مشخصات کتاب

سرشناسه : پیشوایی ، مهدی ، 1324 -

عنوان و نام پدیدآور : شام، سرزمین خاطره ها / مهدی پیشوائی.

مشخصات نشر : تهران: سازمان حج و زیارت،دفتر آموزش و تبلیغات، 1369.

مشخصات ظاهری : 231ص.: مصور( رنگی) .

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : زیارتگاههای اسلامی -- سوریه -- دمشق

موضوع : اسلام -- سوریه-- دمشق -- تاریخ

رده بندی کنگره : BP263/6 /پ9ش2 1369

رده بندی دیویی : 297/765

شماره کتابشناسی ملی : 2164597

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم فاطمه کدخدایی

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

شام، سرزمین خاطره ها

مهدی پیشوائی

دفتر آموزش و تبلیغات حج و زیارت

شام، سرزمین خاطره ها

تهیه و تنظیم و نگارش: مهدی پیشوائی

چاپ اول: پاییز 1369، تعداد 10000 نسخه

چاپ: سازمان چاپ و انتشارات

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

فهرست مطالب

مقدمه... 7

سرزمین شام... 11

پیک اسلام در سرزمین شام... 13

شام در مسیر تاریخ... 17

نفوذ اسلام در شام... 17

آشنائی با کشور سوریه... 19

پیدایش نصیریه... 29

بیانیه علمای بزرگ علوی... 30

عقیدتنا... 33

ادلة التشریع عندنا اربعة... 36

فروع الدین... 37

الخاتمه... 40

علویین ترکیه... 44

جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل... 47

اشغال ارتفاعات جولان توسط اسرائیل... 48

آثار تربیتی زیارت قبور شهیدان و شخصیت های بزرگ اسلامی... 53

قبور بزرگان آسمانی در شام... 55

1- یحیای شهید... 56

2- بلال بن ریاح... 64

3- عبدالله بن جعفر... 77

4- اُمّ سلمه همسر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)... 90

5- اُمّ حبیبه همسر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله)... 94

6- أسْماء همسر جعفر طیّار... 98

7- أمّ کلثوم دختر امیرمؤمنان (علیه السلام)... 100

8- حضرت سکینه... 104

9- حضرت رِقیّه... 109

10- عبدالله بن الامام زین العابدین... 112

11- فِضّة... 112

12- رُوؤس شهیدان کربلا... 115

قبور شخصیت های بزرگ اسلام در حومه دمشق... 123

1- مقداد... 123

2- حُجر بن عددی کِندی... 124

3- حضرت زینب دختر امیر مؤمنان (علیه السلام)... 171

ره آورد سفر اسیران... 185

مدفن حضرت زینب (علیه السلام)... 202

مبارزات تبلیغاتی امام چهارم (علیه السلام)... 221

مقدمه

هر هفته بیش از دو هزار نفر طی چند پرواز هواپیمایی از جمهوری اسلامی به مقصد زیارت مرقد دختر بزرگ امیر مؤمنان (علیه السلام) زینب کبری (سلام الله علیها) و سایر اهل بیت مدفون در سرزمین شام، به کشور سوریه عزیمت می نمایند.

راهنمایی این تعداد زائر که در بیش از 10 هتل استقرار می یابند، به عهدهٔ روحانیون محترمی است که بدین منظور هر هفته از طریق دفتر آموزش و تبلیغات حج و زیارت اعزام می گردند.

