جلسه 1397/08/27

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر / نظريه ي محقق اصفهاني

محتويات
1ادامه بیان نظر مختار محقق اصفهانی
1.1آنچه گذشت...
1.2«وجود ذهنی و فرضیِ ماهیت»، متعلق امر و نهی
1.3تطبیق این سخنان بر عین بیانات محقق اصفهانی
1.4جمع بندی
1.5یک نتیجه گیری

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر / نظریه ی محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه ی گذشته محقق اصفهانی برای بیان نظر مختار خود دو ویژگی از شوق، طلب، بعث و اراده را مطرح کردند: اینکه ذات اضافه اند، لذا متعلقشان بایستی در ظرف ذهن تحقق بیابد، دیگر اینکه این امر ذهنی، فانی در امر محقق خارجی نباشد.
 
1ادامه بیان نظر مختار محقق اصفهانی
 
1.1آنچه گذشت...
بحث در فرمایشات محقق اصفهانی بود. گفته شد که برای فهم نظر ایشان نیاز است آن چند تعلیقه ی مذکور از ایشان ملاحظه شود. زیرا برخی از نقاط مؤثر برای فهم نظریه شان یکجا نیامده است.
نکته ی اول این بود که شوق، طلب، اراده و علم از امور ذات اضافه هستند. یعنی حتماً مضاف و مضاف الیه ای دارند؛ مشتاق و مشتاق الیه، عالم و معلوم، طالب و مطلوب، و مرید و مرادی باید مطرح باشد.
نکته ی دوم این بود که بین علم، از یک طرف و شوق و طلب از سوی دیگر فرق است. علم، اضافه ای است میان عالم و معلوم، اما معلوم بالذات که در صقع نفس است فانیِ در واقع خارجی است و مغفول عنه است؛ یعنی هنگامی که علم به صورت ذهنی می یابیم، توجه به صورت ذهنی نداریم و خود را در متن خارج می بینیم. آن معلوم بالذات، فانی در واقع خارجی است. اما شوق و طلب و اراده، نه به موجود محقق تعلق می یابند، نه به امری که فانیِ در امر محقق فعلی است.[1]

