جلسه 1397/07/07

بسم الله الرحمن الرحیم



امر /متعلق اوامر و نواهي /خلاصه مباحث سال گذشته

محتويات
1خلاصه ای از مبحث سال قبل؛ ادامه بحث متعلق اوامر و نواهی
1.1بیان خلاصه نظر آخوند در این مبحث
1.1.1موضع اول
1.1.2موضع دوم
1.1.3موضع سوم
1.2آنچه خواهد آمد ...

 
 
موضوع: امر /متعلق اوامر و نواهی /خلاصه مباحث سال گذشته
خلاصه مباحث گذشته:
متن خلاصه ...
 
1خلاصه ای از مبحث سال قبل؛ ادامه بحث متعلق اوامر و نواهی
روال کلی بحث در آخر سال گذشته در این سرفصل این بود که ابتدا به عبارات محقق خراسانی پرداختیم، سپس موضع نجف را نسبت به این موضوع بررسی کردیم. برای این امر عبارات نائینی، خوئی و شهید صدر مطرح و نقد شد. بعد از آن به عبارات محقق اصفهانی و حضرت امام(ره) رسیدیم که میانه ی این بحث، سال تحصیلی به اتمام رسید.
1.1بیان خلاصه نظر آخوند در این مبحث
اما خلاصه ی بیان آخوند؛ جناب آخوند در سه موضع کفایه این بحث را مطرح کرده اند:
1. فصلی با همین عنوان[1]

2. ذیل اجتماع امر و نهی، در مقدمه ی دوم جهت بیان قول مختارش.
3. کمی بعد در «غایت تقریب قول به جواز»
1.1.1موضع اول
«الحقّ أنّ الأوامر و النواهي تكون متعلّقة بالطبائع دون الأفراد»[2]
؛ امر و نهی به طبیعت تعلق یافته است نه خصوصیات فردیه، زیرا خصوصیات فردیه مناط ندارند بدلیل صریح وجدان؛ یعنی مولا که به صلات امر می کند، مناطی در یسار و یمین بودنِ صلات نیست، بلکه آنچه مصلحت دار است «طبیعیِ صلات» است. آری این طبیعیِ صلات برای تحقق اش لاجرم در مکان و زمان خاصی محقق می شود، اما این مکان و زمانِ خاص نیست که دارای مصلحت است. از سوی دیگر هم می دانیم که امر و نهی، دائرمدار مصلحت و مفسده است، بنابراین امر و نهی به طبیعی خورده است، نه خصوصیات فردیه. این از مدعای اول.
سپس توضیح بیشتر می دهد که معنای «تعلق امر به طبیعی» چیست؟ ابتدا چند احتمال را رد می کند:
1. معنایش این نیست که «طبیعتِ من حیث هی هی» متعلق امر باشد، چرا که آن هم مناط ندارد، بلکه مناط در چیزی است که تحقق خارجی یافته باشد، لذا طبیعیِ من حیث هی هی، دارای مناط نیست.
2. معنایش این هم نیست که «طبیعتِ به قید وجود داشتن»، متعلق امر است، چرا که تحصیل حاصل پیش می آید.
3. صاحب فصول احتمال دیگری مطرح می کند؛ اینکه «وجود»، نه قید بلکه غایت باشد. اما آخوند نمی پذیرد چرا که در این صورت نیز متعلق طلب، خود «طبیعی من حیث هی هی» خواهد بود که می دانیم فاقد مناط است و نمی شود متعلق طلب باشد.
ـ بنابراین آخوند با «لزوم اشتمال بر مناط» و پرهیز از تحصیل حاصل، نتیجه می گیرد که متعلق طلب «ایجاد الطبیعه» است. لذاست که آخوند در مقام جمع بندی می گوید: «و لا يخفى أنّ المراد أنّ متعلّق الطلب في الأوامر هو صرف الإيجاد»[3]

