مشخصات کتاب

سرشناسه : وطن دوست ، رضا، 1339 -

عنوان و نام پدیدآور : گذری بر سیره عملی امام رضا علیه السلام/ رضا وطن دوست.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، 1392.

مشخصات ظاهری : 259 ص.

شابک : 78000 ریال: 978-964-971-677-0

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه : ص. [251] - 259؛ همچنین به صورت زیرنویس .

موضوع : علی بن موسی (علیه السلام)، امام هشتم، 153؟ - 203ق.

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP47/و6گ4 1392

رده بندی دیویی: 297/957

شماره کتابشناسی ملی : 3253537

گذری بر سیره عملی امام رضا علیه السلام

رضا وطن دوست

اشاره

وطن دوست، رضا 1339 -

گذری بر سیره عملی امام رضا علیه السلام / رضا وطن دوست - مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، 1392.

260ص. فیپا. 1392 4 گ 6 و 47 BP

الف بنیاد پژوهش های اسلامی

ب. عنوان.

کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران

ISBN 978-964-971-677-0

297 / 957

3253537

گذری بر سیره عملی امام رضا علیه السلام

رضا وطن دوست

ویراستار: اصغر ارشاد سرابی

چاپ اول: 1392 / 3000 نسخه، وزیری / قیمت 78000 ریال

چاپ و صحافی: مؤسسهٔ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد: صندوق پستی 366-91735

مراکز توزیع:

تلفن و دورنگار واحد فروش بنیاد پژوهش های اسلامی: 2230803

فروشگاه های کتاب بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد 2233923، قم: 7733029

www.islamic-rf.ir info @islamic-rf.ir

حق چاپ محفوظ است

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

فهرست مطالب

مقدمه...11

فصل اول: کلیات

15 -29

یک: بازخوانی شخصیت و اندیشه رهبران الهی...21

دو: الگو پذیری...21

سه: دستیابی به تفسیر درست از زندگی پیشوایان...22

چهار: تجلی بخش فرهنگ دینی...22

پنج: توسعه شناخت...22

شش: عبرت و درس آموزی...23

هفت: تجربه اندوزی...23

هشت: دین پژوهی و تعمیق نگاه...24

نه: فهم درست قرآن کریم...24

ده: تحلیل و آسیب شناسی...24

یک: مستند بودن...25

دو: معقول بودن...25

سه: مفید و مؤثر بودن..26

چهار: رویکردی جامع گرایانه...26

پنج: کاربردی نمودن سیره...26

شش: نگاه پویا به سیره...27

هفت: تفکیک زمان...28

فصل دوم: نگاهی به زندگانی امام رضا علیه السلام

30- 44

نام و القاب...30

کنیه...32

پدر و مادر...33

تولد...35

فرزندان...35

همسران...37

دوران امامت...38

دلایل امامت...38

شهادت و محل دفن...42

فصل سوم: اخلاق عبادی و معنوی امام رضا علیه السلام

آداب نماز...48

نماز اول وقت...49

نمازهای مستحبی...53

نماز جماعت...55

نماز جمعه...58

وظائف امام و مأموم...59

نماز باران...59

ارزش لباس نمازگزار...61

انس با قرآن...64

تلاوت صبحگاهی قرآن...66

ضرورت پیروی از قرآن...66

آثار و برکات تلاوت قرآن...67

امید اجابت دعا...70

حل مشکل با دعا...71

دعا برای دفع سوء قصد...71

حرز امام رضا علیه السلام...72

دعای طلب روزی...75

دعای شفای بیماران...76

دعای امام رضا علیه السلام در هنگام پذیرش ولایتعهدی...77

دعا برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله...77

اهمیت دادن به ذکر صلوات...78

ضرورت غربالگری حدیث...81

توصیه به انتخاب نام فاطمه علیها السلام و محمد صلی الله علیه و آله...83

بزرگی امام حسین علیه السلام در نزد امام رضا علیه السلام...84

امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)...86

علائم و نشانه های امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)...87

انتظار فرج...89

فصل چهارم: اخلاق فردی و ویژگی های شخصیتی امام رضا علیه السلام

90 -168

ضرورت عصمت برای امام...93

الف: دلایل عقلی...93

ب: دلایل نقلی...94

یک: آیات قرآن...94

دو: روایات...95

منابع علم امام...99

زمینه بروز علم امام...102

مقام علمی امام از زبان دیگران...106

اقرار مأمون به مقام علمی امام رضا علیه السلام...108

علم به غیب...109

آگاهی به ذهن افراد...111

آگاهی از مرگ افراد...112

آگاهی از آینده...113

چیرگی در مناظرات...114

آشنایی به دیگر زبان ها...114

آشنایی به زبان حیوانات...115

آثار منسوب به امام رضا علیه السلام...116

یک: طبّ الرضا یا رسالة ذهبیة...116

دو: فقه الرضا...117

سه: صحیفة الرضا...118

چهار: جوامع الشریعه...118

آغاز کردن غذا با نمک...130

دست شستن...131

پرهیز از خوردن غذای داغ...132

پرهیز از پرخوری...132

مصرف باقی مانده غذا...133

مصرف نرمه نان ها...133

پرهیز از اسراف...134

مصرف سبزی...134

مصرف خرما...135

خوردن غذای سبک پیش از غذای دیر هضم...136

پرهیز از نوشیدن آب در میان غذا...136

توصیه به صبحانه کامل و شام سبک...137

کم خوری ضامن سلامت...139

جوشانیدن آب...139

مصرف گوشت...140

خواص عسل...142

منافع زیتون...143

خواص خوردن سیر...144

توصیه به خوردن انجیر...145

خواص کشمش...145

الف: بهداشت تن...149

استحمام...149

بهداشت دست و صورت...151

بهداشت دهان و دندان...154

بهداشت مو و ناخن...156

بهداشت خواب...157

بهداشت تخلّی...158

ب: بهداشت روان...159

شادی و تفریح سالم...160

سکوت و خردمندی...163

ذکر و انس با قرآن...164

توکل و سلامت روان...165

دوری از حسادت...167

پرهیز از بخل و خساست...167

فصل پنجم: اخلاق و سیره اجتماعی امام رضا علیه السلام

169 -236

الف: خیرخواهی به شیعیان...175

ب: عنایت به جنازه دوستان...176

ج: رابطه عاطفی در قیامت...177

گستره صله رحم...179

آداب صله رحم...180

آثار و فواید صله رحم...181

ضرورت تشکیل خانواده...182

طلاق یا ضرورت تداوم زندگی زناشویی...184

حسن رفتار در خانواده...184

ضرورت آراستگی در منزل...185

مهرورزی به دختر...187

احترام به پدر و مادر...187

مقام معلم و برادر بزرگ...190

هماهنگی با خانواده...192

وسیلهٔ رفت و برگشت...193

تأمین نیازمندی های مهمان...193

عدم توقع کار از مهمان...194

بدرقه مهمان...194

رعایت حقوق همسایگان...195

کمک به نیازمندان...197

مهربانی با زیر دستان...200

رعایت حقوق کارگران...201

الف: منزلت کارگران...201

ب: قرارداد میان کارگر و کارفرما با تعیین مزد...202

ج: میزان ساعت کار...203

الف: اقدامهای امام علیه مأمون...204

سیاست امام در پذیرش دعوت مأمون...208

ب: موضع گیری در مقابله با انحرافات فکری...210

(1) واقفیه...211

(6 جبریون...223

ج: موضع گیری در برابر مدعیان دروغگو...227

مجازات زینب کذّابه...228

مجازات حاجب عباسی...229

د: رفتار کریمانه با خطاکاران...230

ه: موضع گیری در برابر بستگان فاسد...232

و: تعامل منصفانه با اقلیت ها...234

فصل ششم: سیره امام رضا علیه السلام در تعامل با دنیا

237- 250

الف: استفاده از مواهب دنیایی...240

اهمیت دادن به آب و نان...240

استفاده درست از مواهب الهی...240

مدیریت هزینه های زندگی...242

خودداری از بخل و خساست...242

اعتدال در مصرف...243

ب: پاسداشت طبیعت و حفظ محیط زیست...244

عمران و آبادانی زمین...245

درخت کاری...248

حمایت از حیوانات...249

کتاب نامه

259-251

مقدمه

همان گونه که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برای بشر اسوه بوده و هست، $ لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، احزاب (33): 21. $ امامان معصوم علیهم السلام نیز در تمام عرصه های زندگی، اسوه و الگو بوده و هستند، از این رو هرکس، شیوه زندگانی این خاندان را سرمشق و معیار زندگی خود قرار دهد و به آنان اقتدا نماید، در زندگی، موفق و در قیامت رستگار خواهد بود. سخن امام علی علیه السلام دلیل بر همین واقعیت است که در ضرورت الگوگیری از این خاندان فرمود:

اُنْظُرُوا أَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ وَ اِتَّبِعُوا أَثَرَهُمْ فَلَنْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ هُدًی وَ لَنْ یُعِیدُوکُمْ فِی رَدًی فَإِنْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا ، وَ إِنْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا وَ لاَ تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا وَ لاَ تَتَأَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِکُوا؛ $ نهج البلاغه، ترجمه و شرح فیض الاسلام، خطبه 96، ص 286 $ به خاندان پیامبرتان بنگرید و با آنان همسو شوید؛ و پی آنان را بگیرید که هرگز شما را از راه رستگاری بیرون نخواهند کرد و شما را به پستی و گمراهی بر نمی گردانند اگر از قیام باز ایستادند شما هم آرام گیرید و اگر قیام کردند شما هم قیام کنید بر آنان پیشی مگیرید که گمراه می شوید و از آنان پس نمانید که تباه می گردید.

امام علی بن موسی الرضا علیه السلام از جمله این خاندان است که الگوهای رفتاری و رهنمودهایی نویدبخش بی شماری از خود به جای گذاشته است که آشنایی با رهنمودهای آن حضرت پویایی و رشدیافتگی را در پی دارد و عمل به سیره آن حضرت سعادت را به ارمغان می.آورد از این رو مطالعه و کنکاش در این باره و آشنایی با سیره عملی و رهنمودهای آن امام همام امری بایسته است و ضرورتی دو چندان دارد.

این اثر که با هدف آشنایی با سیره امام رضا علیه السلام سامان یافته، پاسخی به این نیاز و ضرورت است. از این رو بعد از اشاره ای گذرا بر مفهوم شناسی سیره ،پیشینه اهداف اصول سیره شناسی و شرح حال آن حضرت که در فصل اول و دوم مطرح شده است به طرح چند فصل اساسی همت گمارده است

در فصل سوم که به شخصیت معنوی امام رضا علیه السلام اختصاص یافته است، از بندگی و عبودیت و چگونگی رابطهٔ آن حضرت با خدا گفتگو می کند.

در فصل چهارم که از خصوصیت های فردی و ویژگی های شخصیتی آن امام گفتگو می کند، به بیان مهمترین این ویژگی ها می پردازد.

در فصل پنجم که از اخلاق و حیات اجتماعی امام رضا علیه السلام بحث می کند تبیین نوع رفتار و تعامل آن حضرت را با دیگران در سطوح مختلف جامعه مطرح می کند.

و فصل ششم که فصل پایانی است به چگونگی برداشت و استفاده آن حضرت از مواهب الهی و پاسداشت حفظ محیط زیست اختصاص دارد.

لازم به توضیح آن چه در این فصول، آمده تنها قطره ای از اقیانوس

کمالات وجودی و گوشه ای از فضایل آن امام عزیز است؛ زیرا ابعاد شخصیت حضرت چیزی نیست که بتوان در کتاب و جزوه ای مطرح کرد. سخن آن حضرت گواه این مطلب است که شامل خود آن حضرت نیز می شود که فرمود:

عقل ها گمراه گشته و افکار دچار ضلالت شده اند خردمندان حیران گشته و دیده ها در روشنایی او خیره گشته اند بزرگان در برابر او احساس کوچکی می کنند حکیمان در برابر دانش او وامانده اند، خطیبان در بیان عظمت او در تنگنا واقع شده و صاحبان خرد در برابر او احساس نادانی می کنند صاحبان بلاغت ناتوان شده اند و هیچ کس نمی تواند وصفی از اوصاف امام و فضیلتی از فضایل او بیاورد و همه به عجز و ناتوانی خود اعتراف دارند. چگونه چنین نباشد در حالی که امام همچون ثریاست که نه دست جویندگان به او می رسد و نه در توصیف توصیف کنندگان می گنجد. $ ابن شعبة حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص 439؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 25، ص 171. $

در اقرار به این حقیقت که قلم و سخن از بازگویی فضایل و معارف امام رضا علیه السلام ناتوان است، سخن معروف ابونواس شاعر نامدار عصر امام رضا علیه السلام را یادآور می شویم که در پاسخ این سؤال که چرا تا کنون شعری در مدح امام رضا علیه السلام نسروده ای؟ گفت: چگونه فردی چون من در مدح او شعری بسرایم که جبرئیل خادم پدر اوست. $ ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج3، ص454 $

اما هر چند، قلم از بیان وصف آن حضرت ناتوان است و هرگز نمی تواند کمالات وجودی و فضایل بی شمار آن امام عزیز را بازگو کند، ولی به حکم جمله حکیمانه المَیسُور لا یُترَکُ بالمَعسُور و یا این بیت زیبای مولوی که گفت:

آب جیحون را اگر نتوان کشید *** هم ز قدر تشنگی نتوان برید. $ مولوی، محمد بن محمد، مثنوی معنوی، دفتر ششم، ص894، بیت 66. $

باید تلاش کرد تا در حد توان و به میزان معرفت خود، با سیره نظری و عملی آن حضرت آشنا شد و آن را در زندگی خود به کار بست.

امید که به یاری خداوند سبحان و به مدد این امام وادی رضوان، بتوانیم با قلم تحقیق این کتاب را به انجام رسانیم و با تبیین معارف رضوی، مشمول عنایت و دعای آن امام رئوف قرار گیریم که خود فرمود:

رَحِمَ اللّهُ عَبْداً اَحْیا أمْرَنا، فَقُلْتُ لَهُ: وَکَیْفَ یُحْیِیِ أمْرَکُمْ؟ قالَ: یَتَعَلَّمُ عُلُومَنا و یُعَلِّمُها النَّاسَ، فَاِنَّ النَّاسَ لَوْ عَلِمُوا مَحاسِنَ کَلامِنا لاَتَّبَعُونا؛ $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، معانی الاخبار، ص 180 $ خدای رحمت کند بنده ای را که امر ما را زنده گرداند به او گفتم: چگونه امر شما را زنده گرداند؟ فرمود: علوم ما خاندان را فرا گیرد و آن را به دیگر مردمان تعلیم دهد که البته اگر مردم به زیبایی کلام ما آگاه گردند از ما پیروی خواهند کرد.

فصل اوّل

کلیات

اشاره

هر چند بحث و موضوع گفتگو در این کتاب سیره عملی و بیان رهنمودهای امام رضا علیه السلام است؛ اما آن گاه که از امام معصوم سیره و تعالیم او سخن به میان می آید، ناگریز از مباحثی چند مانند مفهوم شناسی، ضرورت و اهمیت اهداف و انگیزه ها، اصول سیره شناسی و شرح حال آن حضرت است که در این فصل، به اختصار و به تفکیک به بیان آن می پردازیم.

1. مفهوم شناسی

با نگاهی اجمالی به منابع لغت و موارد کاربرد سیره در متون گوناگون، در می یابیم «سیره» مصدر نوعی از «سار یسیر» و مصدر آن «سَیر» و جمع آن «سِیَر» است و سیره در لغت، به معنای طریقه، روش، سنت، مذهب، خو، عادت و خُلق آمده است، ولی در اصطلاح به تاریخ و نوع زندگی پیامبر اسلام و امامان معصوم علیهم السلام و شیوه رفتار و سبک اخلاقیات آنان در عرصه های مختلف حیات فردی، اجتماعی، سیاسی و عبادی اطلاق می گردد.

بنابراین «سیر» در لغت به معنی حرکت و رفتن است، ولی «سیره» که بر وزن

«فِعلَه» است بر نوع رفتن و سبک حرکت دلالت می کند، مانند «جِلسَه» که نوع نشستن را معلوم می کند. بنابراین، سیر یعنی رفتار و سیره یعنی شیوه و سبک رفتار.

توضیح مطلب آن که، همان طور که هر یک از عالمان و اندیشمندان در رشته تخصصی خود اعم از شعر، ادبیات، هنر، حکمت، فلسفه، عرفان، اخلاق و تفسیر، سبک و روش مخصوص به خود را دارند، تاریخ نویسان نیز در نگارش و پردازش زندگانی پیشوایان معصوم علیهم السلام و بزرگان دینی، بر مبنای سبک و شیوه خاص خود عمل می کنند.

بنابراین، منظور از سیره، تنها سیر در زندگی شخصیت های الهی و مذهبی نیست، بلکه آن چه مهم است شناخت سبک رفتار آنان است. بر این اساس، بسیاری از کتاب هایی که به نام سیره خوانده می شوند؛ سَیر است نه سیره، یعنی آنان تنها رفتار پیغمبر صلی الله علیه و آله و دیگر پیشوایان معصوم علیهم السلام را نوشته اند نه سبک و متد رفتار آنان را. $ نک: مطهری، مرتضی، سیره نبوی، ص 47 $

راغب اصفهانی که کلمات قرآنی را ریشه یابی و معنی کرده است، سیره را طریقه و روشی می داند که نهاد وجود هر انسانی بر آن قرار دارد، اعم از آن که آن حالت، غریزی یا اکتسابی باشد، چنان که گفته می شود فلانی روشی نیکو یا زشت دارد. $ راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، ص 247. $

طریحی نیز در کتاب مجمع البحرین، سیره را طریقه، هیئت و حالت معنا کرده است. $ طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، ج3، ذیل کلمه سیره $

در روایات نیز سیره به معنای حالت روش و طریقه آمده است، مانند سخن

امام علی علیه السلام که در توصیف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: سِیرَتُهُ اَلْقَصْدُ وَ سُنَّتُهُ اَلرُّشْدُ وَ کَلاَمُهُ اَلْفَصْلُ وَ حُکْمُهُ اَلْعَدْلُ، راه و رسم او بر میانه روی، سنتش بر رشد و پویایی، کلامش روشنگر حق و باطل و حکمش بر عدالت و دادگری است. $ نهج البلاغه، شرح و ترجمه فیض الاسلام، خطبه 93، ص279 $

سخن امام حسین علیه السلام که در آغاز قیام تاریخی اش فرمود: أَسِیرُ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ سِیرَةِ أَبِی، $ ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج3، ص241 $ و نیز سخن امام صادق علیه السلام که در تطبیق سیره و منطق عملی امام علی علیه السلام با سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کَانَ عَلِیٌّ- عَلَیْهِ السَّلاَمُ- أَشْبَهَ اَلنَّاسِ طِعْمَهً وَ سِیرَهً بِرَسُولِ اَللَّهِ $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 8، ص165 $ از جمله این موارد است.

جای دور نرویم، بحث و گفتگو در خصوص سیره و تعالیم امام رضا علیه السلام است که باید دید آن حضرت در زندگی فردی، سیاسی، اجتماعی و مدیریتی خود چه شیوه ای در پیش گرفته و به چه نوع رفتاری توصیه کمرده است؟.

آن گونه که در مباحث آینده روشن خواهد شد سیره امام رضا علیه السلام مانند اجداد گرامی اش بر صفا و صمیمیت راستی و درستی نوع دوستی و حفظ کرامت هاست. این از آن روست که امام رضا علیه السلام رأفت و مهربانی با مردم و رعیت را از وظائف و ویژگی های زمامداران اسلامی شمرده است. درباره این شیوه که نشان دهنده آرمانی ترین رابطهٔ حاکم اسلامی با مردم است از زبان خود آن حضرت بشنویم که فرمود:

الْإِمَامُ، الْأَمِینُ الرَّفِیقُ، وَ الْوَالِدُ الشَّفِیقُ، وَ الْأَخُ الشَّقِیقُ، وَ مَفْزَعُ الْعِبَادِ فِی الدَّاهِیةِ؛ $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ص 97. $ امام امینی غمگسار پدری مهربان و برادری دلسوز است، و او پناه مردمان به

هنگام پیشامدهای ناگوار است.

همان طور که ملاحظه می شود، امام با به کار بردن واژه هایی همچون: «الأمین الرفیق»، «الوالدُ الشفیقُ» و «الأخُ الشّقیقُ» و «مَفزَعُ العِباد»، نوع رابطه حاکم را با رعیت در حد عالی بیان کرده است.

2. ضرورت و اهمیت

انسان به گونه ای آفریده شده است که گویا تأثیر پذیری در خلقت او سرشته شده است او این توانایی را دارد که از شخصیت دیگران هنرها و ارزش های آنان متأثر گردد به سبک آنان لباس بپوشد مانند آنان سخن بگوید و از خلق و خوی آنان تقلید کند.

