را گفته است، مبنای سکاکی را نیز پذیرفته، سپس در اینجا وارد تحلیل شده است و گفته است که قرینه ی عقلی اقتضا می کند که هنگام طلب، پای «وجود» یا «ایجاد» به میان بیاید. وجود قرینه ی عقلی یا عقلایی هیچ مشکلی برای بیان آخوند نمی سازد. این قرینه ها سبب ظهورسازی می شوند. کما اینکه شما نیز ظهور صیغه ی امر در «وجوب» را به خاطر قرینه ی عقلی پذیرفته اید!
1.32. بررسی بیان آقای سبحانی
دقت فرمایشات آقای سبحانی در این بحث، در مجموع از فرمایشات آقای فاضل کمتر است. ما چند ملاحظه ی جدی نسبت به فرمایشات ایشان داریم:
1.3.1اشکال اول: تعیین جهت نزاع (لفظی و عقلی ندانستن نزاع)
گفته شد که ایشان معتقدند که بحث، لفظی نیست. دلیل شان این بود که همه علیرغم پذیرش قول سکاکی به نزاع نیز پرداخته اند. لذا معلوم می شود که نزاع آنها لفظی نیست. اما همان گونه که گذشت آقای فاضل به درستی مطرح می کنند که می توان علیرغم قبول سخن سکاکی، بحث لفظی نیز تصویر کرد.
1.3.2اشکال دوم: تحلیل نادرست تفرقه آخوند میان طلب و امر
تحلیل ایشان از کلام آخوند این است که وقتی او ملاحظه کرده است که «طلب» نمی تواند به «ماهیت من حیث هی» بخورد، تلاش کرده است که میان «امر» و «طلب» تفکیک کند و بگوید متعلق «امر»، «ماهیت» است اما متعلق «طلب»، «وجود» است.
سپس شروع به اشکال می کنند و می گویند اگر منظورتان این است که «وجود» در معنای هیئت «افعل» اخذ شده است، غلط است. اگر هم منظورتان این است که قرینه ی عقلی می گوید «وجود» آمده است، اشکال این است که چنین قرینه ای وجود ندارد، بلکه نهایتاً قرینه ی عقلی بر تعلق امر و طلب به «ماهیت به حمل شایع» داریم، نه «وجود».
اشکال ما به آقای سبحانی این است که چه اشکال دارد که قرینه ی عقلیِ فوق در مرحله ی «ظهور» دخالت کند؟ این اشکال علاوه بر آقای سبحانی به آقای فاضل نیز وارد است. این اشکال به هر دو وارد است، خصوصاً اگر قرینه ی عقلی را آنگونه که ذیل عبارت آخوند را تحلیل کردیم، مطرح کنیم.
1.3.3ظهورسازی با قرینه عقلائی
توضیح اینکه در جلسه ی قبل گفته شد که دو بیان برای قرینه ی عقلی وجود دارد:
ـ اینکه بنا به قاعده ی «لیست الماهیه من حیث هی الا هی»، «ماهیت من حیث هی» نمی تواند متعلق طلب واقع شود.
ـ اینکه بنا به تحلیل ثبوتیِ مکانیسم شوق، آنچه سبب می شود شوق در مشتاق ایجاد شود، نه «ماهیت من حیث هی» بلکه «واقعیتِ خارجی» است.
حق این است که قرینه ی اول، قرینه ای عقلی است، اما قرینه ی دوم، قرینه ی عقلایی است. اگر قرینه ی عقلایی را سبب ظهور سازی بدانیم[6]
، معنایش این است که قرینه ی عقلایی مذکور سبب شده است که بگوییم طلب، ظهور پیدا می کند در اینکه به «وجود» یا «ایجاد»[7]
تعلق پیدا کند.
آقای سبحانی تحت عنوان «اشکال ثانی» به خوبی به این قرینه ی عقلایی اشاره می کند و می گوید که جناب آخوند به این قرینه توجه داشته است. مراد ایشان آن فرمایش آخوند بود که می گفت چه اصالت وجودی باشیم، چه اصالت ماهیتی، این «واقعیتِ خارجی» است که ملاحظه اش سبب شکل گیریِ شوق در مشتاق می شود.
آقای سبحانی به این نکته ی عقلایی چنین می پردازد که «الطبيعي الصرف الذي لا يخرج عن حدّ المفهوم، عديم الأثر، غير قاض لحاجة الإنسان. و ما يقضي حاجته هو الطبيعي بوجوده الخارجي »[8]
؛ «طبیعیِ صرف» در خارج اثری ندارد و حاجات انسانی را برطرف نمی کند. سپس می گوید: «ثمّ إنّ المحقّق الخراساني قدَّس سرّه لمّا وقف على الإشكال الثاني حاول أن يدفعه بالتفريق بين متعلّق الأمر و متعلّق الطلب فقال: إنّ متعلّق الأمر هو الطبيعة و أمّا متعلّق الطلب فهو وجود الطبيعة»[9]

