جلسه 1397/07/15

بسم الله الرحمن الرحیم



امر / متعلق اوامر و نواهي/ نظريه نائيني و خوئي

محتويات
1گزارشی اجمالی از نظریات نائینی و خوئی
1.1ناحیه اول: ابتنای بحث «متعلق امر و نهی» بر «تحقق یا عدم تحقق طبیعی در خارج»
1.2ناحیه دوم: اثر گذاری بحث «متعلق امر و نهی» بر بحث «اجتماع امر و نهی»
1.3اشکال اولِ ما بر فرمایشات نائینی و خوئی
1.4اشکال اختصاصی ما به آقای خوئی
1.5خلاصه
1.6آنچه خواهد آمد...

 
 
موضوع: امر / متعلق اوامر و نواهی/ نظریه نائینی و خوئی
خلاصه مباحث گذشته:
در جلسات گذشته در بحث «متعلق اوامر و نواهی» نظریه آخوند مطرح شد.
 
1گزارشی اجمالی از نظریات نائینی و خوئی
 
بحث اصلی امسال ما اصفهانی و امام است، اما چون عبارات امام ناظر به نائینی و خوئی است، و سال گذشته به بیان تفصیلی نظریات این دو بزرگوار پرداختیم، لذا امروز صرفاً گزارشی از این دو ارائه خواهیم کرد.
نظریات آقای خوئی در دو جا منعکس شده است: یکی در کتاب «محاضرات مباحث فی اصول الفقه» و دیگری در «اجود التقریرات». کتاب محاضرات، درس های آقای خوئی است که توسط شاگردانش تقریر شده است، اما «اجودالتقریرات» تقریرات آقای خوئی از درس استادش، آقای نائینی است. خوبی این کتاب این است که آقای خوئی علاوه بر تقریر درس، حواشی خوبی به قلم خودشان بر آن زده اند. از این جهت که این حواشی به قلم خودشان است، شاید بر «محاضرات» برتری داشته باشند و قابلیت استناد بیشتری داشته باشد.
آقای خوئی در این دو اثرشان می گوید که در بحث «متعلق امر و نهی آیا طبیعی است یا فرد»، بایستی دو ناحیه را بررسی کنیم:
1. ابتنای این بحث بر بحث فلسفیِ «قول به وجود یا عدم وجودِ طبیعی و فرد در خارج». اگر در مباحث فلسفی کسی قائل شد که طبیعی در خارج داریم، در بحث اصولیِ فعلی ـ متعلق امر ـ قائل می شود که متعلق امر، طبیعی است، و اگر کسی قائل شد که در خارج، فرد داریم، متعلق امر و نهی را فرد خواهد دانست.
2. ثمره ی بحث در علم اصول چیست؟ ایشان می گوید نائینی معتقد است که در بحث «اجتماع امر و نهی» اثر می گذارد؛ اگر اوامر را متعلق به طبیعی دانستیم، «جوازی»[1]
می شویم، و اگر متعلق، فرد باشد، امتناعی.
1.1ناحیه اول: ابتنای بحث «متعلق امر و نهی» بر «تحقق یا عدم تحقق طبیعی در خارج»
محقق نائینی معتقد بود که اگر در خارج، فقط طبیعی داریم و فرد نداریم، پس امر و نهی به طبیعی خورده اند، لذا در خارج، صلات که مأموربه است داریم، و غصب که منهی عنه است. بنابراین متعلق امر، غیر از متعلق نهی است و هر دو در خارج محقق هستند. لذا «جوازی» خواهیم شد. اما اگر در خارج، فقط فرد داشته باشیم، لاجرم متعلق امر و نهی، فرد خواهد بود، لذا چاره ای جز «امتناعی» شدن نخواهیم داشت.
آقای خوئی بر این بیان استادشان اشکال می کنند. ایشان معتقدند حق این است که در خارج، هم طبیعی داریم، و هم فرد. بدین بیان که وقتی «زید» در خارج محقق شود، هم طبیعتِ انسان را خواهیم داشت، هم یک سری عوارض مشخصه و مقولات عرضیه. عبارت ایشان چنین است: «الصحيح في المسألة ان الطبيعي موجود في الخارج حقيقة و ذلك لصحة حمل الوجود عليه فلا فرق بين قولنا زيد موجود، و قولنا «الإنسان موجود»»؛ هم طبیعی در خارج موجود است، هم فرد. «فكما ان الأول على نحو الحقيقة فكذلك الثاني و لذا لا يصح سلبه عنه»[2]