از طرفی افرادی به عنوان مترجم از وزارت اطلاعات و جهانگردی کشور سوریه، مسئولیت همراهی زائران ایرانی را عهده دار هستند و مطالبی از طرف جهانگردی این کشور در اختیارشان گذاشته شده و آنان مطالب را برای زائرین بازگو می کنند. این مطالب گرچه عمدتاً در زمینه های مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و تاریخی منطقه شامات ⁽¹⁾و آثار باستانی و بنا های دیدنی کشور سوریه است و کمتر در زمینه اعتقادی و فرهنگی صحبت می کنند؛ ولی همین مقدار که در رابطه با زندگی و شرح حال اشخاص و کیفیت مبارزه و شهادت شخصیت های مورد قبول و علاقه شیعه سخن می گویند؛ غیر صحیح و در مواردی غیر مکفی و بعضاً به خاطر عدم درک صحیح فرهنگ تشیع و سطحی بودن مطالب، نه تنها سازنده و مفید نیست؛ بلکه ممکن است اثر منفی داشته باشد. هر چند تذکراتی به آنان داده شده و آنان گفته ها و

نوشته هایشان را اصلاح کرده اند؛ در عین حال اظهاراتشان صحیح و تحقیق شده و تایید شده نیست.

از جهتی وظیفه اقتضا می کند زائرین را در طول هفته نسبت به تاریخ زندگی ساز و معارف روح افزا و فرهنگ تحول ساز و مبارزات رهایی بخش و سخنان راهگشای اهل بیت (علیهم السلام) آشنا نموده و آنان را در برابر فرهنگ بیگانه نیرومند سازیم؛ چرا که هدف از زیارت جز پیوند با آرمان ها و معتقدات صاحب قبر و بستن عهد و تحکیم پیمان برای تداوم راه او نیست.

بدین منظور بود که تهیه مطالبی درباره شخصیت هایی چون زینب کبری (سلام الله علیها)، بلال حبشی و حجر بن عدی و دیگر ستارگان فضیلت و نور- که جسمشان در سرزمین شام افول کرده است- ضروری می نمود. مطالبی که هم معرف اماکن و زیارتگاه ها باشد و هم زندگی و شرح مبارزات و نحوه- درگذشت و شهادتشان را- به گونه ای که در خور شأن و شخصیت آنان است- بیان نماید.

از طرفی سرزمین شام دارای تاریخ پرفراز و نشیبی است و اتفاقات گونه گونی در آن به وقوع پیوسته است.

گفته شده است که قضیهٔ هابیل و دام داری او و قابیل و کشاورزی او و سرانجام برادرکشی او در سرزمین شام بوده و امروزه در شصت کیلومتری شهر دمشق جایی به نام هابیل و قابیل معروف است.

و نیز جبل قاسیون که تعداد زیادی از پیامبران و انبیاء الهی در آن جا به مناجات با پروردگار خویش پرداخته اند و اوتاد و زهاد و عرفا و صالحین نیز در آن جا به چله نشینی نشسته اند و حتّی قبور بعضی از آنان در دامنه همان کوه قرار دارد و از این جهت آن جا را صالحیه می گویند. غار معروف اصحاب کهف نیز در همین کوه واقع است.

و هم چنین شهر حلب و محل زندگانی پیامبر بزرگ الهی حضرت خلیل الرحمن (علیه السلام) و ارض صفین که مابین این شهر و موصل واقع شده و محل دفن شهدای صفین و تعدادی از یاران با وفای حضرت علی علیه السلام از قبیل: جناب عمار و جناب اویس و خزیمه بن ثابت ذوالشهادتین است.

و دیگر شهر حمص و قبر جناب قنبر آن شخصیت دلیر و با وفا که ارادتی

خاص به مولایش حضرت علی علیه السلام داشت و سرانجام بخاطر همین شدت علاقه بود که توسط حجاج به شهادت رسید.

بدیهی است که پرداختن به همه این موضوعات، کار دامنه دار و وسیعی است که در جای خودش باید انجام گیرد و از عهده و هدف ما خارج است و آن چه منظور ماست، این است که اماکن و مراقدی که جزء برنامه زیارتی امور و زیارت است و زائرین به آن جا برده می شود؛ مطالبی درباره شان تهیه نماییم. آن هم به طور اختصار، تا برای روحانیون محترم اعزامی هم، به منزله شرح برنامه تبلیغی باشد.