آقای سبحانی هر چند دیده است که آخوند ابتدا قاعده ی فلسفیِ «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» را مطرح کرده است، اما مطلب ذیل را به آن قاعده برنمی گرداند، بلکه آن را به نکته ای عقلایی برمی گرداند اینکه «واقعیتِ خارجی» است که در مشتاق، شوق ایجاد می کند، چه آن را در تحلیل های عقلی «وجود» بدانید، چه «ماهیت محققه». بنابراین این قرینه ی عقلائی، ظهورساز شده است و سبب شده که متعلق طلب را «واقعیتِ خارجی» بدانیم؛ یعنی «ماهیت من حیث هی» اگر معروضِ طلب واقع شود، به خاطر قرینه ی عقلائی فوق، ظهوری ایجاد می شود و پای «واقعیتِ خارجی» به میان می آید.
بر خلاف بقیه اساتید که تمرکزشان را روی عبارت اول ـ قاعده ی فلسفیِ «لیست الماهیه من حیث هی الا هی» ـ برده اند، آقای سبحانی به درستی متوجه نکته ی فوق شده اند. لذا این تحلیل، امتیاز خیلی خوبی در فرمایشات آقای سبحانی است، اما متأسفانه ایشان ملتزم به لوازم این تحلیل نشده اند.
بنابراین مسأله چنین شد: هم معنای «إفعل» واضح است، هم مستعمل فیه آن. مادۀ «إفعل» بنا به نظر سکاکی، مصدر مجرد از «ال» و «تنوین» است. مصدر مجرد نیز همان «طبیعی» است. حال در «امر»، هیئت «إفعل» به «طبیعی» خورده است، اما به خاطر قرینه ی عقلائی ـ اینکه «طبیعی بما هو طبیعی» که مفهوم است برطرف کننده ی نیازهای انسانی نیست، بلکه این واقعیت خارجی است که حاجت انسان را برطرف می کند ـ ظهور شکل می گیرد در اینکه «واقعیتِ خارجی» متلعق هیئتِ «إفعل» است.
1.3.4اشکال سوم: بیان اشکال سوم در جلسه آینده
یک اشکال اختصاصی به آقای سبحانی نیز وارد است که در جلسه ی آینده بدان خواهیم پرداخت. پس از آن دیگر بحثی از تلامذه ی حضرت امام(ره) باقی نمی ماند. اما به صورت خلاصه این را بگوییم که بنا به تحلیلی که ارائه شد می توان با قبول سخن سکاکی، همچنان نزاع را لفظی تصویر کرد. لذا این سخن که شما ابتدائاً مطرح کردید که نزاع، لفظی نیست، سخن اشتباهی بود. اینکه شما به آخوند اشکال می کنید که «وجود» در مدلولِ هیئت نیست، یعنی عملاً وارد یک نزاع لفظی شده اید. بنابراین سخن صحیح این است که با قبول سخن سکاکی، همچنان نزاع لفظی در میان است. اما شما اشکال تان این بوده است که تلقی تان از نزاع لفظی، صرفاً در «وضع» است، در حالیکه بحث از ظهورات نیز بحثی لفظی است.

[1] در جلسه ی قبل توضیح داده شد که در مقابلِ سخن فوق، برخی از علما معتقدند که «ماده ی مشتقات» مصدر نیست، بلکه «مصدر»، خودش مشتق است و مشتمل بر «هیئت» و «ماده» است.

[2] سخن سکاکی این بود که مصدر مجرد از «ال» و «تنوین»، «طبیعی» است. تصویر نزاع این می شود که می خواهیم ببینیم پس از عروضِ هیئت «إفعل» بر مصدر، آیا همچنان دالّ به «طبیعی» است یا پای «وجود» به میان می آید تا گفته شود متعلق هیئتِ «إفعل»، «وجودِ طبیعی» است؟.

[3] نه «وضع» را.

[4] اینکه قرینه ی عقلی چیست، در جلسه گذشته دو احتمال می رفت که مطرح شد.

[5] حضرت امام(ره) در مباحث آتی شان این قول را رد می کنند، اما نه با بیانی که آقای فاضل لنکرانی مطرح می کنند.

[6] همه در قرینه ی عقلی به آخوند اشکال کرده اند که فهم او از قاعده ی فلسفی فهم نادرستی بوده است.

[7] یا به عبارت صحیح تر: «واقعیت خارجی».

[8] المحصول، ج2، ص100.

[9] المحصول، ج2، ص101.