؛ بنابراین نمی توان وجود را از «انسان» سلب کرد، همانگونه که نمی توان وجود را از «زید» سلب کرد.
1.2ناحیه دوم: اثر گذاری بحث «متعلق امر و نهی» بر بحث «اجتماع امر و نهی»
آقای خوئی ناظر به بخش دوم چنین می گویند: هر چند وجداناً امر به «طبیعی» خورده است، اما چون هر دو ـ طبیعی و فرد ـ در خارج تحقق دارند، لذا بحث بی ثمره می شود. بدین بیان که می دانیم متعلق امر، صلات است اما از آنجا طبیعی و فرد، با هم موجودند و قابل انفکاک نیستند، بنابراین ثمره ی مذکور صحیح نیست. زیرا ادعای نائینی این بود که اگر کسی متعلق امر را «طبیعی» بداند، جوازی خواهد شد. و این صحیح نیست. زیرا ما با اینکه متعلق امر را «طبیعی» می دانیم امتناعی می شویم.
در خارج، طبیعی صلات داریم که تشخصی در دار غصبی پیدا کرده است و غصب، از عوارض مشخصه ی آن است. فرض هم این است که در خارج، هم صلات دارم، هم عوارض مشخصه اش که غصب هم از آن هاست. بنابراین نمی توان ادعا کرد که امر صرفاً به صلات خورده است، بلکه امر به صلاتی خورده که قابل انفکاک از غصب نیست، نهی نیز به غصبی خورده که قابل انفکاک از صلات نیست.
آری اگر می شد که صلات و غصبِ بدون عوارض می داشتم، سخن نائینی درست می بود و ما در بحث اجتماع امر و نهی، جوازی می شدیم. یا اگر در خارج، فقط فرد می داشتیم، امتناعی می شدیم. اما حق این است که هر دو را در خارج داریم، آن هم به نحوی که قابل انفکاک نیستند، بنابراین علی رغم اینکه متعلق امر و نهی را «طبیعی» می دانیم، امتناعی می شویم. نتیجه اینکه ثمره ای که آقای نائینی بر بحث «متعلق امر و نهی» مطرح می کردند وجود ندارد و مسأله بی ثمره است.
آقای خوئی به صراحت این نکته را در مقام جمع بندی سخنان شان ذکر می کند: «قد تحصل من ذلك أمور: 1ـ ان الكلي الطبيعي موجود في الخارج بوجود فرده. 2ـ ان الأوامر متعلقة بالطبائع دون الأفراد. 3ـ انه لا ثمرة لهذا البحث أصلا بل هو بحث علمي فلسفي »[3]
؛ ثمره می خواست جواز یا امتناع اجتماع امر و نهی باشد که نشد.
1.3اشکال اولِ ما بر فرمایشات نائینی و خوئی
آخوند معتقد است که صلات و غصب، اصلاً طبیعی نیستند. شما اول ثابت کنید که صلات و غصب معقول اولی هستند، آنگاه روی این بحث کنید که در نزاع فلسفی، آیا طبیعی در خارج، موجود است یا فرد؟
آخوند به خوبی توضیح داد که منظور ما از اینکه مناط در طبیعی است این نبود که ماهیت من حیث هی هی مناط داشته باشد، کما اینکه منظورمان این هم نبود که صلات، ماهیت من حیث هی هی است، بلکه اولاً صلات، ماهیت فلسفی نیست، ثانیاً مناط در وجودِ سعی صلات است. ثالثاً تعبیر دقیق تر این است که طلب به ایجاد خورده است، نه وجود.
آقای نائینی که شاگرد آخوند است، ابتدا بایستی جواب آخوند را می داد؛ آن جایی که آخوند صلات را طبیعی و ماهیت فلسفی ندانست، و گفت که قاعده ی «طبیعی و فرد» در آن جاری نمی شود. و گفت که طلب، به وجودِ سعی نمی خورد بلکه به «ایجاد» می خورد. آخوند به خوبی بحث مناط که به طبیعی خورده است را از بحث متعلق طلب، که به «ایجاد» خورده است تفکیک کرد و گفت متعلق امر، ماهیت است، اما متعلق طلب، ایجاد ماهیت است.