علی هذا در صدد برآمدیم تا مجموعه ای را تدوین نماییم که بر آورنده نیازهای فوق باشد و تأکیدمان بر دقّت و صحت آن بود. خصوصاً به این علّت که این کتاب به روحانیون داده می شود تا آنان بتوانند در سخنرانی ها از آن استفاده ببرند و با اطمینان خاطر مطالبش را نقل نمایند.

در پی چنین تأکید و وسواسی روشن است که تهیه آن از عهده هر کس خارج بود؛ تا این که فاضل محترم و نویسنده ارجمند جناب حجت الاسلام آقای حاج شیخ مهدی پیشوایی تقبل زحمت نموده و با دقّت وافی و حوصله کافی و با تتبع و تحقیق، خواسته ما را برآورده نمودند. برای این که مطالعه کنندگان محترم از مراجع نیز مطلع باشند؛ مأخذ و سند مطالب را در پاورقی هر صفحه ذکر کرده و متن خطبه حضرت سجاد و حضرت زینب (سلام الله علیها) را نیز در این کتاب آورده اند. و چون رفتن به شهر جنگ زده و ویران شده قنیطره و دیدن آثار تعدی و وحشیگری صهیونیزم در برنامه یک هفته ای زائرین است؛ مختصری هم درباره جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل در این جا آمده است.

ضمن تشکر، امید است خداوند توفیق افزون به ایشان مرحمت فرماید.

در پایان از روحانیون محترم و خوانندگان ارجمند، انتظار داریم نظریات اصلاحی و پیشنهادات تکمیلی خود را در این باره، به صورت مکتوب ارائه دهند که بی تردید مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

اسئل الله ان یوفقنا ویوفقکم

دفتر آموزش و تبلیغات حج وزیارت

سرزمین شام

سرزمین شام، برای مسلمانان سرزمین خاطره ها است. این سرزمین پیوند خاص با تاریخ اسلام دارد که ریشه های آن به سال های پیش از فتح دمشق باز می گردد. به سال های نوجوانی و جوانی بنیان گذار اسلام که همراه عموی خود سفری به این سرزمین کرد. در آن سال ها حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) جدّ خویش عبد المُطّلب را از دست داده بود و تحت سر پرستی عموی خود ابوطالب به سر می برد. بازرگانان قریش طبق معمول، هر سال یک بار به شام سفر می کردند. آن سال ابوطالب نیز با آنان آهنگ سفر کرد و تصمیم گرفت که برادر زاده خود را در مکه بگذارد و برخی را بر حفاظت او بگمارد. ولی هنگام حرکت برنامه او دگرگون شد و تصمیم گرفت که برادر زاده خود را که در آن روز بیش از دوازده بهار از سن او نگذشته بود همراه خود به شام ببرد. هنوز کاروان به مقصد نرسیده بود که در نقطه ای به نام «بُصری» حادثه ای پیش آمد. ابوطالب برنامه مسافرت را نیمه کاره رها کرد و به مکه بازگشت. علت قطع برنامه سفر این بود که در سرزمین بُصری راهبی به نام بُحیری زندگی می کرد. و به عِلّلی از کاروان قریش برای اِطعام در صومعه خود دعوت کرد. آن گاه که قریش از صرف غذا فارغ شدند روبه آنان کرد و گفت این کودک حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) متعلق به کیست؟ همگی:گفتند برادر زاده ابوطالب است. وی رو به ابوطالب کرد و گفت: کودک شما آینده درخشانی دارد و این همان پیامبر موعود تورات و انجیل است و تمام خصوصیاتی که برای پیامبر پس از مسیح در کتاب های دینی خود خوانده ام بر

این کودک منطبق است. او دارای آیین جاودانی است. او را از چشم دشمن پنهان ساز! اگر ملت یهود او را ببینند و بشناسند نقشه قتل او را می ریزند. چه بهتر شما از این نقطه به مکه برگردید. از این جهت ابو طالب برنامه سفر خود را قطع کرد و به سرعت به مکه بازگشت. ولی برخی از تاریخ نگاران یادآور می شوند که هدف نهایی کاروان قریش همان نقطه بود که با راهب ملاقات کردند و ابوطالب کارهای بازرگانی خود را به سرعت به پایان رسانید و همراه برادر زاده خود به مکه بازگشت و از آن پس هرگز به سفر نرفت و حفاظت و سر پرستی برادر زاده را بر همه چیز مقدم داشت. ⁽¹⁾