دین که مرام برخاسته از فطرت آدمی است برای جذب جان ها و دعوت به حق، افزون بر گفتار، به معرفی الگوها نیز می پردازد تا بیشترین تأثیر را بر فطرت جان های آگاه بگذارد به همین دلیل قرآن کریم در توجه به این حالت روانی ،انسان از همگان می خواهد تا مردان بزرگ الهی را که تجسم عقیده و ایمان اند الگوی خود قرار دهند و مانند آنان رفتار نمایند از این رو در زیباترین و استوارترین سخن خود چهره فرشته خوی آنان را می ستاید و سیمای ملکوتی آن ها را به نمایش می گذارد و تمام انسان های آگاه و آزاده را به پیروی از سیره آنان فرا می خواند:

وکانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ؛ $ احزاب (33): 21 $ مسلّم برای شما در [پیروی] از رسول خدا صلی الله علیه و آله سر مشقی نیکو است. وقَدْ کَانَتْ لَکُمْ أَسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِی إِبْرَاهِیمَ؛ $ ممتحنه (60): 40 $ مسلّم برای شما در [پیروی] از

ابراهیم سرمشقی نیکو است.

شایان توجه این که قرآن کریم آن گاه که از ضرورت پیروی از شخصیت های برتر سخن می گوید پویایی و رشد یافتگی را امری طبیعی می داند که در پی الگوپذیری از این انسان های خدا نما، حاصل می گردد. حضرت موسی از معلمی بزرگ که از علم الهی برخوردار بود، $ نک: وَ عَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْماً کهف (18): 65 $ تقاضا کرد تا اجازه همراهی با او را به موسی بدهد تا با پیروی و همراهی با او آن چه صلاح و مایه رشد اوست از وی بیاموزد: هَلْ أَتَّبِعُکَ عَلی أَنْ تُعَلِّمَنِ مِمّا عُلِّمْتَ رُشْداً؛ $ کهف (18): 66. $ آیا از شما پیروی کنم تا از آن چه به تو تعلیم داده شده و مایه صلاح و رشد است، به من بیاموزی؟

قرآن همان طور که همراهی با الگوهای رشد یافته را مایه رشد و تعالی می داند همراهی و پیروی الگوهای منحط را نیز عامل انحطاط شخصیت معرفی کرده است چنان که در مورد پیروی از فردی مانند فرعون می فرماید: اتَّبَعُوا أَمْرَ فِرْعَوْنَ وَ ما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِیدٍ؛ $ هود (11): 97 $ از فرمان فرعون پیروی کردند در حالی که فرمان فرعون رشد و تعالی در پی نداشت.

این نکته روشن است که الگو بودن مردان بزرگ الهی در وجود پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و جناب ابراهیم علیه السلام خلاصه نمی شود بلکه تمام انبیا و اولیای خاص الهی و از جمله امامان نور علیهم السلام که عقیده و ایمان در وجودشان تبلور یافته است نیز الگوی بشریت اند.

3. پیشینه

تاریخچه سیره نگاری به صدر اسلام باز می گردد. معاصران و اصحاب پیامبر

اکرم صلی الله علیه و اله، توجه و اهتمام خاصی به حفظ و ثبت سیره و شرح زندگانی و نیز صفات آن حضرت داشتند بعدها این سیره نگاری به شکل جزئی تری دربارهٔ خلفا، سلاطین و علما و حتی سایر طبقات نیز در شکل «شرح حال نویسی» رایج گردید.

هرچند مسئله منع کتابت حدیث از طرف برخی خلفای بنی امیه در گندی نگارش سیره تأثیر داشت ولی پس از آن که در اواخر قرن اول هجری در زمان عمر بن عبدالعزیز این منع برداشته شد نگارش سیره نیز به صورت جدی آغاز گردید. نخستین سیره نگار مسلمان، محمد بن اسحاق بن یسار مطلبی است که در زمان خود جامع ترین سیره را به رشته تحریر درآورده است. هرچند این کتاب از و مسامحه خالی نیست و مؤلّف نیز مورد طعن بعضی از بزرگان عصر خویش واقع شده است اما در عین حال مورد توجه بزرگان قرار گرفت و چندین بار تلخیص و تهذیب گردیده است که مشهورتر از همه سیره ابن هشام است که هم اینک مهمترین مأخذ سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله به شمار می آید.

این رویه بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره دیگر پشوایان معصوم علیهم السلام و از جمله امام رضا علیه السلام تداوم یافت و تا کنون ده ها بلکه صدها عنوان کتاب پیرامون شخصیت معنوی علمی و سیاسی امام رضا علیه السلام، اخلاق عملی، مناظرات و مانند آن نوشته شده است و هر کدام گوشه ای از شخصیت این امام رئوف را به نمایش گذاشته اند.

4. اهداف و انگیزه ها

اشاره

مطالعه هدف از تدوین و ،سیره آن نیست که تنها به شماری از وقایع تاریخی و چگونگی رفتار پیشوایان معصوم علیهم السلام آگاه شویم بلکه هدف این است که رفتار معنوی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آنان را بشناسیم و سپس از آن ها الگو بگیریم

و در زندگی خود به کار بندیم بنابراین سزاوار است که «سیره شناسی» را گامی فراتر از تحقیقات و بررسی های تاریخی بدانیم که تنها به انسان آگاهی می دهد و بس.

غرض از این کتاب که از سیره عملی و نظری امام رضا علیه السلام گفتگو می کند تاریخ نگاری محض نیست بلکه مقصود آن است که در ضمن توصیف رفتار و گفتار این امام همام سیمای ملکوتیاش ترسیم گشته و راه و رسم زندگی آن حضرت در عرصه های اعتقادی، اجتماعی، علمی و سیاسی تبیین و تحلیل گردد.

اگر بخواهیم «سیره» را تجزیه و با بیانی تفصیلی تر ارائه دهیم باید به این موارد اشاره کنیم.

یک: بازخوانی شخصیت و اندیشه رهبران الهی

آشنایی با سیره و زندگی فردی و اجتماعی پیشوایان معصوم علیهم السلام انسان را در فهم و بازخوانی شخصیت آنان کمک می کند همان طوری که آشنایی با سیره این خاندان نیز ما را در کشف اصول و قواعد حاکم بر اندیشه آنان در عرصه های مختلف زندگی کمک می می کند؛ چرا که رفتار آدمی جلوه ای از اندیشه اوست.

دو: الگو پذیری

شناخت منطق نظری و عملی پیشوایان معصوم علیهم السلام، به ویژه در حوزهٔ اجتماعی و ،مدیریتی نه تنها ما را با شخصیت آنان آشنا می سازد بلکه در عرصه زندگی فردی و اجتماعی ما کاربرد عملی می یابد که ضرورتی بایسته است از این رو باید با سیره و رهنمودهای آنان آشنا شد تا بتوان زندگی خود را با زندگی آن ها تطبیق داد.

همه انسان ها می توانند در تمام مراحل ،زندگی اعم از جوانی میان سالی و پیری، از سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و چگونگی زندگانی دیگر پیشوایان معصوم علیهم السلام

درس زندگی بیاموزند و حتی زمامداران و فرمانروایان می توانند با آگاهی از چگونگی تدبیر و نحوه مدیریت و رهبری این خاندان در مقاطع مختلف زندگی، مانند آنان رفتار کنند.

سه: دستیابی به تفسیر درست از زندگی پیشوایان

همان گونه که سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دیگر امامان معصوم پر معنا و معناو شایسته تفسیر و تحلیل است، رفتار آنان نیز پر معنا و نیازمند تعمق و تفسیر می باشد؛ زیرا رفتار آنان به گونه ای است که از جزئی ترین رفتار آنان می توان قوانینی فراگیر و سازنده برای زندگی بشر استخراج کرد. $ نک: مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، ص44 تا 47 $

چهار: تجلی بخش فرهنگ دینی

شناخت سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام تجلی فرهنگ و معارف اسلامی است؛ چرا که سیره بخش اعظمی از فرهنگ اسلامی و تفکر شیعی را در خود ذخیره کرده است بنابراین، مطالعه و شناخت در این گستره انسان را به بخشی از فرهنگ و معارف ناب اسلامی آگاه می سازد.

پنج: توسعه شناخت

از آن رو که در اسلام سیرهٔ اولیا و پیشوایان معصوم علیهم السلام مانند سیره منطقی آنان، از منابع شناخت انسان به شمار می آید آشنایی با سیره عملی آنان امری اساسی و ضروری است؛ چرا که آشنایی با سیره این خاندان، توسعه شناخت آدمی را به ارمغان می آورد.

شش: عبرت و درس آموزی

یکی از اهداف مهم آشنایی با سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام، عبرت آموزی

است. با این توضیح که انسان با آشنایی به سیره پیشوایان و آگاهی از سرنوشت تلخ یا شیرین کسانی که با این خاندان معاصر بوده اند و با آنان رفتاری درست یا نادرست داشته اند به نکات قوت و ضعف آنان پی می برد و نکات قوت را می گیرد و عملی می سازد و نکات ضعف را از خود دور می کند.

هفت: تجربه اندوزی

هر چند انسان از عمری کوتاه برخوردار است اما کسی که سرگذشت پیشینیان را می داند در حقیقت از عمری بلند و تجاربی فراوان برخوردار می گردد. سیره نگاری و مطالعه سیره پیشوایان سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام از جمله عوامل کسب تجارب از زندگی پیشینیان است، چرا که این کار راهی به اعماق تاریخ است و عمر آدمی را تا زمان های گذشته و بسیار دور تاریخ امتداد می دهد سخن نورانی و حکمت آمیز امام علی علیه السلام دلیلی روشن بر این مدعاست که فرمود:

یا بُنَیَّ! إِنِّی وَ إِنْ لَمْ أَکُنْ عُمِّرْتُ عُمُرَ مَنْ کَانَ قَبْلِی فَقَدْ نَظَرْتُ فِی أَعْمَالِهِمْ وَ فَکَّرْتُ فِی أَخْبَارِهِمْ وَ سِرْتُ فِی آثَارِهِمْ حَتَّی عُدْتُ کَأَحَدِهِمْ بَلْ کَأَنِّی بِمَا انْتَهَی إِلَیَّ مِنْ أُمُورِهِمْ قَدْ عُمِّرْتُ مَعَ أَوَّلِهِمْ إِلَی آخِرِهِمْ فَعَرَفْتُ صَفْوَ ذَلِکَ مِنْ کَدَرِهِ؛ $ ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، ص 70. $ پسرم درست است که من به اندازهٔ پیشینیان عمر نکرده ام اما در کردار آن ها نظر افکندم و در اخبارشان اندیشیدم و در آثارشان سیر کردم تا آن جا که گویا یکی از آن ها شده ام، بلکه با مطالعهٔ تاریخ آنان گویا از اول تا پایان عمرشان با آنان بوده ام. پس قسمت های شیرین زندگی آنان را از دوران تیرگی شناختم.

هشت: دین پژوهی و تعمیق نگاه

بدیهی است که بازخوانی سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام به شناخت عمیق اندیشه ناب اسلامی یاری می رساند و به گسترش دین پژوهی و دین شناسی می انجامد.

نه: فهم درست قرآن کریم

شناخت و فهم درست سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و آشنایی با زندگانی دیگر خاندان عصمت و طهارت انسان را در فهم درست مقاصد قرآن کریم کمک می کند، زیرا رفتار و سیره عملی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دیگر حوادثی که در طول نزول قرآن روی داده است تفسیر آیات قرآن را آسان می کند؛ برخی حوادث مربوط به غزوه بدر و احد، فتح مکه و خیبر و نیز اقدام شجاعانه امام علی علیه السلام در لیلة المبیت، کمک آن حضرت به سائل در حال رکوع، ایثار به مسکین و یتیم و مانند آن، نمونه ای از این موارد است که تنها به استناد این حوادث می توان آیاتی که در خصوص این مناسبت ها نازل شده است را به درستی فهمید و آن را تفسیر نمود.

ده: تحلیل و آسیب شناسی

این واقعیت که برخی وقایع در زندگانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام، مورد تحریف قرار گرفته امری انکار ناپذیر است. شهید مطهری در اشاره به گوشه ای از این واقعیت تلخ می گوید:

امام حسین علیه السلام سه گونه شهادت دارد؛ یکی شهادت تن» که به دست یزیدیان به وقوع پیوست شهادت دیگر «شهادت شهرت و شخصیت» است که توسط خلفای اموی و برخی عباسیان صورت گرفت. و شهادت سوم آن حضرت «شهادت هدف امام حسین علیه السلام» است که متأسفانه به دست برخی مداحان و اهل منبر صورت گرفته و می گیرد.

بدیهی است که شناخت سیره پیشوایان و تحقیق عالمانه در ارائه تصویری روشن از گفتار و رفتار آنان جامعه را در شناخت سره از ناسره های تاریخ و مبارزه با تحریفات کمک می کند.

5. اصول سیره شناسی

اشاره

باید هرکاری از اصول و چارچوبی خاص برخوردار باشد تا نتایجی مطلوب و آثاری درخشان عاید گردد. سیره شناسی و سیره نگاری نیز اصولی دارد که رعایت آن ها، به شناخت صحیح می انجامد. مهمترین آن ها به شرح زیر است:

یک: مستند بودن

با توجه به تحریفات تاریخی که متأثر از افراط و تفریط و حب و بغض برخی افراد و تاریخ نگاران است تحقیق و تتبع در منابع برای شناخت سره از ناسره در سیره اهل بیت علیهم السلام امری بایسته است چرا که قراین و شواهدی حاکی از آن است که در نقل تاریخ، افراط و تفریط هایی صورت گرفته است که نمی توان به تمام آن چه که در تاریخ آمده اعتماد کرد.

بنابراین از آن رو که سیره معصومین علیهم السلام، نوعی نقل تاریخ است، باید هر گفتار و رفتاری که از آنان نقل می گردد مستند باشد؛ زیرا مستند بودن، هم به آن چه که نقل می شود اعتبار می بخشد و هم از تحریف و سوء برداشت ها جلوگیری می انجامد.

دو: معقول بودن

یکی از اصول سیره نگاری و سیره شناسی، معقول و منطقی بودن آن است از این رو، اگر مطلبی نامعقول و دور از منطق باشد، بهتر است که از نقل آن آن پرهیز شود؛ زیرا نقل این گونه مطالب، نه تنها سودی در پی ندارد که ممکن است سؤال هایی را در پی داشته باشد که پاسخ به آن ها، امری بی حاصل و سبب اتلاف وقت است.

سه: مفید و مؤثر بودن

از جمله اصولی که در سیره نگاری و نقل آن باید مد نظر باشد، مفید و مؤثر

بودن آن است، این در صورتی امکان پذیر است که:

اولاً: جهت گیری یک جریان در خصوص صاحب سیره و این که چرا او این جریان را ایجاد نموده است روشن گردد.

ثانیاً: معلوم گردد که اگر بر خلاف جریان اتفاق افتاده، جریان دیگری خلق می شد چه اتفاقی می افتاد. فی المثل اگر در خصوص حیات سیاسی امام رضا علیه السلام گفته می شود: امام خلافت را نپذیرفت باید تذکر داد که اگر پیشنهاد مأمون را قبول می کرد چه اتفاقی می افتاد یا اگر ولایتعهدی را نمی پذیرفت چه اتفاقات ناگواری رخ نمی داد.

و ثالثاً: نقل سیره مورد نظر برای مخاطبان و تعیین سرنوشت آنان نیز مفید و مؤثر باشد. بنابراین باید از نقل آنچه که مبهم بوده و جهت گیری آن را برای صاحب سیره روشن نمی کند خودداری کرد؛ چرا که نقل آن برای مخاطبان نیز عبث و بی فایده خواهد بود.

چهار: رویکردی جامع گرایانه

از جمله اصولی که در نقل سیره باید مد نظر سیره نگاران و ناقلان آن باشد، رویکردی جامع گرایانه به سیره باشد که ترکیبی از نگاه عقلانی و عرفانی است در این رویکرد صاحبان سیره که همان پیشوایان معصوم علیهم السلام هستند، نه به عنوان اسلام شناسان کارکشته و کارشناسان دینی در حد مجتهدان برجسته بلکه به عنوان قرآن ناطق و بازوان شریعت که از جانب خدا معرفی گشته اند مد نظر باشند به گونه ای که مخاطبان آنان را به عنوان الگو، رفتارشان را به عنوان معیار و گفتارشان را به عنوان حج حجت الهی بپذیرند.

پنج: کاربردی نمودن سیره

از آن رو که سیره در برابر منطق نظری، به منطق عملی تفسیر می شود،

لازم است به بُعد کاربردی بودن سیره توجه شود؛ زیرا سیره پیشوایان معصوم علیهم السلام برای همگان قابلیت کاربردی دارد؛ به این صورت که سیره آنان در دوران جوانی برای جوانان، در دوران میان سالی برای میان سالان سیره معنوی آنان برای عارفان برای عارفان، سیره اجتماعی آنان برای جامعه شناسان، سیره مدیریتی و حکومتی آنان برای سیاست مداران سیره آنان در تعامل با دوستان و دشمنان برای چگونگی دوستی با دوستان و دشمنی با دشمنان و مانند آن برای همگان قابل استفاده است.

چه خوب است در رعایت این اصل نوع ورود شهید مطهری به سیره را الگوی خود قرار دهیم که در بیان سیره پیامبر و امامان ، تنها به ذکر و نقل وقایع نمی پردازد بلکه رویکرد کاربردی به سیره دارد. او تلاش می کند با تحلیل ابعاد زندگی این خاندان، مخاطبان خود را به اصولی راهنمایی کند که هر کسی در زمان مخصوص خود بتواند از آن ها راهکارهایی عملی برای زندگی خود و موقعیتی که دارد، به دست آورد.

شش: نگاه پویا به سیره

نگاه سیره نویس به زندگی و سیره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امامان نور علیهم السلام، باید نگاهی پویا و زنده باشد نه نگاهی ایستا و ثابت. چرا که زنده ترین امواج اجتماعی، امواج جنبش های دینی است که در رأس آن ها خاندان عصمت و طهارت قرار دارند تاریخ اسلام از این نظر تأثیر گذار و تکان دهنده است. اسلام در ابتدا به صورت یک موج بسیار کوچک پدید آمد. آن روز که حضرت محمد صلی الله علیه و آله پس از دریافت وحی، از کوه حرا به زیر آمد تنها بود ولی طولی نکشید که به پشتوانهٔ قدرتی نیرومند به نام وحی، دنیا را دگرگون ساخت و تحولی بزرگ ایجاد نمود.

بنابراین، یکی از اصول سیره نگاری، توجه به بعد معنوی حرکت پرشتاب

پیامبر اسلام عله است که موتوری درونی به نام وحی دارد. از این رو نباید سیره نبوی یا امامی معصوم را تنها از زاویهٔ ابعاد محض انسانی، منهای جنبهٔ نبوت یا امامت مورد مطالعه قرار داد بلکه لازم است با توجه به نبوت و امامت سیره این خاندان را مورد مطالعه قرار داد. $ نک: مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، ص 64 تا 70 $

شهید مطهری در اشاره به این اصل معتقد است که اولاً: نهضت اسلام و تحولات آن سرچشمه موجی عظیم و نیرومند در طول تاریخ بوده و هست، ثانیا: این موج همچنان سرزنده و پویاست و از زایش و رشد کافی برخوردار می باشد ثالثا: در مقابله با دیگر مرام ها پر قدرت و باصلابت ظاهر شده است.

ایشان در تبیین زنده و پویا بودن حرکت اسلام چنین نوشته است:

اکنون نیز که نیمه دوم قرن بیستم است و دوران جنگ ایدئولوژی ها و عقاید است. اسلام رقیب سرسختی برای آن ها به شمار می رود و آن ها را یا به خدمت خود می گمارد و یا پیروزمندانه با آن ها دست و پنجه نرم می کند چه نشانی برای پایداری و پویایی و جاویدان ماندن بهتر از این؟! $ همان، ص28. $

هفت: تفکیک زمان

در نقل تاریخ و بیان سیره شخصیت مورد نظر برای تحلیل درست و افزایش تأثیر پذیری آن در مخاطبان لازم است سیرهٔ آنان را به تفکیک زمان و توجه به شرایط حاکم بر آن عصر و زمان صدور سیره تدوین نمود. از این رو اگر امامی، تحت شرایطی خاص در زمانی تن به صلح می دهد و همان امام در زمانی دیگر صلح را کنار می گذارد و قیام را جایگزین آن

می کند، و یا اگر امامی با ملاحظه شرایط و اوضاع سیاسی زمان خود، پای میز مذاکره و صلح با دشمن می نشیند و امامی دیگری علیه دشمن، دست به قیام و جهاد می زند و یکی دیگر از امامان اشک دیده را بر هر چیزی ترجیح می دهد، همه و همه لازم است در مقایسه با زمان خود مطالعه شود و بر اساس شرایط حاکم بر آن زمان برداشت ها صورت پذیرد.