بنابراین سخن شما خیلی از کلام آخوند فاصله گرفته است. اگر سخن آخوند را قبول ندارید، بایستی ابتدا او را نقد کنید، سپس وارد این بحث های تان با همدیگر شوید. نه اینکه قبل از نقد آخوند وارد بحث «طبیعی و فرد» شوید! این اشکال اولی است که ما به نائینی و خوئی داریم.
1.4اشکال اختصاصی ما به آقای خوئی
اما یک اشکال اختصاصی به آقای خوئی نیز داریم. بر فرض که صلات و غصب، معقول اولی هم باشند، و بر فرض که متعلق امر به طبیعی یا فرد، از فروع مسأله ی فلسفیِ «آیا طبیعی در خارج موجود است یا نه» باشد، باز نمی توانیم این ادعای آقای خوئی را بپذیریم که می گوید: «حقیقتاً در خارج هم طبیعی موجود باشد، هم فرد؛ چرا که تشخص به وجود است.»
علامه طباطبایی در فروع اصالت وجود در کتاب «نهایه الحکمه» نکته ای مطرح می کنند و می گویند وقتی قائل به اصالت وجود شویم، و بگوییم هم «انسان، موجود است»، هم «وجود موجود است»، معنای این سخن چیست؟ آیا این تعابیر را با نگاه عرفی بکار برده ایم، و الا با نگاه دقیق فلسفی، تعابیر مذکور تعابیر مجازی اند؟ اگر این باشد، که حرف خوبی است. معنایش این است که حقیقتاً فقط وجود است که موجود است، و «انسان» و «کمّ» و «کیف» و سایر امور ماهوی صرفاً با نگاه عرفی است که می توان از تحقق شان سخن گفت. اگر می پذیرید که تشخص به وجود است، دیگر نمی توانید سخن از تشخص طبیعی و فرد زد. خیر. دیگر هیچ کدام حقیقتاً موجود نیست، بلکه صرفاً با نگاه عرفی است که می توان از تحقق خارجی آنها سخن گفت!
برخی از فلاسفه قائلند که وجود، اصیل است و ماهیت، عین وجود است، اما مراد آنها چیز دیگری است. مرادشان این است که صفات حقیقیه ی وجود، عین وجود است، لذا علم و قدرت، عین وجود هستند. این تعابیر، تعابیر عرفی نیستند. تبیین این سخنان مجال دیگری می طلبد، اما غیر از آن چیزی است که آقای خوئی ادعا می کنند. آقای مصباح سخن خوبی دراین باره زده اند. ایشان می گویند اگر کسی بگوید در خارج، طبیعی داریم، این ناشی از نگاه اصالت ماهیتی اوست.
1.5خلاصه
در مجموع دو اشکال مطرح کردیم: یک اشکال به نائینی و خوئی بود که طرح کردن «طبیعی و فرد» برای امثال صلات و غصب، با مبانی استادتان آخوند خراسانی سازگار نیست، و شما ابتدا بایستی او را نقد می کردید، آنگاه وارد این مباحث می شدید. یک اشکال اختصاصی هم به آقای خوئی داشتیم که نمی توان حقیقتاً هم طبیعی را در خارج موجود بدانید، هم فرد را، در عین حال، تشخص را هم به وجود بدانید. این گزارشی از فرمایشات آقایان نائینی و خوئی بود.[4]

1.6آنچه خواهد آمد...
در جلسات آینده به فرمایشات محقق اصفهانی، امام(ره) و آقاضیاء عراقی خواهیم پرداخت و بحث «حصه» را بررسی می کنیم. در ضمن بررسی مسأله ی «حصه» متعرض سخنان شهید صدر خواهیم شد که در مباحث فقهی بسیار اثرگذار است.[5]

 

[1] قائل به جواز اجتماع امر و نهی.

[2] محاضرات فی اصول الفقه، ج4، ص15.

[3] محاضرات فی اصول الفقه، ج4، ص16.

[4] تفصیل این گزارش را سال گذشته در دو جا داشتیم: 1. مقدمات بحث قضیه ی حقیقیه و خارجیه، 2. متعلق اوامر و نواهی.

[5] آقای سبحانی در حاشیه ی تهذیب، نکته ی بسیار جالبی از حضرت امام(ره) در باب «حصه» مطرح کرده اند که آن را طرح خواهیم کرد.