دومّین سفر

پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) یک بار دیگر نیز به این سرزمین سفر کرد و آن زمانی بود که حضرت 25 سال داشت و هنوز در کنار عمویش ابوطالب زندگی می کرد. ابوطالب در صدد بود که برای برادر زاده خویش شغل مناسبی در نظر بگیرد در آن زمان خدیجه دختر خویلد زنی شرافتمند و تجارت پیشه بود و دامنه تجارت او تا مصر و حبشه کشیده شده بود. از این رو ابوطالب به برادر زاده خود گفت: خدیجه دنبال مرد امینی می گردد که سر پرستی تجارت او را به عهده گیرد چه بهتر خود را به وی معرفی کنی. او پیشنهاد ابوطالب را پذیرفت ولی بر اثر مناعت طبع و همّت بلندی که داشت از این که مستقیماً چنین پیشنهادی به خدیجه دهد، خودداری کرد. اتفاقاً خدیجه که از امانت و راستگویی و مکارم اخلاقی حضرت محمد آگاه بود، هنگامی که از مذاکرات آنان اطلاع یافت فوراً کسی را دنبال حضرت فرستاد و پیشنهاد کرد که با سرمایه وی برای تجارت رهسپار شام شود و اعلام کرد که حاضر است دو برابر آن چه به دیگران می دهد به حضرت بپردازد، لذا حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) این پیشنهاد را پذیرفت و هنگامی که کاروان بازرگانی قریش به سمت شام حرکت کرد، حضرت در رأس کالاهای بازرگانی

دیجه رهسپار شام گردید. خدیجه در این سفر شتر راهواری در اختیار وکیل خود قرار داد، و دو غلام

را که یکی از آن ها «میسره» نام داشت همراه او روانه کرد تا در کارها دستیار او باشند.

سرانجام کاروان به شام رسید و بازرگانان اجناس خود را فروختند و سود خوبی عائد گردید و حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در بازگشت کالاهایی برای فروش در بازار «تهامه» خرید و همراه کاروانیان به مکه بازگشت. ⁽¹⁾

پیک اسلام در سرزمین شام

پیامبر اسلام از نخستین روز بعثت، آیین خود را آیین جهانی معرفی می کرد و در بسیاری از آیات قرآن به جهانی بودن اسلام تصریح شده است. از آن جمله می فرماید:

قُلْ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعًا: «ای مردم من فرستاده خدا به سوی همگی شما هستم.» ⁽²⁾ پیامبر اسلام از سال های نخست بعثت، پیوسته در پی فرصتی بود که به نشر آیین خود در میان مِلّل جهان بپردازد اما توطئه های مختلف دشمنان اسلام اجازه انجام دادن این کار را نمی داد.

پس از آن که در سال ششم هجری پیمان صلح حُدیبیّه میان پیامبر اسلام و قریش بسته شد و فکر رسول خدا از خطر حمله قریش آسوده گردید، پیامبر تصمیم گرفت زمام داران وقت و رؤسای کشورهای مختلف آن روز را طی نامه هایی به اسلام دعوت کند و آیین خود را که از دائره یک عقیده ساده گام فراتر نهاده و به صورت یک آیین جهانی درآمده بود به ملل جهان آن روز عرضه نماید.

پیامبر اسلام مسئله دعوت زمام داران را مانند سایر مسائل مهم در یک شورای بزرگ مطرح ساخت و سپس شش نفر از ورزیده ترین افراد را طی نامه هایی که رسالت جهانی آن حضرت در آن ها منعکس بود به نقاط مختلف روانه کرد.

سفیران هدایت در یک روز رهسپار سرزمین های ایران،روم، حبشه، مصر، یمامه بحرین و حیره شدند.