1.2«وجود ذهنی و فرضیِ ماهیت»، متعلق امر و نهی
اگر به این تفاوت دقت شود، محذور آخوند پیش نمی آید. کدام محذور؟ ایشان توضیح می دهند که متأسفانه آخوند علم را نظیر بیاض تلقی کرده است. بیاض، عرضی است که عارضِ موضوع می شود. باید آن موضوع محقق باشد، تا بیاض عارض بر آن شود. اگر شوق و طلب نیز این گونه تلقی شوند محذور پیش می آید؛ زیرا متعلق طلب بایستی از قبل محقق باشد تا طلب بدان عارض شود، و این یعنی «تحصیل حاصل». واقعیتِ خارجی ساقط کننده ی شوق ماست. هر چیزی زمانی که تحقق خارجی بیابد، دیگر مورد اشتیاق ما نیست. شوق ما همیشه به چیزی است که موجود نیست و می خواهیم تحقق پیدا کند. بنابراین تعلق طلب و شوق، اقتضای نبودنِ مشتاق الیه و مطلوب را دارند. یعنی می خواهیم آنچه که نیست، محقق شود. اگر شوق، عارض چیزی بشود که بالفعل محقق است، محذور لازم می آید. این محذور ناشی از این است که تعلق شوق بر متعلقش را همانند عروض بیاض بر جسم تصور کرده اند. اما اگر کسی بگوید متلعق شوق، امر خارجی نیست، بلکه عنوان ذهنی ای است که فانی در امر محقق خارجی است، باز این محذور وجود دارد.
لذا همه ی دقت محقق اصفهانی بر سر این است که:
اولاً: معلوم بالذات که صورت ذهنی است را باید از معلوم بالعرض که امر خارجی است تفکیک کرد؛ معلوم بالذات، صورت ذهنی است اما معلوم بالعرض، واقع خارجی است. همین طور بایستی صورت ذهنیِ متعلقِ طلب را از واقع خارجی تفکیک کرد. وقتی به صورت ذهنی علم می یابیم، ما «عالم» می شویم و آن صورت ذهنی، «معلوم». وقتی به صورت ذهنی شوق می یابیم، ما «مشتاق» می شویم و آن صورت ذهنی، «مشتاق الیه». تا اینجا شوق و علم مانند هم هستند.
ثانیاً: فارق شوق با علم در این است که صورت ذهنی ای که متعلق علم است، می تواند فانی در امر محقق خارجی باشد. اما اگر صورت ذهنی ای که متعلق شوق شده است بخواهد فانی در امر محقق خارجی باشد، اشکال پیش می آید؛ چرا که شوق نمی تواند به امر محقق بالفعل تعلق یابد. کما اینکه اگر واقع خارجی مستقیماً مورد تعلق شوق می بود، این اشکال وجود داشت.
آخوند معتقد بود که «شئ مقیداً بالوجود» نمی تواند متعلق طلب باشد، چرا که تحصیل حاصل است، لذا وجود، قید نیست. تحلیل اصفهانی این است که مشکلِ تحصیل حاصل، از آنجا ناشی شده که آخوند تعلق طلب و شوق به امر خارجی را همانند تعلقِ بیاض به جسم تصور کرده است. اما اگر متوجه می بود که طلب و شوق اولاً به امرِ ذهنی خورده است، ثانیاً آن امر ذهنی نیز فانی در افراد محقق نیست، با این مشکل روبرو نمی شد.
بنابراین مبنای محقق اصفهانی این است که شوق و طلب به «وجود فرضیِ عنوانی» خورده است، نه به «ماهیت»؛ چرا که طلب، همانند جعل است. و بنا بر مبنای مختار ـ یعنی اصالت وجود ـ همانگونه که متعلق جعل، «وجود» است، متعلق طلب نیز «وجود» است و نه «ماهیت». اگر از ایشان بپرسیم که آیا متعلق جعل، وجودی است که در ذهن است یا وجود خارجی، ایشان پاسخ می دهد وجود خارجی نمی تواند متعلق طلب باشد، چرا که تحصیل حاصل پیش می آید. بنابراین متعلق جعل، وجودی است که در ذهن است. لکن وجودِ در ذهن نیز نمی تواند فانی در واقع خارجی محقق باشد، چرا که دوباره مشکل تحصیل حاصل پیش می آید. بنابراین طلب مانند جعل به وجود می خورد، اما نه به وجود خارجی، و نه به وجود ذهنیِ فانی در امر خارجی، بلکه به وجود فرضی و تقدیری خورده است تا آن وجود فرضی و تقدیری تبدیل به واقعیت خارجی شود.
محقق اصهفانی می گوید اگر کسی در تحلیل طلب، پای «وجود» را به میان بکشد، معنای درستش همان تحلیلی است که ما می گوییم نه آن معنایی که مدّ نظر آخوند است. آخوند معتقد بود چون طلب به ماهیت من حیث هی نمی خورد، لذا بایستی «وجود» واسطه شود. اما ما که متعلق طلب را «وجود» می دانیم به دلیل اصالت وجود است؛ اینکه طلب همانند جعل است که فقط به «وجود» می خورد، نه به «ماهیت»، آن هم نه وجود خارجی، و نه وجود ذهنیِ فانی در واقع خارجی.
1.3تطبیق این سخنان بر عین بیانات محقق اصفهانی
در ادامه برخی از عبارات ایشان را مرور می کنیم. فهم فرمایش محقق اصفهانی با فهم مجموع عبارات ایشان به دست می آید. فهم نظریه ی ایشان برای ما موضوعیت دارد، تا در مرحله ی بعد بتوانیم تمایز نظریه ی ایشان با حضرت امام را دریابیم.
ایشان می فرماید: «[الشوق] فإنه كالعلم لا يتشخّص إلّا بمتعلّقه، بخلاف ما لو كان موجودا من حيث حضوره للنفس، مفقودا من حيث وجوده الخارجي، فالعقل يلاحظ الموجود الخارجي، فإنّ له قوة ملاحظة الشي ء بالحمل الشائع، كما له ملاحظة الشي ء بالحمل الأوّلي، فيشتاق إليه»؛ عقل زمانی که شئ خارجی را ملاحظه می کند مشتاق او می شود. منتهی اینجا به عدم فنا اشاره نمی کند. عدم فنا را در ادامه می گوید: «... فالموجود بالفرض و التقدير مقوّم للشوق، لا بما هو هو، بل بما هو آلة لملاحظة الموجود الحقيقي، و الشوق يوجب خروجه من حدّ الفرض و التقدير إلى الفعلية و التحقيق، و هذا معنى تعلّق الشوق بوجود الطبيعة، لا كتعلّق البياض بالجسم حتى يحتاج إلى موضوع حقيقي، ليقال: إن الموجود الخارجي لا ثبوت له في مرتبة تعلّق الشوق، و لا يعقل قيام الشوق بالموجود الخارجي، كيف؟! و الوجود يسقطه؛ لما عرفت من اقتضاء طبيعة الشوق عدم الوجدان من كل جهة»[2]

