جلسه 1397/08/28

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر و نواهي / نظريه محقق اصفهاني

محتويات
1جمع بندی نهایی نظریه ی محقق اصفهانی
1.1بررسی قسمت دوم فرمایش محقق اصفهانی
1.1.1وجه جمع میان قول به اصالت وجود، و جوازی شدن
1.1.2تحلیل نحوۀ فنای مشتاق الیه بالذات
1.2جمع بندی نهایی نظریه ی محقق اصفهانی
1.3ترسیم فضای بحث تا کنون
1.4سیر بحث در جلسات آینده

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر و نواهی / نظریه محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
مختار محقق اصفهانی این شد که شوق، طلب، اراده و بعث همانند جعل هستند که متعلق شان «وجود» است، اما نه «وجود خارجی»، و نه «وجود ذهنیِ فانی در امر خارجی»، بلکه «وجود فرضی و تقدیری» متلعق اینها است تا آن وجود فرضی و تقدیری تبدیل به واقعیت خارجی شود.
 
1جمع بندی نهایی نظریه ی محقق اصفهانی
 
1.1بررسی قسمت دوم فرمایش محقق اصفهانی
بحث در فرمایش محقق اصفهانی در قسمت مربوط به فصلٌ[1]
تمام شد. جهت تکمیل فرمایش ایشان بایستی به تتمه ای از فرمایشات شان در مبحث اجتماع امر و نهی بپردازیم، همانگونه که در بررسی فرمایش آخوند در دو جا به عبارت ایشان پرداختیم؛ هم در «فصلٌ» که مستقیماً به بحث متعلق اوامر و نواهی مربوط بود، هم در مسألۀ «اجتماع امر و نهی»[2]
.
یکی از علل اینکه بحث آخوند در دو جا مطرح شد، این است که اصولیون می گویند ثمرۀ بحث متعلق امر و نهی در مبحث اجتماع امر و نهی ظاهر می شود. به همین خاطر بود که محقق نائینی و خوئی نیز بحث کردند که آیا ثمرۀ بحث متعلق امر و نهی در مبحث اجتماع امر و نهی ظاهر می شود؛ بدین صورت که اگر قائل به طبیعی شویم، جوازی می شویم و اگر قائل به فرد، امتناعی. گاهی هنگام بیان خروجیِ بحث، بهتر روشن می شود که مرادمان از خودِ بحث چه بوده است. بنابراین همانگونه که بحث آخوند، نائینی و خوئی را در هر دو موضع بررسی کردیم، بایستی به عنوان «تتمه ی بحث» به فرمایش محقق اصفهانی در بحث اجتماع امر و نهی بپردازیم.
1.1.1وجه جمع میان قول به اصالت وجود، و جوازی شدن
جناب محقق اصفهانی در ذیلِ عبارت آخوند که می گوید: «لا شبهة في أن متعلّق الأحكام هو فعل المكلّف ...» تعلیقه ای دارند که تعلیقه ی شماره ی 168 است.
ایشان همانگونه که در جلسات قبل بیان شد نشان دادند که دلیل اصلیِ بحث «اصالت الوجود فی الجعل» است؛ اینکه هر چه مجعول و صادرِ بالذات بود، مطلوب بالذات نیز هست. همچنین بیان کردند که چون معتقدیم جعل به «وجود» می خورد، طلب نیز به «وجود» می خورد.
بر اساس فرمایشات فوق، ایشان در این تعلیقه بحث زیبایی مطرح کرده است؛ بحثی که آقای خوئی تحت تأثیرش قرار گرفته است. بحث این است که اگر کسی مجعول بالذات را «ماهیت» دانست و متعلق طلب را هم «ماهیت» دانست، قطعاً در بحث اجتماع امر و نهی «جوازی» می شود؛ چرا که ماهیت، مثار کثرت است.
اما آیا اگر کسی مجعول بالذات ـ که مطلوب بالذات نیز هست ـ را «وجود» دانست، آیا بایستی امتناعی بشود؟ توضیح اینکه قبلاً گفته شد که آخوند با تمسک به قاعده ای فلسفی معتقد شد «ماهیت من حیث هی» متعلقِ طلب واقع نمی شود. اما محقق اصفهانی فرمودند که جناب آخوند مرتکب خلط میان حمل اولی و حمل شایع شده است، لذا سخن آخوند را نپذیرفت. از سوی دیگر محقق اصفهانی فرمودند علت اینکه مشهور معتقدند متعلقِ طلب، ماهیات است این است که قائل به «اصالت ماهیت در جعل» هستند. اما محقق اصفهانی علی رغم اشکال به آخوند، خودش نیز متعلقِ طلب را «وجود» می داند. اما از طریق استدلال اصالت وجود در جعل؛ اینکه متعلق طلب، همان متعلق جعل است که چیزی جز «وجود» نیست.