فصل دوم

نگاهی به زندگانی امام رضا علیه السلام

اشاره

پیش از ورود به مباحث اصلی و بیان سیره و الگوهای رفتاری امام رضا علیه السلام در عرصه های مختلف زندگی نگاهی گذرا به شرح حال امام رضا علیه السلام امری بایسته به نظر می رسد که در این مجال بدان اشاره می.گردد

نام و القاب

امام رضا علیه السلام الان یک نام بیشتر ندارد و آن هم نام مبارک «علی» است، اما تاریخ نویسان، القابی بسیار برای آن حضرت ذکر نموده اند که مشهورترین آن ها عبارت اند: از رضا، رئوف، ثامن الأئمه، غریب الغرباء، معین الضعفاء، عالم آل محمد. $ نک: شریف قرشی، باقر پژوهشی دقیق در زندگانی امام علی علیه السلام بن موسی الرضا، ج 1، ص 45-43 رجبی، محسن، آیینه مهر، نگاهی به القاب علی بن موسی الرضا. $

یادآور می شود که هر یک از نام و القاب امامان معصوم علیهم السلام وجه تسمیه خاص خود را دارد که گویای پیامی خاص است القاب امام رضا علیه السلام نیز این

گونه بوده است اما در این میان، کلمه «رضا» معروف ترین لقب از القاب آن حضرت است.

هر چند برخی از تاریخ دانان بر این عقیده اند که انتخاب این لقب به زمان ولایتعهدی امام رضا علیه السلام بر می گردد که مأمون آن را برگزیده است، $ نک: طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ج 7، ص 139؛ ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، ج6، ص326 $ اما شیخ صدوق به نقل از احمد بن ابی نصر بزنطی از امام جواد علیه السلام آورده است که فرمود: خدا این لقب را برای آن حضرت تعیین نموده است. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار، الرضا، ج 2، ص 22؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 49، ص4 $

او در جای دیگر به نقل از سلیمان بن حفص می گوید: امام کاظم علیه السلام خود فرزندش علی را به این لقب نامید و توصیه کرد که همگان نیز وی را به این لقب بخوانند. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، همان، ج 2، ص 23. $

علامه مجلسی به نقل از شیخ صدوق، آورده که وقتی امام کاظم علیه السلام، خود فرزندش رضا علیه السلام را صدا می زد او را با کنیهٔ «یا ابا الحسن» خطاب می کرد و آن گاه که در غیاب او با کسی صحبت می کرد از او با لقب و جمله «ولدی الرضا» نام می برد. $ نک: مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 49، ص4 $

اسنادی در دست است که حاکی از تأیید قول شیخ صدوق و انتخاب لقب رضا پیش از تصدی ولایتعهدی برای آن حضرت است از جمله این اسناد نامه فضل بن سهل به آن امام است که به دستور مأمون برای دعوت آن حضرت به خراسان نوشت و برای او به مدینه ارسال کرد، در آن نامه چنین آمده است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ لِعَلَیَ بنِ مُوسَی الرِّضا... مِنْ وَلِیِّهِ الْفَضْلِ بن سهل..... $ شوشتری، نور الله بن شریف الدین، احقاق الحق و ازهاق الباطل، ج 12، ص 381. $ این خبر نیز که به نقل از امام جواد علیه السلام رسیده است تأییدی بر این مطلب است که در وجه تسمیه آن حضرت به «رضا» فرمود خداوند پدرم را رضا نامید، زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و دیگر ائمه علیهم السلام از او خشنود هستند. راوی پرسید: مگر دیگر امامان این طور نبودند؟ آن حضرت فرمود چرا؛ اما پدرم ویژگی دیگری نیز داشت و آن این بود که حتی مخالفان نیز مانند موافقان از او راضی بودند. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، همان، ج 2، ص 22. $

کنیه

امام رضا علیه السلام الان دارای دو کنیه عام و خاص می باشد کنیه عام که در میان مردم معروف بود «ابوالحسن» و کنیه خاص آن حضرت که تنها خواص او را به آن کنیه می شناختند «ابو محمد» است. $ طبری، محمد بن جریر، دلایل الإمامه، ص 359 $

با آن که اغلب، کنیه هر امامی از اسم پسر بزرگ آن امام گرفته شده است، ولی کنیه معروف و عام امام رضا علیه السلام بر حسب نام فرزند نیست، بلکه پدرش موسی بن جعفر علیه السلام، کنیه آن حضرت را برای وی انتخاب کرده و یا کنیه خویش را به وی هدیه فرموده است.

علی بن یقطین می گوید: با تنی چند از دوستان امام کاظم علیه السلام در خدمت آن حضرت نشسته بودیم که فرزندش علی الرضا علیه السلام وارد شد. آن حضرت به من فرمود: یَا عَلِیَّ بْنَ یَقْطِینٍ! هَذَا عَلِیٌّ سَیِّدُ وُلْدِی أَمَا إِنَّهُ قَدْ نَحَلْتُهُ کُنْیَتِی؛ ای علی پسر یقطین! این علی سرور فرزندان من است آگاه باشید که من کنیه ام را به او

بخشیدم. $ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج2، ص 249 $

شاید این اقدام امام کاظم علیه السلام به دلیل علاقه زیاد به فرزندش امام رضا علیه السلام بوده است و یا به موجب این که امام رضا علیه السلام تا 47 سالگی صاحب فرزند نشده بود تا بتوانند به استناد نام فرزندش کنیه ای را برای آن حضرت انتخاب نمایند.

نکته قابل توجه درباره کنیه امام رضا علیه السلام این است که گاه آن حضرت را «ابوالحسن الثانی» می خوانند. این تعبیر از آن روست که کنیه آن حضرت با برخی دیگر از ائمه معصومین مانند امام علی، امام کاظم و امام هادی علیه السلام مشترک است. برای آن که معلوم گردد، منظور از ابوالحسن، کنیهٔ کدام یک از چهار امام یاد شده است، کنیه امام علی علیه السلام را بدون قید می آورند و امام کاظم علیه السلام را «ابوالحسن الاول»، امام رضا را «ابوالحسن الثانی» و امام هادی را «ابوالحسن الثالث» می خوانند.

و نیز با توجه به این که امام رضا علیه السلام معاصر امام کاظم علیه السلام بوده و فاصله ای میان آن دو نبوده است، امام کاظم علیه السلام را «ابوالحسن الماضی» و امام رضا علیه السلام «ابوالحسن الثانی» نامیده اند.

پدر و مادر

پدر امام رضا علیه السلام امام موسی الکاظم بن جعفر الصادق علیه السلام می باشد که هفتمین امام و نهمین معصوم است و مادر آن حضرت بانویی عفیف و خردمند به نام تکتم از اهالی نوبه در مغرب بود. ولی به سفارش حمیده خاتون مادر امام کاظم علیه السلام، خریداری شد و به خاندان عصمت و طهارت پیوست. پس از آن که به همسری امام کاظم علیه السلام در آمد و به منزل آن حضرت راه یافت به دلیلی نورانیتی که داشت به نام «نجمه» خوانده شد و از آن پس که امام رضا علیه السلام تولد یافت او

را طاهره نامیدند. $ همو، الاختصاص، ص196 $

هشام بن احمد می گوید امام کاظم علیه السلام به من فرمود: خبر یافتیم که برده فروشی، از مغرب برده آورده است، بیا تا نزد او رویم و برده ای خریداری نماییم. به اتفاق آن حضرت به محل فروش بردگان رفتیم دیدیم که مردی هفت کنیز برای فروش آورده بود. امام که هیچ کدام را نپسندید از آن مرد پرسید: آیا کنیزی دیگر داری؟ گفت: دارم اما مریض است و قادر به راه رفتن نیست. از این رو بدون آن که کنیزی را خریداری کرده باشیم به منزل بازگشتیم.

او می گوید: فردای آن ،روز امام مبلغی به من داد و فرمود: پیش آن برده فروش برو و با هر مبلغی که گفت همان کنیز بیمار را خریداری کن. من نزد او رفتم و تقاضا کردم که همان کنیز مریض را خریدارم. او گفت: آن کنیز را به کمتر از فلان مبلغ نمی فروشم شگفت آن که مبلغ پیشنهادی همان مبلغی بود که امام به من داده بود.

هرچند شواهد تاریخی حاکی از آن است که امام کاظم علیه السلام، آن کنیزک را برای مادرش حمیده خریداری کرد ولی طولی نکشید که حمیده رسول خدا صلی الله علیه و آله را در خواب دید که به او فرمود:

یَا حَمِیدَة! هَبِی نَجْمَهَ لاِبْنِکَ مُوسَی فَإِنَّهُ سَیُولَدُ لَهُ مِنْهَا خَیْرُ أَهْلِ اَلْأَرْضِ؛ ای حمیده! نجمه را به فرزندت موسی ببخش چرا که در این صورت از او فرزندی متولد می گردد که بهترین انسان ها در روی زمین خواهد بود. $ قمی، عباس، الانوار البهیه، ص 210. $ حمیده نیز بر حسب دستور رسول خدا صلی الله علیه و آله کنیز خود را به فرزندش موسی هدیه نمود در عیون اخبار الرضا آمده است که حمیده به فرزندش موسی

گفت: یا بُنَیَّ! إِنَّ تُکْتَمُ جارِیَهٌ ما رَأَیتُ جارِیَهً قَطُّ أَفْضَلَ مِنْها و ... قَدْ وَهَبْتُهَا لَکَ فَاسْتَوْصِ خَیْراً بِهَا؛ ای پسرم! نجمه خوب جاریه ای است که هرگز جاریه ای بهتر از او ندیدم من او را به تو بخشیدم و سفارش او را به تو می کنم. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 25. $

تولد

امام رضا علیه السلام در روز پنجشنبه یا روز جمعه 11 ماه ذی قعدة الحرام سال 148ق، در شهر مدینه، خانه امام موسی بن جعفر علیه السلام، چشم به دنیا گشود و مایه چشم روشنی پدر گردید.

فرزندان

هرچند بسیاری از تاریخ نویسان و محدثان مانند ابن شهر آشوب، $ ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، ج 4، ص 367. $ ابن جریر طبری، $ طبری، محمد بن جریر دلایل الامامه، ص 359 $ شیخ مفید $ مفید، محمد بن محمد، الارشاد، ج 2، ص263. $ و طبرسی $ طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن اعلام الوری بأعلام الهدی، ص329. $ بر این باورند که امام رضا علیه السلام تنها یک فرزند به نام محمد تقی یعنی امام جواد علیه السلام داشته است اما برخی، دو فرزند $ قمی، عباس، منتهی الأمال، ص 352 $ و برخی تا پنج پسر و یک دختر برای آن حضرت نقل کرده اند. $ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغُمَه فی معرفة الأئمه، ج3، ص89 $

اگر این نظر مشهور را بپذیریم که امام رضا علیه السلام تنها یک فرزند داشته است، این پرسش مطرح می شود که آرامگاه منسوب به فرزند آن حضرت در شهر

قزوین به نام شاه زاده حسین، چه توجیهی دارد؟

در اینباره که آیا این انتساب صحت دارد یا خیر جای تأمّل است، چرا که در این انتساب سه دیدگاه وجود دارد برخی او را از نوادگان جعفر طیار دانسته اند، $ نک: ابن عنبه، احمد بن علی، عمدة الطالب فی انساب آل ابی طالب، ص59 $ همان طور که برخی دیگر او را برادر امام رضا علیه السلام و از فرزندان موسی بن جعفر علیه السلام معرفی کرده اند و در این میان فردی مانند شیخ عبد الجلیل رازی او را فرزند امام رضا علیه السلام خوانده است. $ نک: مدرسی طباطبایی، حسین برگی از تاریخ قزوین، ص 9 -12. $

اکنون که سخن از فرزند و یا فرزندان امام رضا علیه السلام است، نیازمند تذکری بایسته است و آن تأخیر در ولادت باسعادت پاره تن امام رضا علیه السلام یعنی جواد الأئمه علیه السلام است. با آن که بیش از چهل سال از عمر آن حضرت می گذشت و بیش از ده سال از دوران امامت آن امام سپری می شد اما در عین حال راجع به جانشینی پس از او در اذهان مردم، ظن و گمان هایی وجود داشت.

این ابهامات از یک سو اصحاب و دوستان امامت را سخت نگران و متحیر ساخته که مسئله امامت چه سرانجامی خواهد داشت؟ آیا امامت در امام رضا علیه السلام متوقف خواهد شد؟! آیا یکی از عموهای آن حضرت یا کسی از میان برادران آن حضرت برای جانشینی معرفی خواهد گشت یا این که بر حسب مشیت الهی در این باره اتفاقی دیگر رخ خواهد داد؟.

از سویی دیگر، فرزند نداشتن امام دشمنان امامت را سخت شاد کرده بود، و این بهانه ای بود تا به امام رضا علیه السلام زخم زبان بزنند و گاه وقاحت را از حد بیرون برده و آن امام عزیز را متهم و یا دروغ گو خوانند شخصی به نام ابن قیاما که از سران گروه واقفیه بود، روزی با تمسخر از امام رضا علیه السلام پرسید: آیا به راستی تو امامی؟ من خدا را گواه می گیرم که تو امام نیستی اما امام با کمال خون سردی از

او پرسید: دلیل شما چیست که من امام نیستم؟! او گفت: از امام صادق علیه السلام روایت شده که امام بدون فرزند نخواهد بود در حالی که شما به این سن رسیده اید و هنوز از وجود فرزند محروم می باشید.

امام رضا علیه السلام که از نا آگاهی و برداشت ابن قیاما سخت ناراحت بود، اندکی سر به زیر انداخت و سپس سر بلند کرد و فرمود: وَاللَّهِ لَیَجْعَلَنَّ اللَّهُ مِنِّی مَا یُثْبِتُ بِهِ الْحَقَّ وَأَهْلَهُ وَیَمْحَقُ بِهِ الْبَاطِلَ وَأَهْلَهُ؛ سو گند به خدا که او از من چیزی قرار خواهد داد که به وسیلهٔ آن، حق و اهل آن را ثابت و استوار خواهد ساخت و باطل و اهل آن را محو و نابود خواهد نمود.

راوی گوید: بعد از این ،صحنه هنوز یک سال سپری نشده بود که خداوند منان، چشمان امام رضا علیه السلام را به وجود فرزندش جواد الأئمه علیه السلام روشن ساخت. $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 49، ص68 $

همین مشکلات و ابهامات بود که ولادت با سعادت امام جواد علیه السلام را به مبارک ترین ولادت ها تبدیل کرد. شخصی به نام یحیی صنعانی می گوید: من در محضر امام رضا علیه السلام بودم که ناگاه کودکی آورده به آن حضرت دادند. از امام پرسیدم: آیا این کودک همان مولود مبارک است؟ فرمود: هَذَا اَلْمَوْلُودُ اَلَّذِی لَمْ یُولَدْ مَوْلُودٌ أَعْظَمُ بَرَکَهً عَلَی شِیعَتِنَا مِنْهُ؛ این است آن مولودی که در اسلام با برکت تر از او برای شیعیان ما متولد نشده است. $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص321. $

همسران

همسر امام رضا علیه السلام، کنیزی به نام سبیکه بود که از او صاحب فرزندی به نام محمد تقی علیه السلام شد. نقل است که این بانو از خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر و

مادر ابراهیم بن رسول الله بوده است. $ فتال نیشابوری، محمد بن احمد روضة الواعظین، ص 243. $ و نیز گفته شده که مأمون، دختر خود، ام حبیبه را با انگیزه سیاسی، به عقد امام درآورد، $ نک: ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص، ص 316؛ طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، اعلام الوری، ج 3، ص 32؛ طبری، محمد بن جریر، دلایل الامامه، ص177؛ سپهر، عباسقلی خان، ناسخ التواریخ، ج14، ص 380. $ اما آن حضرت هرگز با وی رابطه زناشویی نداشت. $ امامی خاتون آبادی، محمدرضا جنات الخلود، ص32. $

دوران امامت

امام رضا علیه السلام 55 سال عمر کرد. این مدت را می توان به سه دوره تقسیم کرد.

1- دوران پیش از امامت که 35 سال به طول انجامید.

2- دوران امامت پیش از هجرت که بالغ بر 17 سال است.

3- دوران امامت پس از هجرت که حدود 3 سال بود و در ایران حضور داشت.

از دوران امامت امام رضا علیه السلام که بیست سال به طول انجامید، ده سال با خلافت هارون پنج سال با خلافت امین و حدود پنج سال با خلافت مأمون بود.

دلایل امامت

امامت که به معنای زعامت و رهبری در همه امور دینی، سیاسی و اجتماعی است تنها از سوی خدا و انبیا، به افراد واگذار می شود. امامت به این معنا اصلی مسلم و غیر قابل انکار است که جز خوارج و برخی معتزله، تمامی فرق اسلامی

قائل به ضرورت امامت می باشند.

خوب است بدانیم، امامت به امامت عامه و خاصه تقسیم می شود. در امامت عامه بدون در نظر گرفتن امامی خاص از ضرورت اصل امامت بحث و گفتگو می شود ولی در امامت خاصه از امامت تک تک امامان معصوم و یا به طور مشخص از امامت امامی خاص گفتگو به عمل می آید. در این مجال به برخی از دلایلی که به امامت امام رضا علیه السلام صراحت و یا دلالت دارد، می پردازیم.

او می گوید آن گاه که آیه یَا أَیُّهَا الّذین آمَنُوا أَطِیعُوا اللَّهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ $ «ای کسانی که ایمان آورده اید خدا را اطاعت کنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت کنید ...». نساء (4): 59 $ نازل شد، به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله عرض کردم: خدا و رسول را می شناسیم اما نمی دانیم «اولو الامر» چه کسانی هستند که خدا اطاعت آنان را بر اهل ایمان واجب نموده است؟ فرمود:

آنان جانشینان من و امامان مسلمانان هستند که اول ایشان علی بن ابیطالب سپس حسن، حسین، علی بن حسین، محمد بن علی که در تورات معروف به باقر است - و تو او را ملاقات خواهی کرد سلام مرا به او برسان - و پس از او صادق جعفر بن محمد موسی بن جعفر علی بن موسی محمد بن علی، علی بن محمد، حسن بن علی و سپس هم نام و هم کنیه من حجت خدا و بقیة الله در روی زمین برای بندگانش است که خداوند به دست او مشارق و مغارب زمین را می گشاید... . $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 36، ص 250 $

مقصود خداوند از سال جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله ست که دوازده ماه دارد از امیرالمؤمنین تا من و از فرزندم جعفر، پسرش موسی، فرزند او علی فرزند او محمد، فرزند او علی فرزند او حسن، فرزند او مهدی که دوازده امام و حجت خدا در بین مردم و نگهبانان وحی و علم خدای اند. $ طوسی، محمد بن حسن الغیبه، ص45 $

الف: شیخ صدوق به نقل از احمد بن حسن میثمی می گوید: من خدمت موسی بن جعفر علیه السلام رسیدم در حالی که آن حضرت سخت بیمار بود، گفتم: اگر امر الهی رخ دهد - که البته ما از خداوند می خواهیم که چنین چیزی را شاهد نباشیم - امر امامت با که خواهد بود؟ فرمود: امامت بعد از من به فرزندم علی منتقل خواهد شد، او وصی و خلیفه من و نوشته او نوشته من است. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 21 $

ب: کلینی به نقل از داود رقی آورده است که گفت در محضر امام کاظم علیه السلام بودم و به آن حضرت گفتم: می دانید که سِنّم بالا رفته است، استدعا دارم دستم را بگیر و از آتش نجاتم ده و بفرما که امام پس از شما کیست؟ آن حضرت به فرزندش ابوالحسن الرضا اشاره کرد و فرمود امام شما پس از من ایشان است. $ همان، ص92. $

ج: سلیمان مروزی گفت: بر امام موسی بن جعفر وارد شدم و خواستم از امامِ

پس از او سؤال کنم ولی آن حضرت پیش از آن که من چیزی بپرسم، فرمود:

ای سلیمان! پسرم علی وصی من است و پس از من، حجت خدا بر مردم است و او در میان فرزندانم با فضیلت ترین است. اگر بعد از من، زنده بودی به این حقیقت در نزد شیعیانم و دیگر کسانی که ولایتم را قبول دارند و همچنین در نزد کسانی که از جانشین من می پرسند گواهی ده. $ همان، ص 26 $

د: امام کاظم علیه السلام به فرزندانش می فرمود: این برادرتان علی بن موسی عالم آل محمد است دینتان را از او جویا شوید و هر آن چه که به شما می گوید حفظ کنید زیرا بارها شنیده ام که پدرم امام صادق علیه السلام می فرمود: بی گمان عالم آل محمد از فرزندان توست کاش من او را درک می کرد م او هم نام امیر مؤمنان علی علیه السلام است. $ طبرسی، ابو علی فضل بن حسن إعلام الوری بأعلام الهدی، ج 2، ص64. $

لازم به یادآوری است که علامه مجلسی در کتاب بحار الانوار، حدود پنجاه حدیث از امام کاظم علیه السلام نقل کرده است که تمام آن ها بر امامت امام رضا علیه السلام صراحت و یا دلالت دارند. $ نک: مجلسی محمد باقر، بحار الانوار، ج 49، ص11 - 28. $

امام رضا علیه السلام بی درنگ پس از شهادت پدرش امامت خود را آشکار ساخت. محمد بن سنان می گوید: به آن حضرت گفتم: صلاح نیست امامت خود را آشکار کنی؛ زیرا می ترسم از سوی هارون زیانی به شما برسد. امام فرمود:

همان طور که جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من شما را شاهد می گیرم که ابوجهل، در صورتی که بتواند یک تار مو از سرم کم ،کند من پیغمبر نباشم؛ من نیز شما

را شاهد می گیرم که اگر هارون، یک تار مو از سرم کم کند، من امام نباشم. $ کلینی، محمد بن یعقوب الروضة من الکافی، ص257؛ مجلسی، همان، ج 49، ص115. $

شهادت و محل دفن

امام رضا علیه السلام سرانجام پس از 55 سال در آخر ماه صفر 203 با زهری که به دستور مأمون به آن حضرت خوراندند به شهادت رسید.

