جلسه 1397/08/26

بسم الله الرحمن الرحیم



امر/ متعلق اوامر و نواهي / نظريه ي محقق اصفهاني

محتويات
1مواضعی که محقق اصفهانی به بیان مختارش پرداخته
2بیان مختار محقق اصفهانی
2.1ویژگی اول شوق
2.2ویژگی دوم شوق
2.3خلاصه و جمع بندی
3بررسی بزنگاه بحث در جلسات آینده

 
 
موضوع: امر/ متعلق اوامر و نواهی / نظریه ی محقق اصفهانی
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسه گذشته نقاط فاصلی که محقق اصفهانی میان نظریه اش با نظریه ی آخوند گذاشته مورد بررسی قرار گرفت.
 
1مواضعی که محقق اصفهانی به بیان مختارش پرداخته
این جلسه به توضیح مبنا و مختار محقق اصفهانی می پردازیم. محقق اصفهانی نظریۀ خود را یکجا مطرح نکرده است. لازم است عبارات متعدد ایشان یکجا دیده شود تا تا علاوه بر فهم فرمایشات ایشان فارق بین فرمایش ایشان و فرمایش مرحوم امام روشن شود.
مبنا و مختار ایشان در چند بخش در ذیل نقدهایشان به آخوند مطرح شده است:
بخش اول، ذیل تحلیل اصلی آخوند در ابتدای فصل در تعلیقۀ 127، که فرموده اند حق این است که طلب به وجود می خورد، همانگونه که جعل به وجود می خورد. همچنین احتمال دادند که علت اینکه مشهور معتقدند که طلب و امر به ماهیت می خورد، این است که در مقام تحقق اصالت ماهیتی بوده و در مسألۀ جعل، جعل را به ماهیت زده اند. ایشان در ادامه مدعای خود را توضیح می دهند که در ادامه بدان خواهیم پرداخت.
بخش دوم، تعلیقۀ 131 است. ایشان ابتدا فرمایش آخوند در تمسک به قاعدۀ فلسفی «لیست الماهیه من حیث هی لا مطلوبه و لا غیر مطلوبه» را نقد می کنند، و نشان می دهند امکان تعلق طلب به «ماهیت من حیث هی» وجود دارد و استدلال آخوند غلط است. سپس می فرمایند اما حق این است که طلب به «وجود ماهیت» خورده است، نه به ماهیت. به این دلیل که جعل به «وجود ماهیت» تعلق یافته، فلذا طلب نیز همانند جعل بوده و به «وجود ماهیت» تعلق می یابد.
بخش سوم، تعلیقۀ 132 است. ایشان در مقام نقد فرمایش آخوند که می گوید «امر به طبیعی می خورد، اما طلب به وجود می خورد. زیرا امر، طلب الوجود است.»[1]
دو اشکال را مطرح می کنند و می گویند «اولینِ آن ها در تحقیقی که کرده ایم گذشت» و ما این تحقیق را در ادامه مطرح خواهیم نمود.
اشکال دوم فرمایش آخوند این است که امر و نهی «طلب» نبوده، بلکه «بعث» و «زجر» است. «بعث» و «زجر» می توانند مستقیماً به خود فعل تعلق یابند و نیازی به تقدیرگرفتن «وجود» و «عدم» در مفاد هیئت نیست. اما از آنجا که آخوند چون امر و نهی را به «طلب» تحلیل کرده است، ناچار است «وجود» و «عدم» را در تقدیر بگیرد.
اما علی رغم اینکه نیازی به تقدیر «وجود» نداریم، معتقدیم امر به دلیل تحلیل خاصی که در ادامه بدان خواهیم پرداخت به «وجود» تعلق یافته است.
بخش چهارم، تعلیقۀ 130 است. آنجا که مسألۀ تشخص بالوجود را مطرح می کند. در آنجا مرتب این مطلب را تکرار می کند که طلب، خصوصیتی دارد که متقضیِ تعلق طلب به «وجود» است. ایشان در اینجا با عبارتی روان تر خلاصه ای از مبنایشان را ارائه می کند. ایشان اصرار دارد طلب و امر که به وجود می خورد، معنای خاصی از آن مد نظر ماست. در حقیقت ایشان جعل اصطلاح کرده اند، لذا تعبیری دارند که «هذا معنى تعلّق الشوق بوجود الطبيعة»[2]
. تعبیر «هذا معنی ...» می رساند که معنای خاصی مد نظرشان است که باید آن را اصطیاد کنیم.
2بیان مختار محقق اصفهانی