این تعبیر را بایستی کنار عبارت ایشان در تعلیقه 130 گذاشت. آنجا مسأله ی «وجود» را صریح تر مطرح کرده است و روشن تر سخن گفته است: «أنّ الطلب لا يعقل أن يتعلّق بالموجود المحقّق، و لا بالفاني فيما هو محقّق فعلا؛ كي يلزم المحذور المذكور»؛ این قسمت را بایستی آنجا هم می آورد که فارق میان علم با شوق و طلب را اشاره می کرد. اینکه معلوم بالذات، فانی در واقع خارجی است، اما مشتاق الیه و مطلوب چنین نیستند. ایشان ادامه می دهد: «... بل المقوّم للطلب و الشوق هو الوجود المفروض، و تأثير الشوق فيه بإخراجه من حدّ الفرض و التقدير إلى الفعلية و التحقيق»[3]

تا اینجا تحلیل نظریه ی ایشان و ارتباط این تحلیل با اصالت وجود در جعل روشن شد. در تعلیقه ی 131 تصریح بیشتری به این رابطه صورت گرفته است. آنجا که می گوید: «نعم الحقّ تعلّق الجعل بوجودها (بوجود الطبیعه)، فكذا الطلب؛ ضرورة أنّ الصادر بالذات هو المراد بالذات»[4]
. این سه تعلیقه می بایستی با هم لحاظ شوند.
صادر بالذات است که مراد بالذات است. صادر بالذات، یعنی چیزی که جعل شده است، و آن مجعول چیزی جز «وجود» نیست. بنابراین مراد بالذات، «وجود» است. این را که در کنار عبارات قبلی شان بگذاریم به این نتیجه می رسیم که مشتاق الیه و مطلوب، واقع خارجی نیست، کما اینکه امر ذهنیِ فانی در واقع خارجی هم نیست.
ایشان در ادامه به این اشکال که اگر «وجود»، مراد بالذات است چرا به آن صلات می گویید، پاسخ می دهد که این مسامحه ی عرف است در اثر اینکه ماهیت را عین وجود می بیند؛ «... إنما يعبّر عن المطلوب بالصلاة الموضوعة للماهية لا للوجود؛ لأنّ المفاهيم الثبوتية مطابَقها عين الوجود المنتزع عنه طبيعة الصلاة، و المفروض أن متعلّق الإرادة هي الصلاة بالحمل الشائع، فافهم جيّدا، فإنه دقيق جدّا»[5]
؛ طالب، واقع را دیده است و مشتاق آن است و بنا به مبنای اصالت وجود، مشتاق حقیقتاً شوق به «وجود» دارد.
1.4جمع بندی
جمع بندی تا اینجا این شد که سه نکته ی اساسی در فرمایش محقق اصفهانی وجود دارد:
اولاً: اصل مطلب شان بر اساس اصالت الوجود در جعل و تحقق است. متعلقِ طلب را همانند متعلقِ تحقق و جعل می داند که جز «وجود» چیز دیگری نیست. لذا استدلال آخوند را رد می کند که می گفت ماهیت من حیث هی متعلق طلب نیست، چرا که یک قاعده ی فلسفی داریم که «لیست الماهیه من حیث هی الا هی لا مطلوبه و لا غیر مطلوبه». اما ایشان نشان داد که این استدلال اشتباه است؛ به نظر ایشان اگر مسأله ی اصالت وجود در میان نبود، هیچ منعی نداشت که ماهیت من حیث هی متعلق طلب باشد. آنچه مانع شده که «ماهیت»، متعلق طلب باشد، اصیل بودنِ وجود است.
ثانیاً: چون طلب، همانند علم ذات الاضافه است، بایستی طرفین ِ اضافه در ذهن باشد.
ثالثاً: شوق و طلب این تفاوت را با علم دارند که صورت ذهنی که بدان مشتاق شده ایم و آن را طلب می کنیم، «وجود»ی است که فانی در امر محقق خارجی نیست. لذا ناگزیریم که بگوییم طلب به «وجود فرضی» خورده است تا در خارج محقق شود. لذا بایستی وجود فرضی را از وجود محقق تکفیک کرد. اینکه پای «وجود» را در طلب به میان بکشیم و بگوییم طلب به «وجود» خورده است به همین معناست.
1.5یک نتیجه گیری