آن حضرت به طور مکرر از چگونگی شهادت خود و محل دفن و این که توسط چه کسی کشته خواهد شد خبر داده بود.

راوی می گوید: پس از دعوت مأمون از امام رضا علیه السلام آن حضرت برای زیارت رسول صلی الله خدا و وداع با آن حضرت به حرم آمده بود. هنگامی که واست از حرم بیرون برود چند بار به طرف قبر پیامبر برگشت و با صدای بلند گریه کرد. در این هنگام به خدمت آن حضرت رسیدم و بر او سلام کرده و تسلی دادم. آن حضرت فرمود: چگونه ناراحت نباشم که مرا به زور از کنار قبر جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون می برند و مرا در غربت شهید می کنند و جنازه مرا در کنار هارون دفن خواهند کرد. $ نک: عطاردی، عزیز الله، آثار و اخبار حضرت امام رضا علیه السلام، ص77 $

هنگامی که مأمون، به ظاهر خلافت را به امام رضا علیه السلام پیشنهاد کرد و از امامت آن حضرت دفاع نمود آن حضرت به دوستان خود فرمود مأمون با سخنان خود شما را فریب ندهد به خدا سوگند او مرا خواهد کشت و جنازه ام را در کنار قبر پدرش دفن خواهد کرد.

در جایی دیگر راوی می گوید روزی در مکه دیدم که هارون الرشید، از یک در مسجدالحرام و امام رضا علیه السلام از در دیگر آن بیرون شدند. این جا بود که امام فرمود: مَا أَبْعَدَ اَلدَّارَ وَ أَقْرَبَ اَللِّقَاءَ بِطُوسَ یَا طُوسُ یَا طُوسُ سَتَجْمَعُنِی وَ إِیَّاهُ؛ چقدر خانه ها از هم دورند، ولی لقاء در طوس نزدیک است ای طوس ای طوس، به زودی مرا با او در یک جا

خواهی کرد. $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 234؛ طبرسی، ابوعلی فضل بن حسن، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج 2، ص 60. $

موسی بن عمران می گوید: در یک نوبت که هارون الرشید در مسجدالنبی خطبه می خواند من در کنار امام رضا علیه السلام بودم امام به من فرمود: تَروْنی وَإِیَّاهُ تُدْفَنُ فی بَیْتِ وَاحِدٍ؛ مرا خواهید دید که با او [هارون] در یک جا دفن خواهیم شد. $ اربلی، علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفة الائمه، ج3، ص69 $

از اباصلت هروی نیز نقل است که گفت: از امام رضا علیه السلام شنیدم که فرمود:

وَ اَللَّهِ مَا مِنَّا إِلاَّ مَقْتُولٌ شَهِیدٌ فَقِیلَ لَهُ وَ مَنْ یَقْتُلُکَ یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ قَالَ شَرُّ خَلْقِ اَللَّهِ فِی زَمَانِی یَقْتُلُنِی بِالسَّمِّ ثُمَّ یَدْفِنُنِی فِی دَارٍ مُضَیَّقَهٍ وَ بِلاَدِ غُرْبَهٍ؛ به خدا سوگند از ما هیچ کس نیست جز آن که کشته و شهید خواهد شد از او پرسیدم: چه کسی شما را خواهد کشت؟ فرمود: بدترین خلق خدا در زمان خودش او مرا با سم خواهد کشت و سپس در خانه ای تنگ و شهری دور دست به خاک خواهد سپرد. $ ابن بابویه، محمد بن علی شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 287 $ از دیگر مواردی که امام رضا علیه السلام از مرگ و محل شهادت خود خبر داده بود، هنگام حضور دعبل خزاعی و قرائت اشعار خود در نزد آن حضرت است.

اباصلت هروی می گوید: روزی دعبل خزاعی که شاعر معروف اهل بیت علیهم السلام است، در شهر مرو به خدمت امام رضا علیه السلام رسید و عرضه داشت یا ابن رسول الله! من درباره شما قصیده ای سروده ام و سوگند یاد کرده ام که آن را قبل از شما نزد هیچ کس نخوانم، اکنون اگر اجازه فرمایید آن را قرائت کنم او پس از اجازه آن حضرت، قصیده طولانی خود را آغاز نمود تا به این بیت رسید که گفت:

أَرَی فَیْئَهُمْ فِی غَیْرِهِمْ مُتَقَسِّماً *** وَ أَیْدِیَهُمْ مِنْ فَیْئِهِمْ صَفِرَاتٍ

می بینم که اموال آنان در میان گروهی غیر از آن ها تقسیم شده و دست آن ها از حق خودشان خالی و کوتاه گشته است.

امام رضا علیه السلام با شنیدن این مصیبت بر مظلومیت آل محمد علیهم السلام گریه کرد و فرمود: چه راست می گویی ای دعبل!

او در ادامه قرائت قصیده خود، مصیبت پراکندگی قبور ائمه را یادآور شد تا به این بیت رسید و گفت:

وقبرٌ ببغدادٍ لنفس زکیّةٍ *** تضمَّنها الرحمنُ فی الغُرُفاتِ

و قبری از خانواده رسول خدا صلی الله علیه و آله در بغداد است و در آن فردی همچون موسی بن جعفر است که خداوند او را در غرفه های بهشتی جای داده است.

وقتی اشعار دعبل به این جا رسید امام رو به دعبل کرد و فرمود: با اجازه شما دو بیت به قصیده ات اضافه می کنم تا اشعارت کامل گردد و سپس فرمود:

وَ قَبْرٌ بِطُوسٍ یَا لَهَا مِنْ مُصِیبَهٍ *** تَوَقَّدَ فِی الأحْشَاءِ بِالْحَرَقَاتِ

إِلَی الْحَشْرِ حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ قَائِماً *** یُفَرِّجُ عَنَّا الْهَمَّ وَ الْکُرُبَاتِ $ همان، ج 1، ص295؛ قیومی، جواد، صحیفة الرضا، ص76. $

و قبری در طوس است چه مصیبتی که در دل ها آتش می زند، آتشی که تا قیامت بر افروخته است تا مگر این که خداوند قائم را بر انگیزد (اذن ظهور دهد) و او ما را از غم و غصه ها برهاند.

دعبل پرسید: یا ابن رسول الله! من در طوس چنین قبری سراغ ندارم آن قبر از کیست؟ حضرت فرمود آن جا قبر من است، روزها و شبها نمی گذرد مگر آن که که طوس محل رفت و آمد شیعیان و زائران من خواهد شد هر کس مرا در این غربت زیارت کند روز قیامت خداوند او را خواهد بخشید.

فصل سوم

اخلاق عبادی و معنوی امام رضا علیه السلام

اشاره

انسان در مقایسه با دیگر ،موجودات از ویژگی های خاصی برخوردار است یکی از این ویژگی ها، برخورداری از چند نوع رابطه است که عبارتند از:

سخن نورانی امام صادق علیه السلام گویای این روابط چهارگانه است که فرمود:

اُصُولُ المُعامَلاتِ تَقَعُ علی اَرْبَعَةِ اَوْجِهٍ مُعامَلَةُ اللهِ وَ مُعامَلَةُ النَّفْسِ وَ مُعامَلَةُ الْخَلقِ ، مُعامَلَةُ الدُّنیا؛ اساس تعامل انسان بر چهار پایه استوار است، تعامل با خدا، تعامل با خود، تعامل با همنوع و تعامل با دنیا. $ جعفر بن محمد امام ،ششم مصباح الشریعه، ص 5. ص5 $ از آن رو که این کتاب در صدد تبیین سیره عملی و الگوهایی از رفتار امام رضا علیه السلام است، سزامند است که سیره و الگوهای رفتاری آن حضرت، بر اساس اصول یاد شده در چهار فصل تنظیم و مورد مطالعه قرار گیرد. اینک در این فصل به اخلاق و رهنمودهای معنوی آن حضرت می پردازیم.

1. نماز

اشاره

از جمله عواملی که به رشد معنوی انسان می انجامد بندگی، برای معبود یگانه است، زیرا عبادت گذرگاهی نجات بخش است که آدمی را از حصار تنگ دنیا و زندگی مادی عبور می دهد و به عالم قدس معنوی می رساند و رابطهٔ فطری او را با مبدأ آفرینش، تجدید و تقویت می کند.

اگر پیامبر اسلام به مقامی والا مانند مقام رسالت می رسد، دلیلش این است که ایشان پیش از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد، عبد و بنده اوست. همان طور که ما مسلمانان به این واقعیت گواهی داده و می گوییم أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ.

در بیان این واقعیت که بندگی خدا آدمی را به مقامی والا عروج می دهد، از معبود یگانه بشنویم که در حدیث قدسی فرمود: عَبْدی اَطِعْنی حَتّی اَجْعَلَکَ مِثْلی؛ بنده من از من اطاعت کن تا شما را مظهر خود قرار دهم. $ حر عاملی، محمد بن حسن الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة، ص 361 $

در این میان نماز یکی از بارزترین نموده ای عبادت و بندگی انسان به درگاه

خداست، زیرا این نماز است که رکن ایمان، ستون خیمه اسلام $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 82، ص218 $ و معراج مؤمنان معرفی شده است، $ نمازی شاهرودی، علی، مستدرک سفینة البحار، ج 6، ص343. $ این نماز است که آدمی را از کژی ها و ناراستی ها باز داشته و زمینه شکوفایی راستی و درستی را در انسان فراهم می آورد $ عنکبوت (19): 45 $ و آرامش درون و امنیت بیرون را به فرد و جامعه هدیه می کند. $ آمدی عبدالواحد بن محمد، غرر الحکم و درر الکلم، ج 2، ص166. $

به این دلیل که نماز از اهمیت ویژه ای برخوردار است، امام رضا علیه السلام علی رغم مراجعات اشتغالات و گرفتاری های فراوان توجه و عنایت آن حضرت به نماز مثال زدنی است اهمیت دادن به نماز اول وقت، نماز جماعت و نمازهای مستحبی از جمله این موارد است. این از آن رو بود که آن امام نماز را هدیه ای از سوی خداوند می دانست $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 84 ص 246 $ و بر این باور بود که نماز بعد از معرفت به خدا با ارزش ترین چیز در زندگی معنوی انسان است. $ نوری حسین، مستدرک الوسائل، ج 1، ص 175 $ از این رو سجده های آن حضرت بسیار طولانی بود به طوری که گاه پس از نماز صبح به سجده می افتاد تا دمیدن آفتاب در سجده می ماند. $ مجلسی، همان، ج 49، ص90 $ این به آن دلیل بود که آن حضرت سجده در برابر خداوند را نزدیک ترین حالت بنده به معبود خود می دانست چنان که فرمود:

أَقْرَبُ مَا یَکُونُ اَلْعَبْدُ مِنَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ هُوَ سَاجِدٌ، وَ ذَلِکَ قَوْلُهُ عَزَّ وَ جَلَّ (وَ اُسْجُدْ وَ اِقْتَرِبْ)؛ $ علق (96): 19 $ نزدیک ترین حالت بنده به خدای بزرگ زمانی است که او در حال

سجده است، این همان سخن خدای بزرگ است که فرمود خدا را سجده کن و خود را به او نزدیک گردان. $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 3، ص 265 $

آداب نماز

نماز که فریضه ای بزرگ است و آثار و برکاتی سازنده دارد، در صورتی مورد پذیرش معبود یگانه قرار می گیرد و آثار و برکات آن عاید می گردد که تحت شرایط و با رعایت آداب خاص خود خوانده شود برخی آداب را از زبان امام رضا علیه السلام بشنویم که فرمود:

إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تَقُومَ إِلَی الصَّلَاةِ فَلَا تَقُمْ إِلَیْهَا مُتَکَاسِلًا وَ لَا مُتَنَاعِساً وَ لَا مُسْتَعْجِلًا وَ لَا مُتَلَاهِیاً وَ لَکِنْ تَأْتِیهَا عَلَی السُّکُونِ وَ الْوَقَارِ وَ التُّؤَدَةِ وَ عَلَیْکَ الْخُشُوعُ وَ الْخُضُوعُ مُتَوَاضِعاً لِلَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ مُتَخَاشِعاً عَلَیْکَ الْخَشْیَةُ وَ سِیمَاءُ الْخَوْفِ رَاجِیاً خَائِفاً بِالطُّمَأْنِینَةِ عَلَی الْوَجَلِ وَ الْحَذَرِ فَقِفْ بَیْنَ یَدَیْهِ کَالْعَبْدِ الْآبِقِ الْمُذْنِبِ بَیْنَ یَدَیْ مَوْلَاهُ فَصُفَّ قَدَمَیْکَ وَ انْصِبْ نَفْسَکَ وَ لَا تَلْتَفِتْ یَمِیناً وَ شِمَالًا وَ تَحْسَبُ کَأَنَّکَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَکُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ یَرَاکَ وَ لَا تَعْبَثْ بِلِحْیَتِکَ وَ لَا بِشَیْ ءٍ مِنْ جَوَارِحِکَ وَ لَا تُفَرْقِعْ أَصَابِعَکَ وَ لَا تَحُکَّ بَدَنَکَ وَ لَا تَوْلَعْ بِأَنْفِکَ وَ لَا بِثَوْبِکَ؛ آن گاه که خواستی نماز گزاری، با حالت کسالت و سستی، خواب آلودگی شتاب زدگی و بازی نباشد؛ بلکه آن را با آرامش، وقار و قوت به جای آور و بر تو باد که در نماز خشوع و خضوع داشته باشی و برای خداوند بزرگ فروتنی و خشوع نمایی، خشیت و خوف را بر خود هموار سازی در آن حال که بین بیم و امید ایستاده ای و پیوسته با طمأنینه و نگران باشی در برابر او همانند بندهای گریخته و گنه کار بایست که در محضر مولایش ایستاده باشد در محضر او پاهای خود را کنار هم بگذار و قامتت را راست نگهدار و به راست و چپ توجه نکن و چنان باش که گویی خدا را می بینی اگر تو او را نمی بینی او

تو را می بیند؛ با موی صورتت و با هیچ چیز دیگری از اعضای بدنت بازی نکن انگشتانت را نشکن و بدنت را نخاران نه با بینی خود بازی کن و نه با لباست. $ نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج 4، ص88 $

امام رضا علیه السلام در پاسخ به این سؤال که آداب نماز چیست؟ فرمود:

حُضُورُ اَلْقَلْبِ وَ إِفْرَاغُ اَلْجَوَارِحِ وَ ذُلُّ اَلْمُقَامِ بَیْنَ یَدَیِ اَللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی...وَ یَجْعَلُ اَلْجَنَّهَ عَنْ یَمِینِهِ وَ اَلنَّارَ یَرَاهَا عَنْ یَسَارِهِ وَ اَلصِّرَاطَ بَیْنَ یَدَیْهِ وَ اَللَّهَ أَمَامَهُ؛ در هنگام نماز از حضور قلب برخوردار باشد اعضای بدنش از هر چیزی جز نماز فارغ باشد، در برابر خداوند بزرگ خوار باشد بهشت را در طرف راست خود و دوزخ را در سوی چپش ببیند صراط را پیش روی خود و خدا را پیشاپیش خود ببیند. $ نوری، حسین، همان، ج 4، ص 98. $

نماز اول وقت

نماز که در زندگی معنوی انسان نقشی بسزا دارد در صورتی مؤثر و مطلوب است که در اول وقت ادا شود. امام رضا علیه السلام در اهمیت نماز اول وقت فرمود:

شیطان همواره از مؤمن در حال ترس و وحشت است تا آن گاه که نمازهای پنج گانه خویش را در اول وقت به جای آورد و اگر نماز را ضایع ساخته آن را در اول وقت نخواند شیطان، جرأت کرده، او را به گناهانی بزرگ وا می دارد. $ ابن بابویه، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 28. $ آن حضرت در سخنی دیگر فرمود:

إعلم - یَرحَمُکَ اللهُ - أَنَّ لِکُلِّ صَلاَهٍ وَقْتَیْنِ أَوَّلٌ وَ آخِرٌ فَأَوَّلُ اَلْوَقْتِ رِضْوَانُ اَللَّهِ وَ آخِرُهُ عَفْوُ اَللَّهِ؛ $ ابن بابویه، علی بن حسین (والد شیخ صدوق)، فقه الرضا، ص71؛ بروجردی، حسین، جامع احادیث الشیعه، ج 4، ص126. $ بدان خدا رحمتت کند که برای هر نمازی دو وقت است، اول و

آخر، اول وقت خوشنودی خدا را در پی دارد و آخرش عفو و بخشایش او را.

لازم به یادآوری است که کلمه «عفو» در حدیث یاد شده، کنایه از گناه در تأخیر نماز است، زیرا عفو و بخشودگی زمانی معنی می دهد که گناهی صورت گرفته باشد سخن علامه حلی گواه این مطلب است که در کتاب منتهی المطالب چنین نگاشته است: وَالْعَفْو لَا یَکُونُ إِلَّا مِنْ ذَنْبٍ؛ عفو جز با گناه تصور ندارد. $ علامه حلی، حسن بن یوسف منتهی المطلب، ج 1، ص 298 $

امام رضا علیه السلام در تفسیر آیة فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ * الَّذِینَ هُمْ عَن صَلاتِهِمْ سَاهُونَ $ ماعون (92): 4 و 5. $ آنان را به کسانی تفسیر نموده است که از نماز اول غفلت کنند أی عَنْ وَقْتِهِمْ یَتَغَافَلُونَ. $ مجلسی، همان، ج 80 ص 20. $

آن حضرت در توصیه به نماز اول وقت می فرماید: در هنگام نماز، به نماز نگویید کار دارم بلکه به کار بگویید نماز دارم چنان که فرمود:

إِذَا کُنْتَ فِی تِجَارَتِکَ وَ حَضَرَتِ اَلصَّلاَهُ فَلاَ یَشْغَلْکَ عَنْهَا مَتْجَرُکَ فَإِنَّ اَللَّهَ وَصَفَ قَوْماً وَ مَدَحَهُمْ فَقَالَ: ﴿رِجَالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجَارَةٌ وَلا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَإِقَامِ الصَّلاةِ وکانَ هؤلاءِ القَومُ یَتَّجِرونَ، فإذا حَضَرَتِ الصّلاهُ تَرَکوا تِجارَتَهُم و قاموا إلی صَلاتِهِم﴾ هرگاه در حال کسب و کار باشی و گاه نماز فرا رسد کسبت تو را از نماز باز ندارد؛ زیرا خداوند در توصیف و ستایش گروهی می فرماید: «مردانی که نه تجارت و نه معامله ای آنان را از یاد خدا و نماز غافل نمی کند»، آنان گروهی بودند که به تجارت می پرداختند ولی آن گاه که زمان نماز فرا می رسید تجارتشان را رها می کردند و به نماز می ایستادند. $ ابن بابویه قمی، علی بن حسین (والد شیخ صدوق)، فقه الرضا، ص 251 $

به دلیل اهمیت و فضیلت نماز اول وقت است که پیشوایان معصوم علیهم السلام سلام هرگز در سخت ترین شرایط از نماز اول وقت غفلت نمی کردند. نماز امام علی علیه السلام در ظهر روز جنگ صفین و نماز امام حسین علیه السلام در ظهر عاشورا، نمونه هایی بر این واقعیت انکار ناپذیر است.