گفتیم که محقق اصفهانی چون مفاد هیئت را نهایتاً «بعث» معنا کردند، دیگر اصراری ندارند که «طلب» را مطرح کنند. لذا در ادامه اگر «طلب» را مطرح می کنند، به تبع آخوند است و اگر «بعث» را مطرح می کنند چون مختارشان است. اصل مطلبی که محقق اصفهانی در صدد بیانش هستند این است که طلب و بعث، هر دو ثبوتاً به دنبال «شوق» شکل می گیرند. و اگر بخواهیم طلب و بعث را تحلیل کنیم، و متعلق این دو را بدست بیاوریم، می بایست «شوق» را تحلیل کنیم. به این صورت که ببینیم شکل گیری شوق ـ که بنا به نظر مشهور از کیفیات نفسانی است و در صقع نفس شکل می گیرد ـ به چه نحو است؟
2.1ویژگی اول شوق
ایشان برای تحلیل بهتر شوق می گویند شوق همانند علم است. بنا به نظر مشهور «کیف» یا محسوس است یا نفسانی. علم و شوق هر دو از کیفیات نفسانی و از «امور ذات الاضافه» هستند یعنی دو طرف دارند: مضاف و مضاف الیه، و تا این دو طرف نباشند، شکل نمی گیرند. تحقق امور ذات اضافه به تحقق طرفین شان بوده و نمی توانند با تحقق یک طرف، محقق شوند.
به عنوان مثال، برای حاصل شدنِ علم حصولی حتماً نیاز به «عالم» و «معلوم» داریم. و تا هر دو نباشند، علم به عنوان یک امر ذات الاضافه در نفس شکل نمی گیرد. لذا برای علم یافتن به زید، نفس عالم است. زیدی نیز می باید در صقع نفس باشد که علم به زید حاصل شود. لذا برای شکل گیریِ علمِ به زید بایستی هم عالم، و هم صورتِ زید در یکجا محقق شوند. لذا در فلسفه در تحلیل «علم» می گویند که علم یک معلوم بالذات دارد که در ظرف تحقق علم بایستی موجود باشد، چرا که علم یک امر ذات اضافه است. علم در هر ظرفی تحقق یافت بایستی طرفین آن نیز بایستی در همان ظرف موجود شوند. پس هم عالم، و هم معلوم ـ که صورت زید است ـ بایستی در نفس موجود شوند. بنابراین زید خارجی معلوم بالعرض است، و معلوم بالذات که همان صورت ذهنی زید است، حکایت گر معلوم بالعرض است. در فلسفه نیز ثابت می کنند که حکایت گری و کشف متوقف بر رابطۀ ماهوی است یعنی آن صورت، بایستی همان ماهیتِ امور خارجی باشد.
اگر کسی این تحلیل را در علم یاد بگیرد، بایستی این تحلیل را در دیگر امور ذات اضافه نظیر طلب، شوق، اراده و بعث نیز پیاده کند. یعنی طالب و مطلوب، مشتاق و مشتاق الیه، مرید و مراد همه بایستی در صقع نفس موجود شوند تا این امور ذات اضافه محقق شوند. این ویژگی مشترک تمامی امور ذات اضافه است.
2.2ویژگی دوم شوق
اما رکن دوم تحلیل ایشان این است که میان «شوق» و «علم» تفاوت وجود دارد. در این نکته طلب، اراده و بعث نیز همانند شوق هستند. در شوق، اقتضائی وجود دارد که ممکن است در علم نباشد. آن اقتضاء این است که شوق نمی تواند به چیزی تعلق یابد که محقق باشد. زیرا اگر چیزی تحقق یافت، شوق به آن حاصل نمی شود. انسان همواره به چیزی شوق پیدا می کند که وجود ندارد، لذا شوق به تحصیل و ایجادش پیدا می کند. طلب و بعث نیز این گونه اند. ما همیشه چیزی را طلب می کنیم که نیست.
اما علم چنین نیست. هیچ اشکالی ندارد که صورت معلوم بالذات، از یک واقعیت محقق حکایت کند. لذا هیچ اشکالی ندارد معلوم بالعرض محقق باشد. صورت زید، که معلوم بالذات است، مرآت خارج است و نحوی فنا دارد و فانی در خارج است. فنای او در متن واقع مسلّم است؛ آنچنان که ما بسیاری اوقات خود را در متن واقع می بینیم.
اما شوق چنین نیست. مشتاق الیه نیز گرچه در صقع نفس است، اما آن مشتاق الیهِ موجود در صقع نفس، فانیِ در خارج نیست. یعنی نمی توان گفت که مشتاق الیه که موجود در صقع نفس است به جهت فنایش در واقع خارجی، مورد شوق قرار گرفته است؛ چرا که هنوز چیزی در خارج تحقق ندارد که مشتاق الیه بالذات بخواهد فانیِ در آن باشد. لذا شوق در عین حالی که مانند علم است، از این حیث متفاوت با علم است.