قیصر پادشاه روم شرقی با خدا پیمان بسته بود که هرگاه در نبرد با ایران پیروز گردد به شکرانه این پیروزی، از مقر حکومت خود قُسطنطنیه به زیارت «بیت المقدس» پیاده رود، او پس از پیروزی به نذر خود جامه عمل پوشانید و پیاده رهسپار بیت المقدس گردید.

«دحیه کلبی» مأمور شد که نامه رسول خدا را به قیصر برساند، او سفرهای متعددی به شام داشت و به نقاط مختلف شام کاملاً آشنا بود. قیافه گیرا و صورت زیبا و سیرت نیکوی وی شایستگی همه جانبه او را برای انجام این وظیفه خطیر ایجاب می نمود. وی پیش از آن که شام را به قصد قُسطنطنیه ترک کند در یکی از شهرهای شام یعنی «بُصْری» ⁽¹⁾اطلاع یافت که قیصر عازم بیت المقدس است، لذا فوراً با استاندار بُصْری به نام حارث بن ابی شمر تماس گرفت و مأموریت خطیر و پراهمیت خود را به او ابلاغ کرد. مؤلف طبقات ⁽²⁾می نویسد: «پیامبر دستور داده بود که نامه را به حاکم بُصْری بدهد و او نامه را به قیصر برساند» شاید این دستور از این نظر بود که پیامبر شخصاً از مسافرت «قیصر» آگاهی داشت، و یا این که از

از این جهت که شرائط و امکانات دحیه محدود بوده و مسافرت تا قسطنطنیه خالی از اشکال و مشقت نبوده است. در هر صورت سفیر پیامبر اسلام با حاکم بصری تماس گرفت، استاندار، «عدی بن حاتم» را خواست و او را مأمور کرد تا همراه سفیر پیامبر به سوی بیت المقدس بروند و پیام و نامه پیامبر را به حضور قیصر برساند.

ملاقات سفیر با قیصر در شهر حمص بود. او وقتی خواست به ملاقات قیصر برود، کار پردازان سلطان به او گفتند که باید در برابر قیصر سر به سجده بگذاری

و در غیر این صورت به تو اعتناء نخواهد کرد و نامه تو را نخواهد گرفت. دحیه سفیر خردمند پیامبر اسلام گفت: «من برای کوبیدن این سنت های غلط رنج این همه راه را بر خود هموار کرده ام. من از طرف صاحب رسالت محمد (صلی الله علیه و آله) مأمورم به قیصر ابلاغ کنم که بشر پرستی باید از میان برود، و جز خدای یگانه کسی مورد پرستش واقع نگردد، آیا با این مأموریت و با این عقیده و اعتقاد چگونه می توانم تسلیم نظریه شما شوم و در برابر غیر خدا سجده کنم؟»

منطق نیرومند و صلابت و استقامت سفیر، مورد اعجاب کارکنان دربار قرار گرفت، یک نفر از درباریان خیراندیش به دحیه گفت می توانی نامه را روی میز مخصوص قیصر بگذاری و برگردی و کسی جز او دست به نامه های روی میز نمی زند و هر موقع قیصر نامه را خواند، شما را به حضور می طلبد. دحیه از راهنمایی آن مرد تشکر کرد و نامه را روی میز گذارد و بازگشت.

قیصر نامه را گشود. ابتدای نامه که با «بسم الله» شروع شده بود، توجه قیصر را جلب کرد و گفت: من از غیر سلیمان (علیه السلام) تاکنون چنین نامه ای ندیده ام. سپس مترجم ویژه عربی خود را خواست تا نامه را بخواند و ترجمه کند. او نامه پیامبر را چنین ترجمه کرد:

[ نامه ایست ] از محمد فرزند عبدالله به هرقل بزرگ روم. درود بر پیروان هدایت، من تو را به آیین اسلام دعوت می کنم، اسلام آور تا در امان باشی خداوند به تو پاداش می دهد (پاداش ایمان خود و پاداش ایمان کسانی که زیر دست تو هستند) اگر از آیین اسلام روی گردانی گناه «اریسان» نیز بر تو است، ای اهل کتاب ما شما را به یک اصل مشترک دعوت می کنیم: غیر خدا را نپرستیم،کسی را انباز او قرار ندهیم، بعضی از ما بعضی دیگر را به خدائی نپذیرد (هرگاه ای محمد) آنان از آیین حق سر برتافتند بگو گواه باشید که ما مسلمانیم. ⁽¹⁾

شام در مسیر تاریخ

سوریه (شام) از لحاظ تاریخی تا قبل از قرون جدید مشتمل بوده بر کشورهای کنونی سوریه و لبنان و قسمت هایی از اردن و فلسطین که تا سال 1926 لبنان جزء آن بود.

در سال 63 میلادی امپراتوری روم بر سوریه دست یافت و از آن تاریخ سوریه تحت تسلط رومیان بود تا آن که در سال 395 میلادی پس از تجزیه دولت روم به دولت روم شرقی و غربی، سوریه جزء قلمرو امپراطوری روم شرقی (بیزانس) گردید ولی به تدریج استیلای بیزانس بر سوریه ضعیف شد.⁽¹⁾

نفوذ اسلام در شام

منطقة

در سال 14 هجری (قرن هفتم میلادی) شام جزء قلمرو اسلامی گردید. بدین ترتیب که در زمان خلافت ابوبکر، ارتش اسلام به فرمان وی به سوی منطقه شام حرکت کرد، پس از درگیری هایی بین نیروهای اسلام و سپاهیان «هرقل» (هراکلیوس) امپراتور روم شرقی، در اردن و فلسطین نیروهای روم شکست خورده به دمشق عقب نشینی کردند و شهر دمشق توسط مسلمانان محاصره گردید. در این هنگام ابوبکر درگذشت (بیست و دوم جمادی الاخری سال سیزدهم هجری) و

عمر به خلافت رسید. سرانجام در تاریخ رجب سال 14 هجری شهر دمشق سقوط کرد و سربازان تحت فرماندهی خالد بن ولید پس از پیمان صلح از دروازه شرقی، و سربازان تحت فرماندهی ابو عبیده جرّاح با درگیری نظامی از دروازه ای به نام «باب الجابیه» وارد شهر شدند و ابو عبیده نیز پیمان صلح خالد را تصویب کرد. ⁽¹⁾

یعقوبی در این زمینه می نویسد:

شهر دمشق شهری است با شکوه و کهن و آن در جاهلیت و اسلام مرکز شام بوده است و آن را در همه جندهای شام ⁽²⁾در بسیاری از رودخانه ها و آبادی و رودخانه اعظمش که «بَرَدا» ⁽³⁾گفته می شود، نظیری نیست. شهر دمشق در سال چهارده هجری و در عهد خلافت عمر بن خطاب گشوده شد و «ابوعبیدة بن جراح» را پس از یک سال محاصره از دروازه ای به نام «باب الجابیة» به صلح فتح نمود و خالد بن ولید از دروازه دیگرش به نام «باب الشرقی» بدون صلح درآمد و به عمر بن خطاب نوشتند و او هم عمل ابو عبیدة را روا داشت. ⁽⁴⁾

البته در این پیروزی مسلمانان، آمادگی مردم آن منطقه جهت پذیرش اسلام بی تأثیر نبود و عواملی مانند نزدیکی مردم آن منطقه از نظر آداب و رسوم با عرب، رفتار ساده سپاهیان فاتح اسلام با مردم، مالیات های سنگینی که حکومت های قبلی از آنان می گرفت، خستگی مردم از بحث ها و جدال های کلامی و مکتب های فکری گوناگون که در مسیحیت پدید آمده بود، مردم آن سامان را از مسیحیت و حکومت رومیان رویگردان ساخته بود. ⁽⁵⁾

در هر حال از آن تاریخ، منطقه شام به قلمرو اسلامی پیوست و از سال 40

هجری که معاویه پس از شهادت امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) زمام امور مسلمانان را در دست گرفت، تا سال 132 هجری «دمشق» پایتخت حکومت بنی امیه بود. در این تاریخ به دنبال سقوط سلسلهٔ بنی امیه با انقلاب عباسیان (با پشتیبانی شیعیان و ایرانیان) که موجب به قدرت رسیدن عباسیان گردید، شام اعتبار سابق خود را از دست داد و بغداد به عنوان پایتخت انتخاب گردید.