امام رضا علیه السلام نیز در سیره خود، توجهی خاص به نماز اول وقت داشت؛ موارد زیر نمونه هایی از این واقعیت است.

آن حضرت فرمود: اگر در میان این جمع کسی به نام عمران صابی باشد، آن هم تو هستی او پس از تصدیق به این که عمران صابی است از آن حضرت سؤال هایی پرسید و امام جواب داد تا آن که وقت نماز فرا رسید، همین که امام

متوجه شد وقت نماز است حرکت کرد و برای نماز اول وقت مجلس را ترک کرد و فرمود گاه نماز است، اگر خواستید بعد از نماز دوباره به بحث بر می گردیم. الصَّلاةُ قَدْ حَضَرَتْ.

عمران صابی که از دانش سرشار امام رضا علیه السلام بهره های وافی برده و به حقایقی شیرین دست یافته بود با التماس گفت: یَا سَیِّدِی! لَا تَقْطَعْ عَلَیَّ مَسْأَلَتِی فَقَدْ رَقَّ قَلْبِی؛ سرور من! گفتگو و پاسخ های خود را قطع مکن، دلم نرم گشته و آماده پذیرش سخنان شما می باشد. $ ابن بابویه، قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 154 مجلسی، همان، ج 10، ص299. $ اما امام بدون آن که تحت تأثیر سخنان احساسی او قرار گیرید به نماز مشغول شد و پس از نماز دوباره به ادامه بحث پرداختند. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) التوحید، ص 434؛ شریف قرشی، باقر، حیاة الامام الرضا، ج 1، ص 110 $

خوب است این خاطره از امام خمینی را یادآور شویم که او نیز مانند امام رضا علیه السلام به نماز اول وقت اهمیت می داد و آن را با هیچ چیزی عوض نمی کرد. جریان زیر گواه این مدعاست که سید احمد فرزند امام می گوید:

روزی که محمد رضا پهلوی طاغوت ایران، از کشور فرار کرد ما در نوفل لوشاتوی فرانسه شاهد روزی استثنایی بودیم روزی بود که پلیس، خیابان اصلی را بسته بود و خبرنگاران کشورهای مختلف آن جا بودند تا بزرگ ترین خبر یعنی رفتن شاه را مخابره کنند چیزی در حدود 150 خبرنگار در حال تصویربرداری و ضبط سخنان امام بودند و می خواستند بدانند که نظر و تصمیم امام در این باره چیست، اما امام پس از آن که چند دقیقه صحبت کرد و به برخی سؤال های خبرنگاران جواب داد، یک لحظه سخنش را قطع کرد و از من که در کنارش

ایستاده بودم. پرسید: احمد! ظهر شده؟ گفتم بله آقا، الآن ظهر است. امام بی درنگ به سخنانش پایان داد و برای اقامه نماز اول وقت مصاحبه را نا تمام گذاشت و رفت. $ نک: روزنامهٔ کیهان، شماره 3659 $

نمازهای مستحبی

اکنون که در ادامه نماز در سیره امام رضا علیه السلام سخن از نماز و نقش آن در زندگی معنوی انسان به میان آمد باید یادآور شد در میان نمازها، نمازهای مستحبی تأثیر شگرفی در رشد و بالندگی معنوی انسان ایفا می کنند، همچنان که در این حدیث قدسی خداوند سبحان می فرماید:

... وإنَّهُ لَیَتَقَرَّبُ إلَیَّ بِالنّافِلَهِ حَتّی احِبَّهُ، فَإِذا أحبَبتُهُ کُنتُ سَمعَهُ الَّذی یَسمَعُ بِهِ، و بَصَرَهُ الَّذی یُبصِرُ بِهِ، و لِسانَهُ الَّذی یَنطِقُ بِهِ، و یَدَهُ الَّتی یَبطِشُ بِها، إن دَعانی أجَبتُهُ، و إن سَأَلَنی أعطَیتُهُ؛ بنده من با خواندن نافله خود را به من نزدیک می کند تا آن جا که او را دوست بدارم و چون او را دوست داشتم گوش او می شوم که با آن بشنود چشم او می شوم که با آن ببیند زبان او می شوم که با آن سخن گوید و دست او می شوم که با آن ضربه زند. $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، ص 352. $ در میان نمازهای مستحبی نافلهٔ شب از ویژگی خاصی برخوردار بوده و در اوج گیری و کمال یابی انسان تأثیری بسزا دارد. این واقعیت را از قرآن کریم بیاموزیم که دستیابی پیامبر اسلام به مقام «محمود را وامدار پرستش و نیایش شبانه او دانسته می فرماید

وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّکَ عَسَی أَن یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَاماً مَّحْمُوداً؛ پاسی از شب را به نیایش برخیز که این وظیفه ای اضافی بر توست، امید که پروردگارت

تو را به مقامی درخور ستایش بر انگیزد. $ اسراء (17): 79 $

امام رضا علیه السلام که به جایگاه نماز شب و نقش آن در رشد و بالندگی انسان آگاه بود، هم خود مقید به انجام آن بود و هم پیروان خود را بدان سفارش می کرد چنان که خود آن حضرت فرمود: رِضوانُ الله تعالی الصّلاةُ بِاللَّیْلِ؛ نماز شب، خوشنودی خدا را در پی دارد. $ ابن بابویه، قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه، ج 1، ص412. $

رجاء ابن ابی ضحاک $ رجاء بن ضحاک از کارگزاران دولت عباسی بود و در زمان حکومت مأمون، ریاست دیوان عالی مالیاتی را بر عهده داشت. $ که مأمور آوردن امام رضا علیه السلام از مدینه به مرو بود، می گوید: ندیدم که در طول سفر، نماز شب آن حضرت، فوت شود و آن حضرت، افزون بر نوافل یومیه و نماز شب نماز جعفر طیار را نیز می خواند. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 195. $

امام رضا علیه السلام برای تشویق به نماز شب برخی آثار و برکات آن را گوش زد کرده و در سخنی جامع، چنین فرموده است:

عَلَیْکُمْ بِصَلاَهِ اَللَّیْلِ فَمَا مِنْ عَبْدٍ مُؤْمِنٍ یَقُومُ آخِرَ اَللَّیْلِ فَیُصَلِّی ثَمَانِیَ رَکَعَاتٍ وَ رَکْعَتَیِ اَلشَّفْعِ وَ رَکْعَهَ اَلْوَتْرِ وَ اِسْتَغْفَرَ اَللَّهَ فِی قُنُوتِهِ سَبْعِینَ مَرَّهً إِلاَّ أُجِیرَ مِنْ عَذَابِ اَلْقَبْرِ وَ مِنْ عَذَابِ اَلنَّارِ وَ مُدَّ لَهُ فِی عُمُرِهِ وَ وُسِّعَ عَلَیْهِ فِی مَعِیشَتِهِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ اَلْبُیُوتَ اَلَّتِی یُصَلَّی فِیهَا اَللَّیْلَ یَزْهَرُ نُورُهَا لِأَهْلِ اَلسَّمَاءِ کَمَا یَزْهَرُ نُورُ اَلْکَوَاکِبِ لِأَهْلِ اَلْأَرْضِ؛ بر شما باد به نماز شب، هیچ بنده ای نیست که در آخر شب به عبادت قیام کند و هشت رکعت نافله شب، دو رکعت نافله شفع و یک رکعت نافله وتر بخواند و در قنوت آن هفتاد بار خدا را استغفار کند مگر آن که خداوند او را از عذاب قبر و آتش پناه

می دهد، عمر را طولانی کرده و به زندگی او گشایش خواهد داد. سپس امام فرمود: خانه هایی که در آن نماز شب خوانده می شود نورش برای اهل آسمان می درخشد، همان طور که نور ستارگان برای مردم زمین می درخشد. $ نوری، حسین، مستدرک الوسائل، ج 6، ص332. $

نماز جماعت

مکتب اسلام که جامع ترین مکتب هاست، به زندگی اجتماعی انسان و جمع گرایی او اهمیتی ویژه قائل شده و برای تحکیم پیوندهای اجتماعی راهکارها و دستوراتی سازنده ارائه داده است یکی از این راهکارها به کاربردن برخی فرازهایی مانند إِیَّاکَ نَعْبُدُ، إِیَّاکَ نَسْتَعِینُ، اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ، السَّلام عَلَینا و عَلَی عِبادِ اللّه الصّالِحِین در نماز است. این فرازها نمازگزار را به میان جمع می برد و رابطهٔ او را با دیگر برادران ایمانی استحکام می بخشد. این حاکی از آن است که هر چند نماز عملی فردی است اما نمازگزار از زبان جمع سخن می گوید.

بنابراین، از آن رو که اجتماعی زیستن ضرورتی انسانی و غیر قابل اجتناب است، بر همه لازم است از گوشه گیری و جمع گریزی پرهیز کرده و گرایش به زندگی اجتماعی را در خود تقویت نمایند؛ زیرا تنها در اجتماع است که روحیه تعاون و برادری پرورش می یابد و استعدادهای فردی انسان شکوفا می گردد. امام صادق علیه السلام در جمع گرایی فرمود:

اِنَّهُ لابُدَّ لَکُم مِنَ النّاسِ، اِنَّ اَحَداً لاَ یسْتَغْنی عَنِ النّاسِ حَیاتَهُ، وَ النّاسُ لابُدَّ لِبَعضِهِم مِنْ بَعضٍ؛ $ حر عاملی، محمد بن حسن وسائل الشیعه، ج 11، ص 399 $ نیاز شما به مردم امری اجتناب ناپذیر است چرا که هیچ کس در زندگی بی نیاز از دیگران نیست و مردم به یکدیگر وابسته اند.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز در این باره که زندگی اجتماعی ضرورتی غیر قابل اجتناب است. جمع گرایی را از ویژگی های اهل ایمان دانسته و می فرماید: المُؤمِنُ یَأْلَفُ و یُؤلَفُ و لا خیر فیمَن لا یَأْلَفُ ولا یُؤلَفُ؛ $ متقی، علی بن حسام، کنز العمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج 1، ص142. $ مؤمن کسی است که هم الفت می گیرد و هم به او الفت گیرند در کسی که نه الفت گیری است و نه الفت پذیری خیری نیست.

از جمله این راهکارها نماز جماعت است با آن که نماز حکمی فردی است و می توان آن را فرادا خواند اما توصیه و تأکید شده است که با جماعت خوانده شود.

در این باره که نماز جماعت چه فوایدی دارد از زبان امام رضا علیه السلام بشنویم که فرمود:

إِنَّمَا جُعِلَتِ اَلْجَمَاعَهُ لِئَلاَّ یَکُونَ اَلْإِخْلاَصُ وَ اَلتَّوْحِیدُ وَ اَلْإِسْلاَمُ وَ اَلْعِبَادَهُ لِلَّهِ إِلاَّ ظَاهِراً مَکْشُوفاً مَشْهُوراً لِأَنَّ فِی إِظْهَارِهِ حُجَّهً عَلَی أَهْلِ اَلشَّرْقِ وَ اَلْغَرْبِ لِلَّهِ وَحْدَهُ وَ لِیَکُونَ اَلْمُنَافِقُ وَ اَلْمُسْتَخِفُّ مُؤَدِّیاً لِمَا أَقَرَّ بِهِ یُظْهِرُ اَلْإِسْلاَمَ وَ اَلْمُرَاقَبَهَ وَ لِیَکُونَ شَهَادَاتُ اَلنَّاسِ بِالْإِسْلاَمِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ جَائِزَهً مُمْکِنَهً مَعَ مَا فِیهِ مِنَ اَلْمُسَاعَدَهِ عَلَی اَلْبِرِّ وَ اَلتَّقْوَی وَ اَلزَّجْرِ عَنْ کَثِیرٍ مِنْ مَعَاصِی اَللَّه - عَزَّ و جلّ؛ $ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج 5، ص 372. $ نماز جماعت به این دلیل مقرر گردید که شعائر الهی مانند اخلاص، توحید، اسلام، عبادت و نیایش برای خدا، آشکار، ظاهر بی پرده و مشهور گردند؛ چرا که در علنی بودن این اعمال حجت خداوند بر مردم شرق و غرب عالم تمام می.شود دیگر آن که اشخاص دو چهره و منافق و کسانی که دستورات اسلام را سبک می شمارند، به انجام دستورات الهی وادار گردند و نیز برای این که گواهی افراد نسبت به عدالت و صلاح همدیگر

جایز و ممکن شود افزون بر آن چه گذشت نماز جماعت، نیکی و تقوا را به ارمغان می آورد و از گناهان بسیار باز می دارد.

امام رضا علیه السلام در این سخن نورانی چند فایده برای نماز جماعت ذکر نموده است که قابل توجه و شایسته یادآوری است برخی از این نکات عبارت اند:

هم کیشان خود آشنا شده از مشکلات یکدیگر آگاه گردند.

نماز جمعه

یکی از برنامه های عبادی قابل توجه و پر اهمیت نماز سیاسی - عبادی جمعه است این نماز که در روز تعطیلی هفتگی مسلمانان برگزار می گردد وسیله ای آسان و مؤثر در امر اطلاع رسانی تحلیل و تجزیه مسائل جاری کشور، منطقه و جهان است اما باید یادآور شد، از آن رو که نماز جمعه امری حکومتی و از وظائف حاکم به شمار می آید امام رضا علیه السلام در طول حیات خود - چه پیش از ولا یتعهدی و چه پس از آن - نماز جمعه را امامت نفرمود؛ زیرا آن حضرت هر چند از مقام والای امامت برخوردار بود ولی به ظاهر از مقام خلافت و حاکمیت برخوردار نبود تا بتواند به استناد این منصب به اقامه نماز جمعه بپردازد.

آن حضرت هرچند خود نماز جمعه را اقامه نکرد ولی در بیان حکمت اقامه آن سخنی جامع دارد و می فرماید:

إِنَّمَا جُعِلَتِ الْخُطْبَةُ یَوْمَ الْجُمُعَةِ لِأَنَّ الْجُمُعَةَ مَشْهَدٌ عَامٌّ فَأَرَادَ أَنْ یَکُونَ لِلْأَمِیرِ سَبَبٌ إِلَی مَوْعِظَتِهِمْ و تَرْغِیبِهِمْ فی الطَّاعَةِ و تَرْهِیبِهِمْ مِنَ الْمَعْصِیَةِ، و تَوْقِیفِهِمْ عَلَی مَا أَرَادَ مِنْ مَصْلَحَةِ دِینِهِمْ ودُنْیَاهُمْ، و یُخْبِرُهُمْ بِمَا وَرَدَ عَلَیْهِمْ مِنَ الْآفَاقِ مِنَ الْأَهْوَالِ الّتی لَهُمْ فِیهَا الْمَضَرَّةُ والْمَنْفَعَةُ؛ $ حر عاملی، محمد بن حسن وسائل الشیعه، ج 5، ص 40 $ نماز جمعه میعادگاهی برای عموم مردم بوده و خدا خواسته است تا فرصتی برای حاکم اسلامی باشد که بتواند مردم را اندرز دهد و آنان را به اطاعت وا داشته و از معصیت بر حذر دارد آن ها را به رعایت مصلحت دینی و دنیای خویش تشویق کند و از زیان هایی که بر آن ها وارد شده و از وقایعی که بر ایشان سود یا زیان دارد آگاهشان سازد.

وظائف امام و مأموم

پایان بخش نماز جمعه و جماعت یادآوری دو نکته است که با استفاده از سخنان امام رضا علیه السلام امری بایسته است. نکته اول به امامان جماعت مربوط می شود و نکته دوم به مأمومین. امام رضا علیه السلام در اشاره به یکی از وظائف امام جماعت فرمود:

فَإِنْ أَنْتَ تَؤُمُّ بِالنَّاسِ فَلاَ تُطَوِّلْ فِی صَلاَتِکَ وَ خَفِّفْ فَإِذَا کُنْتَ وَحْدَکَ فَقُلْ مَا شِئْتَ؛ $ ابن بابویه قمی، علی بن حسین (والد شیخ صدوق)، فقه الرضا، ص113. $ هرگاه جماعت را امامت می کنی نمازت را طولانی نکن و سبک به جای آور، و هنگامی که فرادا نماز می خوانی، هر طور که خواستی عمل کن. آن حضرت در اشاره به یکی از وظائف دیگر نمازگزاران فرمود:

فَإِنْ کُنْتَ خَلْفَ الْإِمَامِ فَلاَ تَقُمْ فِی الصَّفِّ الثَّانِی إِذَا وَجَدْتَ فِی الْأَوَّلِ مَوْضِعاً؛ اگر خواستی در پشت سر امام در صف جماعت قرار گیری چنان چه در صف اول جای خالی یافتی، در صف دوم قرار مگیر. $ همان، ص 144. $

نماز باران

در ایامی که امام رضا علیه السلام در مرو اقامت داشت، مدتی باران نیامد و خشک سالی پدیدار گشت عده ای از منافقان و حاشیه نشینان مجلس مأمون از این حادثه سوء استفاده کرده، شایع نمودند که چون، مأمون، علی بن موسی علیه السلام را به ولیعهدی خود منصوب کرده و خداوند به این امر رضایت ندارد باران را از مردم دریغ کرده و برکات خود را از آنان برداشته است.

به این سبب، مأمون از امام تقاضا کرد تا برای نزول باران و رحمت الهی دعا کند. هرچند تقاضای مأمون از امام رضا علیه السلام در روز جمعه بود، اما آن حضرت

وعده روز دوشنبه داد و فرمود در روز دوشنبه برای اقامه نماز استسقاء بیرون خواهم رفت.

روز دوشنبه، امام به صحرا رفت و مردم نیز از خانه های خود بیرون آمده به گرد او جمع شدند و چشم به حرکات و سکنات آن حضرت دوختند. امام ابتدا دو رکعت نماز به نام استسقاء خواند و سپس برای ایراد خطبه در جایگاه مخصوص قرار گرفت و بعد از حمد و ثنای الهی فرمود:

اَللَّهُمَّ یا ربّ أَنتَ عَظَمتَ حَقَّنا أَهْلَ الْبَیتِ، فَتَوَسَلُوا بِنا کَمَا أَمَرتَ، وَ أَمَّلُوا فَضْلَکَ وَ رَحْمَتَکَ، وَ تَوَقَّعوا إحسانَکَ وَ نِعْمَتَکَ، فَاسْقِهِم سَقیًا نافِعًا عامًّا غَیْرَ رائثٍ وَ لا صَائِرِ، وَ لْیَکْنِ ابْتِدَاءُ مَطَرِهِم بَعدَ انْصِرافِهِم مِن مَشْهَدِهِم هذا إلی مَنازِلِهِم وَ مَقارِّهِم؛ $ ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص179؛ طبری، محمد بن جریر، دلائل الإمامه، ص 377 $ بار الها! ای پروردگار من! تو حق ما اهل بیت علیهم السلام را بزرگ شمرده ای همچنان که خودت فرموده ای این مردم به ما متوسل شده اند و به فضل و رحمت تو امید دارند و چشم انتظار احسان و لطف تواند این ها را از باران سودمند و فراوان و بی ضرر و زیان خود سیراب گردان و این باران را پس از بازگشت آنان به خانه هایشان نازل فرما. یکی از حاضران در آن اجتماع می گوید به خدا سوگند همان لحظه، حرکت ابرها در هوا شروع شد و رعد و برق پدید آمد مردم به جنب و جوش افتادند که تا باران نیامده به خانه های خود برگردند اما آن حضرت به آنان فرمود آرام !باشید این ابر برای این منطقه نخواهد بارید بلکه برای فلان ناحیه مأموریت دارد. آن ابر رفت و ابر دیگری به همراه رعد و برق ،آمد، مردم دوباره خواستند حرکت کنند، امام فرمود این ابر نیز به فلان جا خواهد رفت، در حدود ده ابر به

همین ترتیب آمد و از فضای منطقه عبور کرد و هر بار امام فرمود: این ابر برای شما نیست. یازدهمین ابر از راه رسید امام فرمود این ابر را خداوند متعال برای شما فرستاده است در برابر فضل و کرم خداوند شکر کرده و به سوی منازل خویش بازگردید تا شما به خانه نرسیده اید باران نخواهد بارید. آن گاه امام از فراز جایگاه پائین آمد و مردم نیز به خانه هایشان رفتند در همین هنگام بود که بارانی شدید نازل شد و تمام گودی ها و نهرها را پر کرد و زمین را سیراب ساخت و مردم با خوشحالی تمام می گفتند کرامت ها و الطاف الهی بر فرزند رسول گرامی اسلام له مبارک باد.