محقق اصفهانی می گوید بحث فوق در «اجتماع امر و نهی» دارای ثمره است. اگر متعلق شدیم که متعلق جعل و طلب، «ماهیت» است، جوازی می شویم. اما اگر متعلق جعل و طلب را «وجود» دانستیم، چون مجمع یک وجود بیشتر ندارد، لذا علی القاعده بایستی امتناعی شویم.
جالب این است که محقق اصفهانی علی رغم اینکه متعلق جعل و طلب را «وجود» می داند، جوازی می شود. علتش همان نکاتی است که در بحث جلسۀ قبل مطرح شد؛ اینکه شوق، طلب و بعث به «وجود فرضی» خورده است نه «وجود خارجی»؛ طلب به «وجود عنوانی و فرضی» خورده است تا از مرحلۀ فرض خارج شود و به مرحله ی فعلیت و تحقق برسد. به عبارتی «شوق» امری ذات اضافه است که طرف اضافه اش «وجود فرضی» است. این «وجود فرضی» سبب شده تا مشتاق به تحقق وجود خارجی اشتیاق پیدا کند، اما این «وجود فرضی»، فانی در امر محقق خارجی نیست. چرا که در غیر این صورت مشکل تحصیل حاصل پیش می آید.
1.1.2تحلیل نحوۀ فنای مشتاق الیه بالذات
محقق اصفهانی در اینجا یک تتمه به بحث جلسه ی قبل اضافه می کند و می گوید این «وجود عنوانی فرضی» در عین حالی که فناء بالفعل ندارد، «مقیداً بوجوده الذهنی» نیز خواسته نشده است. زیرا دوباره محذور تحصیل حاصل لازم می آید. بنابراین «وجود عنوانی فرضی» در عین حالی که تحلیه به وجود ذهنی دارد[3]
و در ظرف ذهن محقق است، اما آن را از وجود ذهنی تخلیه می کنیم.
شوق به چیزی می خورد که یک جهت وجدان دارد و یک جهت فقدان؛ جهت وجدانش این است که الان در ذهن تحقق دارد، اما جهت فقدانش این است که الآن واقعاً در خارج تحقق ندارد. بنابراین وجود ذهنی، ظرف «وجود عنوانی فرضی» است نه قید آن. یعنی در حالی که وجود ذهنی دارد، آن را طلب می کنیم، نه اینکه مقیداً به وجود ذهنی آن را طلب کرده باشیم.
سپس ادامه می دهد که این تعبیر که «در عین اینکه آن را در حال وجود ذهنی خواسته ام، آن را از وجود ذهنی تخلیه کرده ام» معنایش این است که «وجود عنوانیِ فرضی» را فانی در واقع خارجی دیده ام. پس فناء مصحح است، لذا فناء داریم، اما مَفنیِ محقق نداریم تا مشکل تحصیل حاصل پیش بیاید.
به عنوان مثال، یک انسان به حمل اولی داریم، و یک انسان به حمل شایع. آنچه واقعیت دارد، انسان به حمل شایع است که وجود انسان است. متعلق شوق «انسان به حمل اولی» است، اما نه مقید به وجود ذهنی ـ بلکه وجود ذهنی صرفاً ظرف است ـ بلکه آن انسان به حمل اولی، را فانی در انسان به حمل شایعی کن که هنوز وجود ندارد و شوق پیدا کرده ایم تا وجود خارجی بیابد.
بنابراین علی رغم اینکه متعلق طلب را «وجود» می دانیم نه «ماهیت»، باز در مسأله اجتماع امر و نهی «جوازی» می شویم. عبارت ایشان چنین است: «قد مرّ في مبحث تعلّق الأمر بالطبيعة: أنّ الموجود الخارجي لا يقوم به الطلب، و الإيجاد عين الوجود ذاتا و غيره اعتبارا، فلا فرق بينهما في استحالة تعلّق الطلب بهما»[4]
؛ یعنی طلب نمی تواند به «ایجاد» یا «وجود» بخورد، چرا که شوق، طلب، اراده و بعث از امور ذات اضافه هستند، لذا متعلق شان ضرورتاً در صقع نفس است و امر خارجی نمی تواند طرف اضافۀ آنها واقع شود.
سپس ادامه می دهد: «و معنى تعلّق الشوق بهما- ما مرّ غير مرّة- من أنّ القوّة العاقلة كما أنّ لها قوّة ملاحظة الشي ء بالحمل الأوّلي، كذلك لها قوّة ملاحظة الشي ء بالحمل الشائع، فتلاحظ الصلاة الخارجية التي حيثية ذاتها حيثية طرد العدم، و هي التي يترتّب عليها الغرض، فيطلبها، و يبعث نحوها[5]
. و من الواضح أن وجود الصلاة الخارجية حينئذ ليس إلّا بفرض العقل و إحضاره»؛ دقت کنید که ایشان «وجود صلات» را مطرح می کند؛ یعنی معتقدند که متعلق طلب، «وجود فرضی و تقدیریِ صلات» است. چون اصالت وجودی هستیم، «ماهیت» را مطرح نمی کنیم و سراغ «وجود» می رویم، منتهی دو «وجود» داریم: «وجود تحقیقی» و «وجود فرضی».