1.1.2موضع دوم
آخوند در بحث اجتماع امر و نهی، تمرکز بیشتری بر نکته ی «ایجاد» می کند. مقدمتاً باید بگوییم که بحث اجتماع امر و نهی این است که اگر مثلاً امر و نهیی نظیر «صلِّ» و «لا تَغصِب» داریم، آیا می توان پذیرفت که امر و نهی، در یک جا اجتماع کرده باشند؟ برای حل این سوال بایستی دید که متعلق امر و نهی دقیقاً چیست تا فهمید که آیا اجتماع امر و نهی رخ داده است یا نه.
آخوند امتناعی است، لذا برای بیان قول مختارش، در مقدمه ی دوم به این می پردازد که متعلق امر و نهی چیست؟ در آنجا متعلق امر و نهی را «ایجاد الطبیعه» و «اعدام الطبیعه» می داند. تعبیر او این است: «ثانيتها: إنّه لا شبهة في أنّ متعلّق الأحكام[4]
هو فعل المكلّف و ما هو في الخارج يصدر عنه و هو فاعله و جاعله»[5]
. آخوند در اینجا می گوید وجوب و حرمت ـ که حکم شرعی است ـ به «فعل مکلف» خورده اند؛ یعنی آنچه در خارج از مکلف صادر می شود.
1.1.3موضع سوم
آخوند همان بیان موضع دوم را به صورت روان تر در موضع سوم تبیین می کند. در فرازی از مبحث اجتماع امر و نهی که می گوید: «غایت تقریب استدلال برای قائلین به جواز اجتماع امر و نهی چنین است...»[6]
. به نظر آخوند هر چند که «ماهیت من حیث هی هی» این ویژگی را دارد که «لیست الا هی»، و چون مناط ندارد متعلق احکام قرار نمی گیرد، اما «انها مقیده بالوجود» است. از آنجا که در موضع اول، «تقید طبیعی به وجود» نفی شد، آخوند توضیح بیشتری می دهد و می گوید تقید مذکور بدین صورت است که «أنّها مقيّدة بالوجود بحيث كان القيد خارجا و التقيّد داخلا»؛ یعنی «قید وجود» خارج از متعلق احکام است، اما تقیدِ طبیعی به وجود داخل در متعلق احکام است. آخوند با این بیان دوباره میان «وجود» ـ که مشکل تحصیل حاصل را داشت ـ و «ایجاد» فرق گذاشته است.[7]

1.2آنچه خواهد آمد ...
برای تکمیل مختار آخوند در این مبحث، بایستی یک جمله ی دیگر از خود آخوند بدان اضافه کنیم. یعنی پس از اینکه متعلق طلب را نه «طبیعی من حیث هی» دانستیم، و نه «طبیعی به قید وجود»، بلکه متعلق طلب را «ایجاد الطبیعه» دانستیم، این سؤال پیش می آید که آیا «طبیعی و ماهیت من حیث هی هی» که آن را متعلق طلب ندانستیم همان «ماهیت»ای است که در مبحث «اصالت وجود یا ماهیت» در مقابل «وجود» مطرح می شود؟
آخوند تصریح می کند که مراد او از «ماهیت»، چنین چیزی نیست. و به همین خاطر است که به نظر او فرقی نمی کند اصالت وجودی شویم یا اصالت ماهیتی. آخوند این نکته را هم در ذیل «ثانیتها...» مطرح می کند، هم با صراحت بیشتری در «رابعتها...».
در جلسه ی بعد این نکته را با تفصیل بیشتری بیان می کنیم. با قرار دادن این نکته ی تکمیلی در کنار بیان آخوند در مواضع سه گانه ی فوق، می توانیم به جمع بندی نهایی نظر آخوند نسبت به این مبحث بپردازیم. ان شاءالله
 

[1] که محلّ بحث ما در درس خارج، همین فصل است.

[2] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص138.

[3] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص138.

[4] آخوند در این مبحث گاهی از تعبیر «امر» استفاده می کند، گاهی از تعبیر «طلب»، و گاهی همچون بالا از تعبیر «حکم». بار معنایی این سه تعبیر با هم متفاوت است. قبلاً به تفصیل به این تفاوت پرداخته شده است.

[5] کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص158.

[6] عین متن کفایه چنین است: «و أنّ غائلة اجتماع الضدّين فيه لا تكاد ترتفع بكون الأحكام تتعلّق بالطبائع لا الأفراد، فإنّ غاية تقريبه أن يقال: إنّ الطبائع من حيث هي هي و إن كانت ليست إلّا هي، و لا تتعلّق بها الأحكام الشرعيّة- كالآثار العاديّة و العقليّة- إلّا أنّها مقيّدة بالوجود- بحيث كان القيد خارجا و التقيّد داخلا- صالحة لتعلّق الأحكام بها» (کفایه الاصول، آخوند خراسانی، ج1، ص160.)

[7] این تفکیک بسیار مهم است. عمده ی اشکال ما به موضع گیری حوزه ی نجف ـ نائینی، خوئی و شهید صدر ـ عدم التفات به این تفکیک است.