یکی از نتایجی که بدان می رسیم این است که اگر هیئت را به «بعث» تحلیل کنیم، باز فرمایش مذکور صحیح است. نیازی نداریم به اینکه «وجود» را در معنای هیئت قرار دهیم. آخوند مجبور بود که «وجود» را در معنای هیئت بیاورد چرا که او امر و نهی را به «طلب» تحلیل می کرد، لذا برای اینکه میان امر و نهی فرق بگذارد، امر را «طلب الوجود» معنا می کرد و نهی را «طلب الترک».
آخوند فرمایش خود را این گونه ادامه می دهد که قاعده ی فلسفی به ما می گوید که «ماهیت من حیث هی» متعلق طلب واقع نمی شود. ما هم همین را می گوییم، اما «وجود» و «عدم» در امر و نهی واسطه می شوند تا ماهیت من حیث هی به این واسطه متعلق طلب واقع شود.
در مقابل، محقق اصفهانی معتقد است اولاً برداشت شما از این قاعده ی فلسفی صحیح نیست، ثانیاً معنای هیئت را «بعث» و «زجر» می دانیم، نه «طلب». لذا دیگر وساطتِ «وجود» و «عدم» را نمی خواهیم. بلکه امر، بعث به وجود خارجی است، و نهی، زجر از وجود خارجی. البته با همان مکانیسمی که توضیحش دادیم؛ بعث به وجود فرضی برای تحقق وجود خارجی، و زجر از وجود فرضی است برای عدمِ وجود خارجی.
ایشان این نکته را در ذیل تعلیقه ی شماره ی 132 چنین مطرح می کنند: «قد عرفت تحقيق المقام آنفا، و نزيدك هنا أنّ هيئة الأمر و النهي إن كانت موضوعة للطلب، فلا محالة يؤخذ الفعل و الترك و الوجود و العدم في طرف الهيئة»[6]
؛ اگر هیئت را «طلب» معنا کردیم بایستی «وجود» و «عدم» را داخل در مدلول هیئت بدانیم. زیرا ماده ی هر دو یعنی طبیعت یکی است، لذا برای فرق گذاشتن میان امر و نهی، ناچاریم پای وجود و عدم را به میان بکشیم. اما اگر هیئت را «بعث» و «زجر» معنا کنیم چنین نیست. «إن كانت موضوعة للبعث و الزجر، فكلاهما متعلّقان بطرف الفعل»؛ یعنی «البعث الی الطبیعی» و «الزجر عن الطبیعی» خواهیم داشت. و هنگامی که مبنای مختار ما اصالت وجود باشد، طبیعی در خارج نداریم لذا امر و نهی تحلیل می شوند به «بعث الی الوجود» و «زجر عن الوجود».
بنابراین محقق اصفهانی با لحاظ این چهار پاورقی می گوید متعلق امر، وجود است، و در عین حال، خطّ فاصل میان خود و آخوند را ترسیم می کند.
دو راه برای بررسی فرمایش محقق اصفهانی وجود دارد:
یک. از طریق ترسیم خطوط فاصل نظریه ی ایشان با نظریه ی آخوند.
دو. از طریق ترسیم خطوط فاصل نظریه ی ایشان با نظریه ی حضرت امام.
ما به دنبال دومی هستیم؛ یعنی می خواهیم ببینیم که آیا متعلق طلب، «وجود فرضی» است یا «طبیعی». دلیل اینکه ابتدا به ترسیم خطوط فاصل نظریه ی ایشان با آخوند پرداختیم این بود که ریشه ی بخشی از نکات مهمی که حضرت امام(ره) جهت اصلاح نظریه ی محقق اصفهانی می فرمایند، در کلام آخوند وجود دارد.

[1] عین عبارت ایشان چنین است: «أنّ الطلب لا يعقل أن يتعلّق بالموجود المحقّق، و لا بالفاني فيما هو محقّق فعلا؛ كي يلزم المحذور المذكور» (نهایه الدرایه، ج2، ص258.)

[2] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص257.

[3] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص258.

[4] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص260.

[5] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص260.

[6] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص260.