این تعبیر که شوق نمی تواند فانیِ در محقق خارجی باشد، به صراحت در تعلیقۀ 127 نیامده است و با تحلیل از آن فهمیده می شود. اما در تعلیقه ی شماره ی130 به صراحت آمده است. در آنجا می گوید: «ان الطلب لایعقل ان یتعلق بالموجود المحقق و لا بالفانی فیما هو محقق فعلا»[3]
این جمله کمتر مورد تحلیل شاگردان ایشان قرار گرفته است.
2.3خلاصه و جمع بندی
پس خلاصۀ سخن ایشان در این فراز این است:
اولاً ـ متعلق شوق را نمی توان واقع خارجی دانست چرا که واقع خارجی، امری محقق است، اما شوق، ذات اضافه بوده و طرفینِ اضافه بایستی در صقع نفس باشند. لذا متعلق شوق را صورت ذهنی می دانم که در صقع نفس محقق است.
ثانیاً ـ مشتاق الیه به خاطر این مشتاق الیه نیست که فانیِ در امر محقق است.
بنابراین شوق گرچه در خصوصیت اول ـ ذات اضافه بودن ـ همانند علم است و طرفین ذات اضافه بایستی در صقع نفس موجود باشند، اما این فارق را با علم دارد که علم اضافه ای است میان
عالم و معلومِ بالذات، و معلوم بالذات، فانیِ در امر محقق است و مرآت اوست، به نحوی که هنگام علم یافتن، اگر انتباه نباشد، توجهی به تفاوت میان بالذات و بالعرض نمی بینیم و خودمان را در متن واقع می بینیم. اما شوق چنین نیست؛ متعلق شوق، نه امری خارجی است، و نه عنوانی که فانیِ در امر محقق باشد.
خلاصۀ مطلب:
1. طرفین هر امر ذات اضافه ای در صقع نفس است لذا نمی توان مستقیماً سراغ خارج رفت.
2. شوق و طلب نمی توانند به عنوان ذهنی بخورند که فانی در امر محقق باشد.
نتیجۀ اینکه استدلال آخوند غلط است. توضیح تفصیلی آن در جلسۀ آینده خواهد آمد، اما اجمال مطلب اینکه آخوند فرض کرده که عروض طلب بر متعلقاتش، همانند عروض بیاض بر جسم است، فلذا برای تحقق طلب، ابتدا بایستی معروضش موجود باشد، و اگر معروضش موجود باشد مشکل تحصیل حاصل پیش می آید. به همین خاطر آخوند بیان کرد که طلب نمی تواند به شئ مقید به وجود بخورد.
با لحاظ این نکته که شوق به امر فانیِ محقق تعلق نمی یابد، می فهمیم که مشتاق الیه در عین حالی که بایستی در صقع نفس موجود باشد، نمی تواند فانی در امر محقق خارجی باشد. نتیجه اینکه متعلق طلب نمی تواند عنوان ذهنی ای باشد که فانیِ در محقق باشد.
اگر تحلیل محقق اصفهانی مطرح شود، دیگر نیازی نیست با مشکل «تحصیل حاصل» دست و پنجه نرم کنیم. به علاوه آخوند به خاطر دفع اشکال تحصیل حاصل بود که از «وجود» دست کشید و سراغ «ایجاد» رفت. لکن با تحلیل محقق اصفهانی نیازی به این کار نداریم.
3بررسی بزنگاه بحث در جلسات آینده
تحلیل اینکه امر موجود در صقع نفس که متعلق شوق و طلب است، چیست بزنگاه بحث است. امام می گوید آن امر موجود، «ماهیت» است، اما محقق اصفهانی معتقد است که آن امر موجود در صقع نفس، «وجود» است. امام می گوید: «نظر الی الماهیه»، اما محقق اصفهانی می گوید «نظر الی الوجود».

[1] عین عبارت آخوند چنین است: «فإنها كذلك ليست إلا هي نعم هي كذلك تكون متعلقة للأمر فإنه طلب الوجود» (کفایه الاصول، ج1، ص139.)

[2] نهایة الدرایه فی شرح الکفایه، محمد حسین اصفهانی، ج2، ص257.

[3] عین عبارت ایشان چنین است: «أنّ الطلب لا يعقل أن يتعلّق بالموجود المحقّق، و لا بالفاني فيما هو محقّق فعلا؛ كي يلزم المحذور المذكور» (نهایه الدرایه، ج2، ص258.)