بعد از نزول باران و سیراب شدن زمین و خوشحالی مردم حضرت رضا علیه السلام به میان جمعیت آمد و آنان را موعظه کرد و به شکرگزاری به درگاه الهی دعوت نمود. $ نک: ابن بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 165 $

این جاست که باید از عمق جان، خطاب به خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام، این جملات را زمزمه کرد و عرضه داشت:

وَبِکُمْ یَکْشِفُ اللّهُ الْکَرْبَ، وَبِکُمْ یُنَزِّلُ اللّهُ الْغَیْثَ... إِرَادَهُ الرَّبِّ فِی مَقَادِیرِ أُمُورِهِ تَهْبِطُ اِلَیْکُمْ وَ تَصْدُرُ مِنْ بُیُوتِکُمْ؛ $ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، 366 $ به وسیلهٔ شما خاندان است که خدا ناراحتی ها را دور می کند و ابری پربار را فرو می فرستد...، اراده و مشیت پروردگار در تدبیر امور جهان به سوی شما می آید و از خانه های شما به دیگر جاها سرایت می کند.

ارزش لباس نمازگزار

از منظر امام رضا علیه السلام نه تنها خودِ نماز ارزش است و نمازگزار ارزشی مضاعف و امتیازی ویژه دارد، حتی لباس نمازگزار نیز ارزش معنوی مخصوص

به خود دارد این مطلب را از اسماعیل بن علی برادر دعبل خزاعی بشنویم که به نقل از امام رضا علیه السلام می گوید:

آن حضرت به برادرم دعبل پیراهنی هدیه داد و فرمود: اِحْتَفِظْ بِهَذَا اَلْقَمِیصِ فَقَدْ صَلَّیْتُ فِیهِ أَلْفَ لَیْلَهٍ أَلْفَ رَکْعَهٍ وَ خَتَمْتُ فِیهِ اَلْقُرْآنَ أَلْفَ خَتْمَهٍ؛ $ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 79، ص 309 $ قدر این پیراهن را بدان که من در آن هزار شب نماز خوانده ام و در آن هزار ختم قرآن کرده ام.

2. روزه

در میان اعمال عبادی، روزه از جایگاهی بس رفیع برخوردار بوده و از دیگر فرایض برتر معرفی شده است تا جایی که در حدیث قدسی این فریضه از آنِ خدا معرفی شده است الصَّوم لی وأنا أجْزِی به؛ روزه برای من است و خود، پاداش آن را خواهم داد. $ طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، ص 247 $

این که روزه بر دیگر فرایض برتر است و خداوند آن را در میان دیگر فرایض، ویژه خود ساخته می فرماید: الصَّوم لی به این دلیل است که روزه بر خلاف دیگر اعمال عبادی امری پنهانی است و امر پنهانی ریا بردار نبوده و مختص خداست.

مقایسه روزه با دیگر فرایض مانند مقایسه ذکر لا إله إلّا الله با دیگر ذکرهاست که امر پنهانی بوده و بدون استفاده از لب ادا می شود از این رو این ذکر از فضیلت بیشتری برخوردار است.

امام رضا علیه السلام در اشاره به بزرگی ماه رمضان و ویژگی های آن، فرمود:

الحَسَناتُ فی شَهرِ رَمَضانَ مَقبولَهٌ، وَالسَّیِّئاتُ فیهِ مَغفورَهٌ مَن قَرَأَ فی شَهرِ رَمَضانَ آیَهً مِن کِتابِ اللّهِ عزّ و جلّ - کانَ کَمَن خَتَمَ القُرآنَ فی غَیرِهِ مِنَ الشُّهورِ، و مَن ضَحِکَ

فیهِ فی وَجهِ أخیهِ المُؤمِنِ لَم یَلقَهُ یَومَ القِیامَهِ إلاّ ضَحِکَ فی وَجهِهِ و بَشَّرَهُ بِالجَنَّهِ، و مَن أعانَ فیهِ مُؤمِنا أعانَهُ اللّهُ تَعالی عَلَی الجَوازِ عَلَی الصِّراطِ یَومَ تَزِلُّ فیهِ الأَقدامُ، و مَن کَفَّ فیهِ غَضَبَهُ کَفَّ اللّهُ عَنهُ غَضَبَهُ یَومَ القِیامَهِ...، شَهْرُ...رَمَضَانَ شَهْرُ اَلْبَرَکَهِ وَ شَهْرُ اَلرَّحْمَهِ وَ شَهْرُ اَلْمَغْفِرَهِ وَ شَهْرُ اَلتَّوْبَهِ وَ اَلْإِنَابَهِ مَنْ لَمْ یُغْفَرْ لَهُ فِی شَهْرِ رَمَضَانَ فَفِی أَیِّ شَهْرٍ یُغْفَرُ لَهُ فَاسْأَلُوا اَللَّهَ أَنْ یَتَقَبَّلَ مِنْکُمْ فِیهِ اَلصِّیَامَ وَ لاَ یَجْعَلَهُ آخِرَ اَلْعَهْدِ مِنْکُمْ وَ أَنْ یُوَفِّقَکُمْ فِیهِ لِطَاعَتِهِ وَ یَعْصِمَکُمْ مِنْ مَعْصِیَتِهِ إِنَّهُ خَیْرُ مَسْئُولٍ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق) فضائل الاشهر الثلاثه، ص 97. $ در ماه رمضان، نیکی ها پذیرفته و بدی ها آمرزیده است هرکس در این ماه آیه ای از کتاب خدا را تلاوت کند، مانند کسی است که قرآن را در دیگر ماه ها ختم کرده باشد. و هر که در این ماه، به روی برادر دینی اش لبخند زند، در قیامت خدا را ملاقات نمی کند مگر آن که بر روی او لبخند می زند و او را به بهشت نوید می دهد و هرکس مؤمنی را کمک کند خدا او را در عبور از صراط کمک خواهد کرد، روزی که در آن قدم ها می لغزند و هرکس در ماه رمضان خشم خویش را کنترل نماید، خداوند در قیامت خشم خود را از او بر می دارد... ماه رمضان ماه برکت، ماه رحمت، ماه مغفرت ماه توبه و بازگشت به سوی خداست هر که در این ماه آمرزیده نشود در کدام ماه دیگر آمرزیده خواهد شد. پس از خدا بخواهید تا روزه را از شما قبول کند و آن را آخرین ماه عمرتان قرار ندهد و این که شما را برای فرمان برداری اش توفیق دهد و از معصیت خود مصون بدارد چرا که او بهترین سؤال شوندگان است. امام رضا علیه السلام افزون بر روزه واجب، به روزه مستحبی نیز اهمیت می داد. از این رو، پیوسته روز اول، وسط و آخر هر ماه روزه می گرفت. اهمیت این سه روز روزه در نظر آن حضرت به حدی بود که می فرمود هر کس این سه روز را روزه

بگیرد به منزله این است که گویا در طول عمرش روزه گرفته است ذَلِکَ صَوْمُ اَلدَّهْرِ. $ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج 1، ص68؛ مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج 49، ص 91 $

این فراز از سخنان آن امام که سه روز روزه در هر ماه را با روزه دهر یکسان دانسته است از آن روست که به استناد آیه مَن جاءَ بِالحَسَنَةِ فَلَهُ عَشرُ أَمثالِها $ انعام(6): 160. $ برای هر یک روز روزه ده روز نوشته می شود.

در پایان یادآور می گردد امام رضا علیه السلام هنگامی که در کنار سفره افطار می نشست پیش از افطار این دعا را می خواند:

اَللَّهُمَّ لَکَ صُمْنَا بِتَوْفِیقِکَ وَ عَلَی رِزْقِکَ أَفْطَرْنَا بِأَمْرِکَ فَتَقَبَّلْهُ مِنَّا وَ اِغْفِرْ لَنَا إِنَّکَ أَنْتَ اَلْغَفُورُ اَلرَّحِیمُ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، فضائل الاشهر الثلاثه، ص 96 $ بار الها! به توفیقی که تو عنایت کردی برای خودت روزه گرفتم و با فرمان خودت، به روزی که مرحمت نمودی روزه ام را باز کردم پس آن را از ما قبول نما و ما را مورد رحمت خویش قرار ده که تو آمرزنده و صاحب رحمت هستی.

3. انس با قرآن

اشاره

قرآن کتابی آسمانی است که باید آن را خواند در آن تدبر کرد و به آن عمل نمود زیرا قرآن کتاب هدایت، $ بقره(2): 185. $ کتاب دانش و حکمت $ پس (36): 2 $ و کتاب ذکر و یاد

خداست. $ تکویر (81): 27 $ قرآن کتابی الهی و بزرگ است $ حجر (15): 78 $ که همه چیز را آشکار ساخته $ نحل (16): 89 $ و مایه شفا و رحمت برای عالمیان است؛ $ اسراء (17): 82 $ کتابی که نور هدایت و معارفش تا ابد روشن و از مرز زمان و مکان گذشته است.

قرآن کتابی است که هر کس آن را مطالعه کند و از عهده فهم آن برآید، بی اختیار سر تعظیم و تسلیم در برابر آن فرود می آورد و در برابر معارف و حقایق آن، زانوی ادب بر زمین می نهد چرا که معارفش را بر پایهٔ علم و استدلال قرار و همگان را به تعقل تفکر و تدبر دعوت کرده است. پس باید طبق این فرموده رسول خدا صلی الله علیه و آله عمل کرد که فرمود:

إذَا التَبَسَت عَلَیکُمُ الفِتَنُ کَقِطَعِ اللَّیلِ المُظلِمِ فعَلَیکُم بِالقُرآنِ.... مَنْ جَعَلَهُ أَمَامَهُ قَادَهُ إِلَی اَلْجَنَّهِ وَ مَنْ جَعَلَهُ خَلْفَهُ سَاقَهُ إِلَی اَلنَّارِ، وَ هُوَ اَلدَّلِیلُ یَدُلُّ عَلَی خَیْرِ سَبِیلٍ؛ $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، ص 599 $ آن گاه که فتنه ها همچون تاریکی شب شما را با مشکل گرفتار کند، به قرآن روی آورید، ... هرکس قرآن را پیش روی خود قرار دهد، قرآن او را به سوی بهشت می برد. و هر کس آن را به پشت سر اندازد، او را به دوزخ خواهد راند. قرآن راهنمایی است که انسان را به بهترین راه هدایت می کند. امام رضا علیه السلام مانند دیگر امامان با گفتار و روش عملی خود، عظمت قرآن را به پیروان قرآن، گوشزد کرده است. آن حضرت در توصیف قرآن کریم و اشاره به جایگاه بلند این کتاب آسمانی می فرماید:

هُوَ حَبلُ اللّهِ المَتینُ، و عُروَتُهُ الوُثقی، و طَریقَتُهُ المُثلی، المُؤَدّی إلَی الجَنَّةِ، وَالمُنجی

مِنَ اَلنَّارِ ، لاَ یَخْلَقُ عَلَی اَلْأَزْمِنَهِ، وَ لاَ یَغِثُّ عَلَی اَلْأَلْسِنَهِ، لِأَنَّهُ لَمْ یُجْعَلْ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ، بَلْ جُعِلَ دَلِیلَ اَلْبُرْهَانِ، وَ اَلْحُجَّهَ عَلَی کُلِّ إِنْسَانٍ لا یَأْتِیهِ اَلْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ؛ $ عطاردی، عزیز الله، مسند امام رضا علیه السلام ، ج 1، ص 309 $ قرآن ریسمان محکم خدا دستگیره مطمئن و راه برتر اوست که به بهشت می انجامد و از دوزخ می رهاند قرآن با گذر زمان نه کهنه می شود و نه زبان های گوناگون آن را به انحطاط و تباهی می کشاند؛ چرا که قرآن برای زمانی خاص قرار داده نشده است؛ بلکه به عنوان راهنما به سوی برهان و حجت بر هر انسانی در نظر گرفته شده است نه از پیشرو و نه از پشت سرش باطل به آن راه نیافته است، فرود آمده از سوی حکیمی ستوده است.

تلاوت صبحگاهی قرآن

یکی از توصیه های همیشگی خاندان عصمت و از جمله امام رضا علیه السلام مواظبت بر تلاوت قرآن بعد از نماز صبح است که به عنوان تعقیب نماز خوانده شود، چنان که آن حضرت در این باره فرمود: یَنْبَغِی لِلرَّجُلِ إِذَا أَصْبَحَ أَنْ یَقْرَأَ بَعْدَ اَلتَّعْقِیبِ خَمْسِینَ آیَهً؛ $ بروجردی حسین جامع احادیث شیعه، ج 5، ص 430 $ سزاوار است که مردم بعد از نماز صبح، پنجاه آیه از قرآن را تلاوت کنند.

ضرورت پیروی از قرآن

امام رضا علیه السلام این در ضرورت پیروی از قرآن در پاسخ این سؤال که نظر شما درباره قرآن چیست؟ فرمود: کَلاَمُ اَللَّهِ لاَ تَتَجَاوَزُوهُ وَ لاَ تَطْلُبُوا اَلْهُدَی فِی غَیْرِهِ فَتَضِلُّوا؛ $ ابن بابویه قمی محمد بن علی (شیخ صدوق)، التوحید، ص224. $ قرآن کلام خداست از آن جلو نیفتید و هدایت را در غیر آن نجویید که گمراه خواهید شد.

ضرورت پیروی از قرآن از آن روست که این کتاب کتابی زنده و جاودان است و هرکس در هر عصر و زمانی می تواند با پیروی از آن، بهره هایی معنوی فراوان ببرد امام رضا علیه السلام در این باره فرمود:

إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی لَمْ یَجْعَلْهُ لِزَمَانٍ دُونَ زَمَانٍ وَ لاَ لِنَاسٍ دُونَ نَاسٍ، فَهُوَ فِی کُلِّ زَمَانٍ جَدِیدٌ، وَ عِنْدَ کُلِّ قَوْمٍ غَضٌّ إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَهِ؛ $ طوسی، محمد بن حسن الامالی، ص 581 $ خداوند قرآن را برای زمانی خاص و مردمی خاص قرار نداده است بلکه قرآن در هر زمانی تازه و نزد هر گروهی تا روز قیامت با طراوت است.

آثار و برکات تلاوت قرآن

امام رضا علیه السلام در اشاره به برخی آثار تلاوت قرآن به نقل از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

إِجْعَلُوا لِبُیُوُتِکُمْ نِصِیباً مِنَ الْقُرآنِ، فَإِنَّ الْبَیْتَ إِذا قُرِی ءَ فِیهِ تَیَسَّرَ عَلی أَهْلِهِ، و کَثُرَ خَیْرُهُ وَ کانَ سُکّانُهُ فِی زِیادَهٍ؛ $ ابن فهد الحلی، احمد بن محمد، عدة الداعی، ص 269 $ برای خانه هایتان سهمی از قرآن قرار دهید؛ زیرا آن گاه که در خانه قرآن تلاوت ،شود آن خانه بر اهلش آسان می گیرد، خیر و برکتش رو به فزونی خواهد نهاد و ساکنان آن نیز افزایش خواهند یافت. به دلیل پاداش زیاد در تلاوت قرآن بود که امام رضا علیه السلام هر صبح و شام در بستر، قرآن می خواند و هر سه روز آن را ختم می کرد این را از زبان ابراهیم بن عباس بشنویم که در میزان قرآن تلاوت کردن امام رضا علیه السلام می گوید:

... و کَانَ الرِّضَا - علیه السلام - یَخْتِمُ الْقُرْآنَ فِی کُلِّ ثَلَاثٍ وَ یَقُولُ لَوْ أَرَدْتُ أَنْ أَخْتِمَهُ فِی أَقَلَّ مِنْ ثَلَاثٍ لَخَتَمْتُهُ وَ لَکِنْ مَا مَرَرْتُ بِآیَةٍ قَطُّ إِلَّا فَکَّرْتُ فِیهَا وَ فِی أَیِّ شَیْءٍ

أُنْزِلَتْ وَ فِی أَیِّ وَقْتٍ فَلِذَلِکَ صِرْتُ أَخْتِمُ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الامالی، ص 758 $ امام رضا علیه السلام قرآن را در سه روز ختم می کرد و می فرمود: اگر بخواهم قرآن را در کمتر از سه روز ختم می کنم ولی به هر آیه ای که می رسم در آن می اندیشم که درباره چه چیزی و در چه زمانی نازل شده است از این رو آن را در سه روز ختم می کنم. رجاء بن ضحاک که در طول سفر امام رضا علیه السلام آن حضرت را همراهی می کرد می گوید:

کانَ الرِّضا- علیه السلام - فی طَریقِ خُراسانَ، یُکثِرُ بِاللَّیلِ فی فِراشِهِ مِن تِلاوَهِ القُرآنِ، فَإِذا مَرَّ بِآیَهٍ فیها ذِکرُ جَنَّهٍ أو نارٍ بَکی، وسَأَلَ اللّهَ الجَنَّهَ وتَعَوَّذَ بِهِ مِنَ النّارِ؛ $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 89 ص 210. $ امام رضا علیه السلام در راه سفر به خراسان شب ها در بسترش قرآن بسیار می خواند، هرگاه به آیه ای که در آن بهشت و یا دوزخ آمده است می رسید، می گریست و بهشت را از خدا طلب می کرد و از آتش دوزخ به خدا پناه می برد. انس امام به قرآن به حدی بود که پاسخ های آن حضرت به پرسش های دیگران به قرآن بود چنان که تمثیل های آن حضرت نیز قرآنی بود. $ نک: ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق*، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 180. $

ابراهیم بن عباس در اشاره به توانایی امام رضا علیه السلام در پاسخگویی به وسیله قرآن می گوید:

... کَانَ اَلْمَأْمُونُ یَمْتَحِنُهُ بِالسُّؤَالِ عَنْ کُلِّ شَیْءٍ فَیُجِیبُ فِیهِ وَ کَانَ کَلاَمُهُ کُلُّهُ وَ جَوَابُهُ وَ تَمْثِیلُهُ بِآیَاتٍ مِنَ اَلْقُرْآنِ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الامالی، ص 758 $ ... مأمون همواره آن حضرت را با سؤال از هر چیزی می آزمود و او جواب می داد، تمام سخنان، پاسخ ها و تمثیل آن حضرت از

آیات قرآن بود.

4. دعا

اشاره

وجود غریزه تکامل معنوی و میل به ترقی در نهاد انسان، مورد قبول همگان است، زیرا این امر مسلّم است که تکامل انسان، تنها در مادیات نیست و جهان طبیعت آخرین مرحلهٔ کمال واقعی او نمی باشد. بی تردید، یکی از عواملی که آدمی را در این حرکت تکاملی یاری می دهد دعاست. این دعاست که آدمی را به مبدأ کمال متصل می کند.

اهمیت و ارزش دعا را باید در تعالیم پیشوایان معصوم علیهم السلام جستجو کرد که عالی ترین و اصولی ترین مسائل توحیدی، تربیتی، سیاسی و اخلاقی و نیز نیازهای فردی و اجتماعی را در آن جای دادند و با زبان دعا راه بهزیستی مادی و تکامل معنوی را به انسان های حقیقت جو آموختند کتاب هایی همچون جامع الزیارات، صحیفة علوی صحیفه سجادیة، صحیفة الرضویة الکاملة و دیگر منابع دعایی گواه این واقعیت است.

این که دعا چیست و چه نقشی در زندگی مادی و معنوی انسان ایفا می کند از زبان امام رضا علیه السلام بشنویم که فرمود: اَلدُّعَاءُ سِلاَحُ اَلْمُؤْمِنِ وَ عِمَادُ اَلدِّینِ وَ نُورُ اَلسَّمَاوَاتِ وَ اَلْأَرْضِ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 37 و 95 $ دعا سلاح مؤمن، ستون دین، روشنایی آسمان ها و زمین ست.

آن حضرت در جای دیگر فرمود: عَلَیْکُمْ بِسِلاَحِ اَلْأَنْبِیَاءِ فَقِیلَ: وَ مَا سِلاَحُ اَلْأَنْبِیَاءِ قَالَ اَلدُّعَاءُ؛ $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 2، ص468 $ بر شما لازم است که سلاح پیامبران را به دست آورید، پرسیده شد: سلاح پیامبران چیست؟ فرمود: دعا.