ایشان ادامه می دهد: «أن وجود الصلاة الخارجية حينئذ ليس إلّا بفرض العقل و إحضاره، و يكون معنى البعث به إخراجه من الفرض و التقدير إلى الفعلية و التحقيق، فالصلاة المفروضة و إن لوحظت فانية في الصلاة الخارجية، إلّا أنّ الفناء لا يقتضي سريان ما يقوم بالفاني إلى المفنيّ فيه، فانه محال»
سپس تذکر می دهد که مرادش از «صلات»، «طبیعی» نیست بلکه «وجود» است. مطلوب بالذات، مجعول بالذات است که «وجود» است. پس «وجود» است که محرّک نفس و متعلق شوق است. منتهی ویژگی خاصّ شوق، طلب، اراده و بعث این است که «وجود عنوانی» متعلق اینها باشد، آن هم نه «بما هو مقیداً بالوجود الذهنی» و نه «بما هو فانٍ فی الوجود الخارجی» بلکه «وجود فرضی عنوانی» تا از فرض و تقدیر خارج شود و در خارج محقق شود. بنابراین نظر نهایی این می شود که متعلق را «وجود» می دانیم، و در بحث اجتماع امر و نهی، جوازی می شویم.
1.2جمع بندی نهایی نظریه ی محقق اصفهانی
ارکان نظریه ی ایشان این چند نکته شدند:
1. اصالت الوجود فی الجعل و التحقق
2. شوق، ذات اضافه است لذا متشاق الیه بایستی در ظرف نفس موجود باشند.
3. فارق میان علم، با شوق و اراده این است که در علم، معلوم بالعرض واقعیت خارجی دارد. علم مستقیماً ما را سراغ خارج می برد به نحوی که ما از ذهن غافل می شویم، اما در شوق چنین نیست و الّا تحصیل حاصل پیش می آید. به همین خاطر بود که گفت نسبتش همانند نسبتِ بیاض و جسم نیست که معروضِ محقق بخواهد.
4. این جلسه این نکته اضافه شد که در عین حالی که مفنیِ محقق نداریم، اما فنائی در میان است که مصحح تعلق شوق به این «وجود فرضی» است. پس متعلقِ طلب، «وجود عنوانیِ فرضی» است نه «ماهیت به حمل اولی». اینکه ماهیت به حمل اولی را متعلق شوق و طلب بدانیم، ناشی از نگاه اصالت ماهیتی است.
1.3ترسیم فضای بحث تا کنون
بنا به این نکات، خطوط فاصل ما با مدرسه ی محقق خوئی و شهید صدر خیلی زیاد می شود:
اولاً ـ اصالت وجود نیست، اصالت وجود در جعل است.
ثانیاًـ اگر مبنای اصالت وجود در جعل را پذیرفتید، متعلق طلب، «وجود فرضی و عنوانی» است، نه «ماهیت به حمل اولی». زیرا ماهیت مجعول بالذات نیست، پس مطلوب بالذات نیز نیست. آنچه قرار است از حدّ فرض و تقدیر خارج شود و به حدّ تحقق و فعلیت برسد، «وجود» است.
به همین خاطر است که بعداً مطرح خواهیم کرد که هم آقای فاضل و هم آقای سبحانی فرمایش حضرت امام(ره) را به خوبی تبیین نکرده اند. کما اینکه معتقدیم فرمایش محقق اصفهانی توسط آقای خوئی، شهید صدر و مرحوم مظفر به خوبی اخذ نشده است و تنها کسی که فرمایش محقق اصفهانی را خوب اخذ کرده است، حضرت امام(ره) است، ولی یک اشکال هم به آقای اصفهانی دارد که در ادامه متعرّض آن خواهیم شد که حضرت امام «نظر الی الماهیه» را مطرح می کند و قضایای شرعی را «کالحقیقیه» می داند.
1.4سیر بحث در جلسات آینده
در جلسۀ بعد به تقریر آقای مظفر از نظریه ی محقق اصفهانی می پردازیم تا فاصله ی فرمایش شاگردان محقق اصفهانی را با اصل فرمایش اصفهانی ببینیم. پس از آن مطرح می کنیم که محقق اصفهانی سه خطّ فاصل با آخوند دارد که ما به آنها اشکال داریم. امام این سه خطّ فاصل را بر اساس سخنان آخوند ـ بدون آنکه تصریح کند که اینها را از آخوند گرفته ـ اصلاح کرده است.

[1] مراد همان فصلی است که محل بحث است که آخوند در کفایه از آن تعبیر به «فصل الحق أن الأوامر و النواهي تكون متعلقة بالطبائع دون الأفراد» می کرد.

[2] آن هم در سه موضع: «ثانیتها»، «رابعتها»، «اذا عرفت ما مهدناه...» که تفصیل آن در جلسات قبل گذشت.

[3] چرا که طلب، ذات اضافه است و طرف اضافه اش بایستی در همان صقع نفس موجود شود، و خارج نمی تواند طرف اضافه اش باشد.

[4] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص313.

[5] یعنی «صلات خارجی» را طلب می کند و بدان بعث می کند.