امید اجابت دعا

آن گونه که از آموزه های اسلامی به دست می آید هر دعایی که با آداب و شرایط مخصوص خود صورت می گیرد مستجاب می شود، هر چند که اجابت آن محسوس نباشد و یا به کندی صورت پذیرد این واقعیت را از زبان امام رضا علیه السلام بشنویم که در پاسخ به سؤال بزنطی مطرح شده است. او می گوید: به امام رضا علیه السلام گفتم: برایم پیش آمده که حاجتی را از خدا خواسته ام، ولی سال ها از آن گذشته، اما هنوز اجابت نشده است و این مایه نگرانی من شده است امام فرمود:

أَخْبِرْنِی عَنْکَ لَوْ أَنِّی قُلْتُ قَوْلًا کُنْتَ تَثِقُ بِهِ مِنِّی قُلْتُ لَهُ جُعِلْتُ فِدَاکَ وَ إِذَا لَمْ أَثِقْ بِقَوْلِکَ فَبِمَنْ أَثِقُ وَ أَنْتَ حُجَّةُ اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی خَلْقِهِ قَالَ فَکُنْ بِاللَّهِ أَوْثَقَ فَإِنَّکَ عَلَی مَوْعِدٍ مِنَ اللَّهِ أَ لَیْسَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی یَقُولُ: ﴿وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعْوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ $ بقره (2): 186 $ و لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، $ زمر (39): 73 $ فَکُنْ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَوْثَقَ مِنْکَ بِغَیْرِهِ﴾؛ $ حمیری قمی، عبدالله بن جعفر، قرب الأسناد، ص 386؛ حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج 1، ص 171 $ از خودت برایم بگو اگر من به شما قولی بدهم آیا به آن اطمینان پیدا می کنی یا خیر؟ گفتم: فدایت شوم اگر به وعده شما اطمینان حاصل نکنم پس به چه کسی اعتماد کنم امام فرمود: پس باید اطمینان شما به خدا بیشتر باشد؛ چرا که خدا به وعده داده است مگر غیر از این است که او فرمود: «هرگاه بندگان من از شما چیزی بپرسند، بگو که من به آنان نزدیکم، چون مرا بخوانند دعایشان را مستجاب می کنم». و نیز فرمود: «هرگز از رحمت خدا ناامید نباشید».

حل مشکل با دعا

امام رضا علیه السلام که نیک به نقش دعا در سازندگی انسان آگاه بود، همواره ذکر خدا را بر لب داشت $ محمدباقر مجلسی، بحار الانوار، ج 49، ص 92 و 98 $ و بسیاری از مشکلات خویش را با دعا حل می کرد. آن گاه که خشک سالی می شد به صحرا می رفت و دعا می کرد تا باران بیاید. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 172. $ مجلسی در بحار الانوار آورده است، آن گاه که امام رضا علیه السلام با خشم و غضب مأمون مواجه می شد، با خواندن دعای زیر، خشم او را از خود دور می کرد:

بِاللّه اَسْتَفْتِحُ وَ بِاللّه اَسْتَنْجِحُ، وَ بِمُحَمَّدٍ - صلی الله علیه و آله- أَتَوَجَّهُ، اللّهُمَّ سَهِّلْ لی حُزُونَةَ اَمْری کُلِّه، وَ یَسِّرْ لی صُعُوبَتَهُ اِنَّکَ تَمْحُو ما تَشاءُ وَ تُثْبِتُ وَ عِنْدَکَ اُمُّ الْکِتابُ؛ $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 91، ص315 $ از خدا فتح و پیروزی می خواهم از خدا رستگاری می طلبم به وسیله حضرت محمد به خدا روی می آورم بارخدایا تمام دشواری های کارم را هموار فرما، و سختی های آن را آسان گردان، تو هر آن چه که بخواهی نابود می کنی و هر آن چه که بخواهی استوار می سازی و لوح محفوظ در نزد توست.

دعا برای دفع سوء قصد

در سال هایی که امام رضا علیه السلام در ایران حضور داشت و در ظاهر به دستگاه خلافت مأمون راه یافته بود چند بار مورد سوء قصد واقع گردید، اما خوشبختانه آن سوء قصدها با دعای امام خنثی گردید موارد زیر از آن جمله است.

در برخی منابع آمده است که مأمون در یک نوبت به برخی غلامان خود مأموریت داد تا شبانه بر امام رضا علیه السلام الله حمله ،آورده وی را به شهادت برسانند. آن ها مأموریت خود را انجام دادند و نتیجه کار را به مأمون گزارش کردند. مأمون

پس از اطلاع از این گزارش جامه مشکی بر تن کرد و به عنوان سوگوار، سر و صورت خویش را آشفته ساخت و در میان مردم ظاهر شد، اما مدتی نگذشت که خبر سلامتی و زنده بودن امام به مأمون رسید، او که سخت از این خبر ناراحت شده بود، بی درنگ دستور داد تا در میان مردم شایعه کنند که آن حضرت بیهوش شده بود و اکنون بهبود یافته است. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص215. $

دومین سوء قصدی که خنثی شد، جریانی مرموز و بسیار پیچیده است که کلینی در کافی به این مضمون نقل کرده می گوید:

زمانی که فضل بن سهل اداره حکومت مأمون را در اختیار داشت روزی از سوی برادرش حسن بن فضل نام های دریافت کرد که نوشته بود: من امسال در طالعتان دیدم که در روز چهارشنبه گرمی آهن و آتش را خواهید چشید اما من پیشنهاد می دهم برای این که نحوست این روز را از خود دور کرده باشید به همراه امام رضا علیه السلام و مأمون در همان روز وارد حمام شوید و حجامت کنید. او همین که نامه را دریافت کرد مأمون را در جریان گذاشت و او هم نامه ای به امام رضا علیه السلام نوشت تا در آن روز، به همراه او و فضل وارد حمام شود اما امام از درخواست وی سرباز زد مأمون چون دید امام از آمدن به حمام خودداری کرد او نیز به حمام نرفت و تنها فضل بود که به حمام رفت و در همان جا کشته شد. $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 1، ص 490 $

حرز امام رضا علیه السلام

در آن زمان که امام رضا علیه السلام عالی در خراسان در منزل حمید بن قحطبه منزل کرده بود لباس های خود را برای شستشو به حمید داد اما بعد از دقایقی کنیزی که لباس های آن حضرت را می شست نزد حمید آمد و نوشته ای را به وی نشان داد

و گفت: آن را در جیب امام رضا علیه السلام یافتم، حمید آن را به امام تحویل داد و گفت: این نوشته چیست که کنیزم در جیب شما یافته است؟ آن حضرت فرمود: این حرزی است که هر کس همراه خود داشته باشد بلا از او دور خواهد شد. حمید که سخت شیفته آن دعا بود، از آن حضرت درخواست کرد تا آن را به وی نیز تعلیم دهد این جا بود که امام آن را املا فرمود و حمید $ بر اساس سند یاد شده باید حمید بن قحطبه، در زمان حضور امام رضا علیه السلام در ایران زنده باشد و حال آن که او مطابق با نقل طبری، در سال 159 فوت کرده است (تاریخ طبری، ج 6، ص 252) و دیگر آن که بر اساس سند شیخ صدوق در عیون اخبار الرضا و سند مجلسی در بحار الانوار باید حمید بن قحطبه از شخصیتی مثبت برخوردار باشد در صورتی که برابر تاریخ، او شخصی خشن سفاک زیاده خواه و قلدر بوده و در طول حکومت عباسیان از فرماندهان و امرا بوده است او بود که در دوره منصور عباسی، «نفس زکیه» را به شهادت رسانید (الکامل فی التاریخ، ج5، ص549) به همین دلیل آن گاه که ابو الفرج اصفهانی نام او را می برد او را لعن می کند. (مقاتل الطالبییّن ص 182) و نیز او بود که به فرمان هارون الرشید شصت تن از سادات و علویان را در زندان هارون به شهادت رسانید (عیون اخبار الرضا، ج 2، 100).

با توجه به منابع یاد شده آنچه صحیح به نظر می رسد این است که منظور از حمید که در سند پیشین یعنی عیون اخبار الرضا و بحار الانوار آمده است حمید بن قحطبه نباشد، بلکه «عبد الحمید» از نوادگان حمید بوده است، او بود که به عنوان حاجب عباسی امام را همراهی می کرد. $ نیز آن را به این صورت نوشت.

بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ بِسْمِ اَللَّهِ: إِنِّی أَعُوذُ بِالرَّحْمنِ مِنْکَ إِنْ کُنْتَ تَقِیًّا أَوْ غَیْرَ تَقِیٍّ أَخَذْتُ بِاللَّهِ اَلسَّمِیعِ اَلْبَصِیرِ عَلَی سَمْعِکَ وَ بَصَرِکَ لاَ سُلْطَانَ لَکَ عَلَیَّ وَ لاَ عَلَی سَمْعِی وَ لاَ عَلَی بَصَرِی وَ لاَ عَلَی شَعْرِی وَ لاَ عَلَی بَشَرِی وَ لاَ عَلَی لَحْمِی وَ لاَ عَلَی دَمِی وَ لاَ عَلَی

مُخِّی وَ لاَ عَلَی عَصَبِی وَ لاَ عَلَی عِظَامِی وَ لاَ عَلَی مَالِی وَ لاَ عَلَی أَهْلِی وَ لاَ عَلَی مَا رَزَقَنِی رَبِّی سَتَرْتُ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بِسِتْرِ اَلنُّبُوَّهِ اَلَّذِی اِسْتَتَرَ بِهِ أَنْبِیَاءُ اَللَّهِ مِنْ سُلْطَانِ اَلْفَرَاعِنَهِ جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینِی وَ مِیکَائِیلُ عَنْ یَسَارِی وَ إِسْرَافِیلُ مِنْ وَرَائِی وَ مُحَمَّدٌ - صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- أَمَامِی وَ اَللَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَیَّ یَمْنَعُکَ مِنِّی وَ یَمْنَعُ اَلشَّیْطَانَ مِنِّی اَللَّهُمَّ لاَ یَغْلِبُ جَهْلُهُ أَنَاتَکَ أَنْ یَسْتَفِزَّنِی وَ یَسْتَخِفَّنِی، أَلَّلهُمَّ إِلَیکَ إِلتَجَأتُ، أَلَّلهُمَّ إِلَیکَ إِلتَجَأتُ، أَلَّلهُمَّ إِلَیکَ إِلتَجَأتُ. به نام خداوند بخشایشگر و مهربان به نام خدا، من از تو چه پرهیزگاری باشی و چه نباشی، به خدای رحمان پناه می برم از خدای سمیع و بصیر، بر شنوایی تو و بینایی تو کمک می گیرم تو هیچ سلطه و قدرتی بر من نداری نه بر شنوایی من، نه بر بینایی من نه بر موی من بینایی من، نه بر موی من، نه بر پوست من نه بر گوشت من نه بر خون من، نه بر مخ من بر عصب من، نه بر استخوان های من نه بر مال ،من نه بر وابستگان من و نه بر آن چه که خدای من، مرا روزی کرده است سلطه ندارید. من با ستر نبوت، میان خود و تو پوشش ایجاد کردم پوششی که پیامبران الهی از سلطه فرعونیان ایجاد می کردند؛ جبرئیل را از سمت راستم به کمک می گیرم میکائیل را از سمت چپم اسرافیل را از پشت سرم و محمد - که درود خدا بر او و آلش باد از پیش رویم خدا بر آن چه که تو از من دریغ می کنی و بر آن چه که شیطان از من منع می کند آگاه است بار خدایا نادانی او بر حلم تو فائق نمی آید تا مرا به هلاکت رساند و خوارم گرداند؛ بار خدایا به تو پناه آورده ام، بار خدایا به تو پناه آورده ام بار خدایا به تو پناه آورده ام. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 147؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 91، ص192. $

دعای طلب روزی

با نگاه به آیات قرآن و دیگر آموزه های اسلامی در می یابیم که مکتب اسلام هرگز پیروان خود را به چشم پوشی از مواهب الهی فرا نخوانده بلکه همواره به کار و کوشش و فعالیت های اقتصادی دعوت نموده است تا از این طریق به روزی حلال دست یابد: یَا أَیُّهَا النَّاسُ کُلُوا مِمَّا فِی الْأَرْضِ حَلَالًا طَیِّبًا؛ $ بقره (2): 168 $ ای مردم، از آن چه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید.

پیشوایان ما نیز همواره با گفتار و رفتار خود، اهمیت روزی حلال را به گوش رسانده و همگان را به آن تشویق نموده اند در اهمیت روزی حلال همین بس که در سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با جهاد در راه خدا برابر شمرده شده است: طَلَبُ الحَلالِ جِهادٌ. $ سیوطی، جلال الدین، الجامع الصغیر، ج 2، ص133. $

امام رضا علیه السلام نیز در این باره فرمود:

إنّ الذی یَطلُبُ مِن فَضلٍ یَکُفُّ بهِ عِیالَهُ أعظَمُ أجراً مِنَ المُجاهِدِ فی سبیلِ اللَّهِ؛ $ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج 5، ص 88 $ آن کس که به اندازه کفایت خانواده خویش به جستجوی فضل الهی قیام می کند، پاداشی، بزرگ تر از مجاهدان در راه خدا دارد. هر چند در آموزه های اسلامی به کار و طلب روزی حلال توصیه و تأکید شده و هرکس به هر اندازه در به دست آوردن روزی حلال کوشش کند به همان اندازه، از مواهب الهی برخوردار خواهد شد اما نباید از دعا و درخواست روزی حلال از خدا در کنار کار و کوشش غفلت ،کرد چرا که تا خدا نخواهد کاری به ثمر نمی رسد و نانی به سفره کسی نمی آید در این باره از امام رضا علیه السلام یاد بگیریم که در کنار تلاش برای روزی حلال همواره بعد از هر نمازی این دعا

را می خواند یا مَنْ یَمْلِکُ حَوائِجَ السَّائِلِینَ، وَ یَعْلَمُ ضَمیر الصّامِتینَ، لِکُلِّ مَسْأَلَةٍ مِنْکَ سَمْعٌ حَاضِرٌ وَ جَوابٌ عَتِیدٌ، وَ لِکُلِّ صامِتٍ مِنْکَ عِلْمٌ باطِنٌ مُحیط، أَسْأَلُکَ بِمَواعیدُکَ الصَّادِقَةِ، وَ أَیادیکَ الْفَاضِلَةِ، وَ رَحْمَتِکَ الْواسِعَةِ، وَ سُلْطانِکَ الْقاهِرِ، وَ مُلْکِکَ الدّائِم، وَ کَلِماتِکَ النَّامَاتِ، یَا مَنْ لَا تَنْفَعُهُ طاعَةُ الْمُطیعینَ، وَلَا تَضُرُّهُ مَعْصِیَةُ الْعاصِینَ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَارْزُقْنی مِنْ فَضْلِکَ، وَأَعْطِنی فیما تَرْزُقُنی الْعافِیَةَ، بِرَحْمَتِکَ یا أَرْحَمَ الرّاحِمینَ؛ $ شریف قرشی، باقر، حیاة الامام الرضا، ج 1، ص 51. $ ای کسی که حاجت های نیازمندان را برآورده می سازی و باطن افراد ساکت را می دانی برای هر سؤالی که از تو می شود گوشی شنونده و جوابی آماده داری و نسبت به هر موجودی بیتکلم علم به باطن و احاطه کننده داری تو را به وعده های صادقت، دست های بخشنده ات، رحمت واسعه ات، قدرت پیروز گرت، پادشاهی پیوسته ات، کلمات تام و تمامت می خوانم ای کسی که نه طاعتِ طاعت کنندگان به تو سودی می دهد و نه معصیت معصیت کاران به تو زیانی می رساند، درود فرست بر محمد و آلش و مرا از فضلت روزی ده و همراه آن چه روزیم می کنی عافیتم ده به رحمت خودتای رحیم ترین رحیمان.

دعای شفای بیماران

ذکریا بن آدم مقری که خادم امام رضا علیه السلام بود می گوید: امام رضا علیه السلام روزی به من دستور داد که این چنین برای شفای انواع بیمار یها دعا کنم:

یَا مُنْزِلَ اَلشِّفَاءِ وَ مُذْهِبَ اَلدَّاءِ أَنْزِلْ عَلَی وَجَعِیَ اَلشِّفَاءَ؛ $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 92، ص 55. $ ای عطابخش شفا و از بین برنده دردها، بیماری من را شفا عنایت فرما.

دعای امام رضا علیه السلام در هنگام پذیرش ولایتعهدی

آن گاه که امام رضا علیه السلام مجبور به پذیرش ولایتعهدی مأمون شد این دعا را خواند:

اَللّهُمَّ اِنَّکَ قَدْ نَهَیْتَنی عَنِ الاِْلْقاءِ بِیَدی اِلَی التَّهْلُکَهِ، وَقَدْ اَشْرَفْتُ مِنْ قِبَلِ عَبْدِ اللّه الْمَأْمُونِ عَلَی الْقَتْلِ مَتی لا اَقْبَلُ وِلایَهَ عَهْدِه، وَقَدْ اُ کْرِهْتُ وَاضْطُرِرْتُ کَما اضْطَرَّ یُوسُفُ وَ دانِیالُ، اِذْ قَبِلَ کُلُّ واحِدٍ مِنْهُمَا الْوِلایَهَ مِنْ طاغِیَهِ زَمانِه، اَللّهُمَّ لا عَهْدَ اِلاّ عَهْدُکَ، و لا ولایة إلّا مِن قِبَلِکَ، فَوَفِّقْنی لِإِقَامَهِ دِینِکَ وَ إِحْیَاءِ سُنَّهِ نَبِیِّکَ. فَإِنَّکَ أَنْتَ اَلْمَوْلَی وَ اَلنَّصِیرُ وَ نِعْمَ اَلْمَوْلَی أَنْتَ وَ نِعْمَ اَلنَّصِیرُ؛ $ حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج 1، ص 179؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 49، ص 131 $ پروردگارا! البته که تو مرا از این که خود را با دست خود به دام مرگ بسپارم منع نمودی، حال آن که از طرف مأمون در آستانه مرگ قرار گرفته ام اگر ولایتعهدی او را قبول نکنم من به پذیرش آن اکراه و اجبار گردیده ام همچنان که یوسف و دانیال مجبور شدند، چه این که این دو ولایت را از طرف طاغوت زمانشان پذیرفتند. پروردگارا! تنها عهد و پیمان تو محکم بوده و ولایت تنها از طرف تو اعتبار دارد پس مرا برای پا داشتن دینت و زنده نگاه داشتن سنت پیامبرت موفق گردان به درستی که مولا و یاور تویی و تویی بهترین مولا و بهترین یاور.

دعا برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

امام رضا علیه السلام پس از ادای نمازهای یومیه به طور مخصوص به جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله سلام می داد و در حق او به این صورت دعا می کرد.

السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ- السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا خِیَرَةَ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا حَبِیبَ اللَّهِ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا صَفْوَةَ اللَّهِ السَّلَامُ

عَلَیْکَ یَا أَمِینَ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّکَ رَسُولُ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ نَصَحْتَ لِأُمَّتِکَ وَ جَاهَدْتَ فِی سَبِیلِ رَبِّکَ ، و عَبَدتَهُ حَتّی أتاکَ الیَقینُ ، فَجَزاکَ اللّهُ - یا رَسولَ اللّهِ - أفضَلَ ما جَزی نَبِیّا عَن اُمَّتِهِ، اللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ و آلِ مُحَمَّدٍ أفضَلَ ما صَلَّیتَ عَلی إبراهیمَ و آلِ إبراهیمَ إنَّکَ حَمیدٌ مَجیدٌ؛ $ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج 4، ص 1047. $ رحمت و برکات الهی بر تو باد ای رسول خدا صلی الله علیه و آله ، سلام بر تو ای محمد بن عبد الله سلام بر تو ای برگزیده خدا، سلام بر تو ای دوست خدا، سلام بر تو ای برگزیده خدا سلام بر تو ای امین الهی گواهی می دهم که تو فرستاده خدایی و گواهی می دهم که تو محمد پسر عبد الله هستی گواهی می دهم که تو امتت را به خیر و نیکی فراخواندی و در راه پروردگارت تلاش نموده و او را بندگی کردی تا آن گاه که به یقین دستی یافتی، پس ای رسول خدا صلی الله علیه و آله خداوند تو را پاداش دهد برتر از پاداشی که به پیامبری در برابر امتش می دهد پروردگارا! بر محمد و خاندانش درود فرست برتر از درودی که بر ابراهیم و خاندانش فرستادی، تو ستوده و بزرگواری. امام رضا علیه السلام در مناسبت ها، مواقع اذان و نماز قنوت نماز وتر و یومیه، موقع افطار در ماه رمضان، شفای بیماران دفع شر دشمن، دفع خطر مار و عقرب و مانند آن، دعاهای مخصوص دارد برای استفاده بیشتر به کتاب صحیفة الرضا علیه السلام $ نک: قیومی، جواد، صحیفة الرضا. $ مراجعه شود.

اهمیت دادن به ذکر صلوات

صلی الله از جمله دعاهای پر برکت ذکر شریف صلوات بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و خاندان آن حضرت است. امام رضا علیه السلام در اشاره به جایگاه این ذکر، آن را معادل تسبیح، تهلیل و تکبیر دانسته و می فرماید:

اَلصَّلاَهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ تَعْدِلُ عِنْدَ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ اَلتَّسْبِیحَ وَ اَلتَّهْلِیلَ وَ اَلتَّکْبِیرَ﴾؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الأمالی، ص 132$

فرستادن صلوات و تحیّت بر حضرت محمد صلی الله علیه و آله و اهل بیت آن حضرت علیهم السلام در پیشگاه خداوند متعال برابری می کند با گفتن سُبْحَانَ اَللَّهِ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اَللَّهُ وَ اَللَّهُ أَکْبَرُ.

آن حضرت در جای دیگر در اشاره به تأثیر این دعا بر محو گناهان فرمود:

مَنْ لَمْ یَقْدِرْ عَلَی مَا یُکَفِّرُ بِهِ ذُنُوبَهُ، فَلْیُکْثِرْ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ فَإِنَّهَا تَهْدِمُ الذُّنُوبَ هَدْما؛ $ همان؛ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 91، ص 47 $ کسی که توان جبران گناهانش را ندارد، بر حضرت محمّد صلی الله علیه و آله و اهل بیتش علیهم السلام بسیار صلوات بفرستد که گناهان را نابود می کند. آن حضرت در جای دیگر در اشاره به تأثیر ذکر صلوات بر روا شدن حاجت فرمود: هرکس بعد از نماز صبح و مغرب پیش از آن که از جای خود حرکت کند، بر پیامبر درود فرستد و بگوید: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً اللّهُمّ صَلِّ علی محمّدٍ و ذُرِّیته؛ خداوند صد حاجت او را روا می سازد، هفتاد حاجت در دنیا و سی حاجت در آخرت. $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، ثواب الاعمال، ص 334؛ حویزی، عبدعلی بن جمعه، نور الثقلین، ج 4، ص 302. $

کسی در ذیل آیه إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ ... $ احزاب (33): 56 $ از تفاوت صلوات خدا فرشتگان و مؤمنین سؤال کرد امام در جواب فرمود: صَلاَةُ اللهِ رَحْمَةٌ مِنَ اللهِ، وَ صَلاَةُ مَلاَئِکَتِهِ تَزْکِیَةٌ مِنْهُمْ لَهُ، وَ صَلاَةُ الْمُؤْمِنِینَ دُعَاءٌ مِنْهُمْ لَهُ؛ $ عزیز الله، عطاردی، مسند امام رضا علیه السلام، ج 2، ص3. $ صلوات خداوند بر پیامبر رحمت است و صلوات از جانب فرشتگان درخواست پاکی

به یاد می آورد و آن ها را برای دیگران روایت می کرد، چنان که به نقل از جد بزرگوارش رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

مَنْ حَفِظَ مِنْ أُمَّتِی أَرْبَعِینَ حَدِیثاً یَنْتَفِعُونَ بِهَا بَعَثَهُ اَللَّهُ یَوْمَ اَلْقِیَامَهِ فَقِیهاً عَالِماً؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 41. $ هرکس از امت من چهل حدیث را که دیگران از آن سود ببرند حفظ کند خداوند او را در قیامت، فقیهی عالم محشور می کند. آن حضرت در اشاره به فضیلت راویان، این حدیث را از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده، فرمود:

قَالَ: قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ- : اَللَّهُمَّ اِرْحَمْ خُلَفَائِی ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَقِیلَ لَهُ یَا رَسُولَ اَللَّهِ وَ مَنْ خُلَفَاؤُکَ قَالَ اَلَّذِینَ یَأْتُونَ مِنْ بَعْدِی وَ یَرْوُونَ عَنِّی أَحَادِیثِی وَ سُنَّتِی فَیُعَلِّمُونَهَا اَلنَّاسَ مِنْ بَعْدِی؛ $ عطاردی، عزیز الله مسند امام رضا علیه السلام ، ج 1، ص5 $ خدایا! جانشینان مرا رحمت کن گفته شد: ای پیامبر جانشینان شما چه کسانی می باشند؟ فرمود کسانی که بعد از من می آیند حدیث و سنت مرا روایت کرده و به مردم یاد دهند.

ضرورت غربالگری حدیث

امام رضا علیه السلام در ضرورت غربالگری حدیث گاه آن را دارای محکم و متشابه معرفی کرده اند و گاه برخی احادیث را جعلی و بر خلاف قرآن دانسته اند که قابل اجرا و عمل نمی باشند در هشدار به وجود احادیث متشابه و ضرورت ارجاع آن به محکم فرمود:

إنَّ فی أخْبارِنا مُتَشابِهاً کمُتَشابِهِ القُرآنِ، و مُحْکَماً کمُحْکَمِ القُرآنِ، فَرُدّوا مُتَشابِهَها إلی مُحْکَمِها، ولا تَتَّبِعوا مُتَشابِهها دُونَ مُحْکَمِها فتَضِلّوا؛ $ طبرسی، أحمد بن علی، الاحتجاج، ج 2، ص192. $ در اخبار ما مانند قرآن،

آنان برای آن حضرت است و از طرف مؤمنان دعا در حق آن حضرت می باشد.

کسی درباره تفسیر آیه وَ ذَکَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّی $ اعلی (87): 15 $ از امام رضا علیه السلام پرسید، امام در جواب فرمود مراد این است که هرگاه نام پروردگار متعال زبان آمد، بر محمد و آل محمد درود و صلوات تقدیم گردد. $ فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، تفسیر صافی، ج 5، ص 318 $

درست به دلیل اهمیت و جایگاه بلند ذکر شریف صلوات است که در سیره عملی امام رضا علیه السلام آمده که آن حضرت گاه بعد از نماز صبح تا طلوع آفتاب بر سجاده خود می نشست و وقت شریف خود را به گفتن ذکر صلوات سپری می کرد. راوی این خبر رجاء بن ضحاک است که امام را از مدینه تا مرو همراهی می کرد او می گوید:

کَانَ اَلرِّضَا- علیه السلام - إِذَا أَصْبَحَ صَلَّی اَلْغَدَاهَ فَإِذَا سَلَّمَ جَلَسَ فِی مُصَلاَّهُ یُسَبِّحُ اَللَّهَ وَ یُحَمِّدُهُ وَ یُکَبِّرُهُ وَ یُهَلِّلُهُ وَ یُصَلِّی عَلَی اَلنَّبِیِّ - صلی الله علیه و آله - حَتَّی تَطْلُعَ اَلشَّمْسُ $ مجلسی محمدباقر، بحار الانوار، ج 49، ص92. $ امام رضا علیه السلام الان آن گاه که صبح می کرد نماز صبح را ادا می کرد و پس از سلام نماز در جایگاه نماز می نشست و به تسبیح و حمد و تکبیر و تهلیل خدا مشغول می شد و به پیامبر و آل او صلوات می فرستاد تا این که خورشید طلوع می کرد.

5. اهمیت دادن به حدیث

همان طور که امام رضا علیه السلام به قرآن ارادت داشت و آن را تعظیم و تکریم می کرد و در مناظرات خود با آیات قرآن استدلال می کرد. نسبت به احادیث و سخنان رسیده از پدران بزرگوار خود نیز علاقه ای خاص داشت و همواره آن ها را

محکم و متشابه وجود دارد بنابراین، اخبار متشابه را به محکمات آن بازگردانید و بدون توجه به محکمات، به متشابه آن عمل نکنید که گمراه خواهید شد.

آن حضرت در عمل به احادیث، قرآن را معیار قرار داده می فرماید:

لا تَقبَلوا عَلَینا خِلافَ القُرآنِ؛ فَإِنّا إن تَحَدَّثنا حَدَّثنا بِمُوافَقَةِ القُرآنِ و مُوافَقَةِ السُّنَّةِ، إنّا عَنِ اللّهِ و عَن رَسولِهِ نُحَدِّثُ، ولا نقول قال فلان و فلان؛ فإذا أتاکم مَن یُحَدِّثُکُم بِخِلافِ ذلک فرُدُّوه؛ إنّ لکلامنا حقیقةً، و إنّ علیه لَنوراً، فما لا حقیقةَ لَه و لا نورَ علَیه فذاکَ قَولُ الشّیطانِ؛ $ مغنیه، محمد جواد، الشیعة فی المیزان، ص 43 $ اگر سخنی بر خلاف قرآن از ما نقل شد آن را نپذیرید؛ چرا که هرگاه ما سخن بگوییم سخنی که با قرآن و سنت سازگار باشد می گوییم. ما از خداوند و رسول او سخن می گوییم و از این و آن نمی گوییم بنابراین هرگاه کسی بر خلاف این سخنی روایت کند آن را رد کنید؛ چرا که در سخن ما حقیقتی نهفته و در آن نوری همراه است پس هر سخنی که فاقد حقیقت و فاقد نور باشد، آن کلام، سخن شیطان است.

6. دیگر معصومان علیهم السلام در نگاه امام رضا علیه السلام

اشاره

خوب است در پایان این فصل که از شخصیت معنوی امام رضا علیه السلام و نوع ارتباط آن حضرت با خدا گفتگو می کند، از نوع رفتار آن حضرت با اجداد معصوم و طاهرینش علیهم السلام نیز نمونه هایی چند ارائه گردد.

امام رضا علیه السلام برای اجداد طاهرین خود و دیگر امامان نور علیهم السلام احترامی خاص قائل بود. این احترام به سبب قرابت و وابستگی نبود، بلکه به این دلیل بود که او رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله و امامت امامان علیهم السلام را پایه و اساس اسلام و حیات بخش جامعه اسلامی می دانست. این را از زبان خود امام بشنویم که فرمود:

اِنَّ الاِمامَةَ زِمامُ الدّینِ، وَ نِظامُ الْمُسْلِمینَ، وَ صَلاحُ الدُّنْیا وَ عِزُّ الْمُؤْمِنینَ اِنَّ الاْمامَةُ

اُسَّ الاْسْلامِ النّامی وَ فَرْعُهُ السّامی؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الامالی، ص 775 $ امامت سر رشته دین و نظم دهنده امور مسلمانان و صلاح دنیا و بزرگی مؤمنان است امامت ریشهٔ بالنده اسلام و شاخه برافراشته است. در این جا نمونه هایی از احترام آن امام به دیگر معصومان علیهم السلام یاد خواهیم کرد.

توصیه به انتخاب نام فاطمه علیها السلام و محمد صلی الله علیه و اله

امام رضا علیه السلام درباره مهربانی های پیامبر رحمت صلی الله علیه و اله نسبت به مردم، فرمود: إِنَّ شَفَقَهَ النَّبِیِّ عَلَی أُمَّتِهِ شَفَقَهُ الْآبَاءِ عَلَی الْأَوْلَادِ؛ $ ابن بابویه قمی محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 91. $ مهربانی پیامبر صلی الله علیه و اله به مردم، همانند مهربانی های پدران به فرزندان است.

از آن جا که امام رضا علیه السلام علاقه ای خاص به رسول خدا صلی الله علیه و آله داشت، نه تنها نام نیکوی «محمد» را بر فرزند دلبندش نهاد، بلکه در تشویق دیگران به استفاده از این نام فرمود:

اَلْبَیْتُ اَلَّذِی فِیهِ اِسْمُ مُحَمَّدٍ یُصْبِحُ أَهْلُهُ بِخَیْرٍ وَ یُمْسُونَ بِخَیْرٍ؛ $ مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، ج 101، ص 131 $ در هر خانه ای که نام محمد باشد، ساکنان آن خانه به خیر و نیکی شبشان را صبح می کنند و روزشان را به شب می رسانند. آن حضرت در تأکید به انتخاب این نام زیبا فرمود:

اَ یُولَدُ لَنَا مَوْلُودٌ إِلاَّ سَمَّیْنَاهُ مُحَمَّداً فَإِذَا مَضَی سَبْعَهُ أَیَّامٍ فَإِنْ شِئْنَا غَیَّرْنَا وَ إِلاَّ تَرَکْنَا؛ $ ابن فهد حلی، احمد بن محمد، عدة الداعی، ص 78 $ هیچ نوزاد پسر در خاندان ما به دنیا نمی آید مگر آن که او را محمد می نامیم آن گاه که هفت روز از ولادتش سپری شود، اگر خواستیم به نامی دیگر

تغییر خواهیم داد و الا همان نام را برای او تثبیت می کنیم.

امام رضا علیه السلام در تأکید و تشویق به استفاده از نام مبارک فاطمه علیها السلام نیز فرمود: لاَ یَدْخُلُ الْفَقْرُ بَیْتا فِیهِ اسْمُ فَاطِمَهَ مِنَ اَلنِّسَاءِ؛ $ حر عاملی، محمد بن حسن وسائل الشیعة، ج 15، ص 129. $ در خانه ای که نام یکی از زنان آن خانه فاطمه باشد محرومیت داخل نمی شود.

بزرگی امام حسین علیه السلام در نزد امام رضا علیه السلام

هر چند امام رضا علیه السلام به تمام ائمه علاقه ای خاص داشت، اما به دلیل مظلومیت امام حسین علیه السلام در حادثه تلخ کربلا و شهادت او و فرزندانش، علاقه امام رضا علیه السلام به آن حضرت استثنایی بود. از این رو روایات فراوانی از امام رضا علیه السلام دربارهٔ عظمت شخصیت امام حسین علیه السلام ماه محرم، داستان تلخ کربلا، ثواب عزاداری و گریه بر آن حضرت وارد شده است که در این مجال به نمونه هایی از آن اشاره می گردد.

مَن زار قبر أبی عبد الله- علیه السلام - بِشَطُ الفُراتِ کَانَ کَمَن زارَ اللَّهَ فَوقَ عَرشِهِ؛ $ ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، ص 278 $ هرکس قبر امام حسین را در کنار شط فرات زیارت کند همچون کسی خواهد بود که خدا را بالای عرش او زیارت کرده باشد. آن حضرت در جای دیگری به نقل از محمد بن سنان فرمود: مَنْ أَتَی قَبْرَ اَلْحُسَیْنِ - عَلَیْهِ السَّلاَمُ - کَتَبَ اَللَّهُ لَهُ حَجَّهً مَبْرُورَهً؛ $ همان، ص 294 $ ثواب کسی که قبر امام حسین علیه السلام را زیارت کند، یک حج مقبول است.

یَا ابْنَ شَبِیبٍ إِنْ کُنْتَ بَاکِیاً لِشَیْءٍ فَابْکِ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ- علیه السلام - فَإِنَّهُ ذُبِحَ کَما یُذْبَحُ الْکَبْشُ، وَ قُتِلَ مَعَهُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِهِ ثَمَانِیَةَ عَشَرَ رَجُلاً ما لَهُمْ فِی الْأَرْضِ شَبیة ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، الامالی، ص192. $ ای پسر شبیب اگر می خواهی برای چیزی گریه کنی برای حسین پسر علی بن ابی طالب گریه کن؛ چرا که سر او چون سر قوچ بریده شد و با او هجده نفر از خاندانش که در زمین نظیر نداشتند کشته شدند. 3) امام رضا علیه السلام در توصیه به گریه برای امام حسین علیه السلام، به میزان ثواب گریه در مصیبت آن حضرت اشاره کرده، می فرماید:

إن بَکَیت علی الحسین علیه السلام - حَتَّی تَصِیرَ دُمُوعُکَ عَلَی خَدَّیْکَ غَفَرَ اللهُ لَکَ کُلَّ ذَنْبٍ أَذْنَبْتَهُ صَغِیراً کَانَ أو کَبِیراً، قَلِیلاً کَانَ أو کَثِیراً؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 268 ص268. $ اگر بر حسین گریه کنی به طوری که اشک هایت بر گونه هایت جاری گردد، خداوند هر گناهی را که انجام داده ای کوچک باشد یا بزرگ کم باشد یا زیاد همه را می آمرزد. 4) امام رضا علیه السلام روز عاشورا را از شعائر اسلامی دانسته و در ضرورت حفظ آن فرمود:

مَن تَرَکَ السَّعیَ فی حَوائِجِهِ یَومَ عاشوراءَ قَضَی اللّهُ لَهُ حَوائِجَ الدُّنیا وَالآخِرَهِ ، ومَن کانَ یَومُ عاشوراءَ یَومَ مُصیبَتِهِ و حُزنِهِ و بُکائِهِ یَجعَلُ اللّهُ عز و جل یَومَ القِیامَهِ یَومَ فَرَحِهِ و سُرورِهِ؛ $ همو، علل الشرایع، ج 1، ص 277 $ هر کس در روز عاشورا در طلب نیازهای خود نرود، خداوند نیازهای دنیوی و اخروی وی را بر آورده می کند و هرکس روز عاشورا روز مصیبت،

اندوه و گریه او باشد، خداوند بزرگ روز قیامت را روز شادکامی و سُرور او قرار خواهد داد.

إِنَّ اَلْمُحَرَّمَ شَهْرٌ کَانَ أَهْلُ اَلْجَاهِلِیَّهِ یُحَرِّمُونَ فِیهِ اَلْقِتَالَ فَاسْتُحِلَّتْ فِیهِ دِمَاؤُنَا وَ هُتِکَتْ فِیهِ حُرْمَتُنَا وَ سُبِیَ فِیهِ ذَرَارِیُّنَا وَ نِسَاؤُنَا وَ أُضْرِمَتِ اَلنِّیرَانُ فِی مَضَارِبِنَا وَ اُنْتُهِبَ مَا فِیهَا مِنْ ثِقْلِنَا وَ لَمْ یُرْعَ لِرَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ حُرْمَهٌ فِی أَمْرِنَا إِنَّ یَوْمَ اَلْحُسَیْنِ أَقْرَحَ جُفُونَنَا وَ أَسْبَلَ دُمُوعَنَا وَ أَذَلَّ عَزِیزَنَا یَا أَرْضَ کَرْبَلاَءَ أَوْرَثْتِنَا اَلْکَرْبَ وَ الْبَلاءَ إِلی یَوْمِ الإِنْقِضاءِ؛ $ همو، الامالی، ص191 $ محرم ماهی است که اهل جاهلیت، جنگ را در آن حرام می دانستند اما خون های ما در آن حلال دانسته شد و در آن حرمت ما هتک گردید فرزندان و زنان ما اسیر گشتند، به خیمه های ما آتش افکندند، اثاث ما را به یغما بردند و حرمت خاندان ما را به دلیل نسبت ما به پیامبر رعایت نکردند؛ روز امام حسین علیه السلام، پلک های ما را مجروح ساخت و اشک ما را سرازیر نمود، عزیز ما را در زمین کرب و بلا کوچک جلوه داد و برای ما تا روز قیامت غم و بلا به ارث گذاشت.

امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از جمله امامانی است که امام رضا علیه السلام بیش از دیگر امامان به آن حضرت توجه نموده است. این از آن روست که راجع به امام زمان سؤال ها و ابهاماتی وجود داشت که می طلبید امام رضا علیه السلام به آن ابهامات پاسخ دهد. آن حضرت راجع به ضرورت وجود امام در جامعه ولادت امام زمان علائم و نشانه های قائم آل محمد و مسأله انتظار سخنانی دارد که به اختصار برخی را

مورد اشاره قرار می دهیم.

امام رضا علیه السلام راجع به ضرورت امام در هر عصر و زمانی فرمود: لَوْ خَلَتِ اَلْأَرْضُ طَرْفَهَ عَیْنٍ مِنْ حُجَّهٍ لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا؛ $ حلی، حسن بن یوسف، مختصر بصائر الدرجات، ص 9. $ چنان چه زمین لحظه ای خالی از حجت خداوند باشد، اهل خود را در خود فرو می برد.

علائم و نشانه های امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

امام رضا علیه السلام در پیشگیری از سوء برداشت و سوء استفاده از امام موعود و رد مدعیان مهدویت به چگونگی ولادت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و نشانه های آن حضرت در هنگام ولادت اشاره کرده و می فرماید:

وإذا وَقَعَ عَلَی الأَرضِ مِن بَطنِ امِّهِ وَقَعَ عَلی راحَتَیهِ رافِعاً صَوتَهُ بِالشَّهادَتَینِ؛ $ ابن بابویه قمی، محمد بن علی (شیخ صدوق)، من لا یحضره الفقیه، ج 4، ص 418. $ آن گاه که او «امام زمان» از مادر متولّد شود، روی دو کف دست بر روی زمین قرار می گیرد و صدایش را به شهادتین بلند می کند. جالب این است آن گونه که امام رضا علیه السلام خبر داده بود، امام زمان به همان صورت به دنیا آمد آن چه که از دو خانم به نام های نسیم و ماریه نقل شده دلیل بر این واقعیت است که می گویند:

موقع ولادت امام زمان نرجس خاتون را حاله ای از نوری فراگرفت به طوری که توان دیدن ایشان را نداشتیم بعد از لحظاتی نوزاد او را دیدیم که دو زانوی خود را بر زمین نهاده و به حالت سجده افتاده است و شنیدیم که در آن حال این ذکر را زمزمه می کرد:

اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ اَلْعالَمِینَ وَ صَلَّی اَللَّهُ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ عَبْداً دَاخِراً لِلَّهِ، غَیْرَ مُسْتَنْکِفٍ