از سقوط بنی امیه به بعد، شام ادوار مختلفی را طی کرده که بیان آن ها درخور این نوشته کوتاه نیست.

آشنایی با کشور سوریه

سوریه یکی از جذاب ترین کشورهای عربی است. نام رسمی این کشور «جمهوری عربی سوریه» و نام محلی آن «الجمهوریة العربیة السوریة» است. مساحت این کشور بالغ بر 185180 کیلومتر مربع است و در کنار دریای مدیترانه و در همسایگی کشور های ترکیه( از سمت شمال)، عراق (از سمت شرق و جنوب شرقی) اردن (از سمت جنوب)، فلسطین (از سمت جنوب غربی) و لبنان (از سمت غرب) قرار گرفته است.

جمعیت

جمعیت سوریه در سال 1979م بالغ بر 8,350,000 نفر بوده است (شصت و سومین کشور جهان از نظر جمعیت) ولی مترجمین سوری وابسته به وزارت ارشاد سوریه اخیراً جمعیت آن کشور را بالغ بر 12 میلیون نفر معرفی می کنند.

88% مردم این کشور عرب،6/3% کرد، 2/8% ارمنی و بقیه ترک، آسوری و چرکس هستند. 88% مردم آن دارای معتقدات اسلامی (سنّی، علوی در وزی) و 12% مسیحی هستند و زبان های رایج عبارتند از: عربی (زبان رسمی) کردی که عربی نوشته می شود زبان فرانسوی و ارمنی نیز رایج است.

پایتخت این کشور شهر دمشق (با 1,097,205 نفر جمعیت) می باشد. پر جمعیت ترین شهرهای سوریه عبارتند از: حَلَب، حمص، حماة و لاذقیة. بنادر مهم

عکس

قسمتی از شهر دمشق که مسجد اموی در آن دیده می شود.

عکس

قسمتی از بازار حمیدیه دمشق که قبلا در شهر بوده است.

عبارتند از: لاذقیة، طرطوس و بانیاس که در کنار دریای مدیترانه واقع شده اند.

سیستم حکومت

سیستم حکومت این کشور جمهوری است، قوه مقننه از یک مجلس قانونگذاری به نام «مجلس خلق» با 195 عضو تشکیل یافته است. قانون اساسی فعلی آن در سال 1973 تدوین شده است.

بر اساس آخرین تقسیمات کشوری، سوریه از 13 استان و شهر مستقل دمشق تشکیل شده است که زیر نظر فرماندار و یک شورای نسبتاً منتخب اداره می شود و استان های آن به ترتیب وسعت عبارتند از: حمص،دیرالزور، حسکه، رقه، حلب،،دمشق حماة سویدا، (جبل الدروز)، درعا،ادلب، لاذقیه، قنیطره و طرطوس که نام هر استان از نام مرکز آن مشتق است.

سوریه در سال 1945م به عضویت سازمان ملل درآمد. و علاوه بر آن در سازمان های زیر نیز عضویت دارد: اتحادیه عرب، کنفرانس اسلامی، جبهه پایداری اعراب، سازمان کشورهای غیر متعهد، بازار مشترک عربی. ⁽¹⁾

پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس جمهوری اسلامی ایران، سوریه از جمله چند کشور عربی است که در بسیاری از مسائل منطقه و مسائل بین المللی نقطه نظرهای مشترکی با ایران دارند و در جنگ تحمیلی از موضع ایران حمایت می کند.

علویّین

در سوریه و لبنان و همچنین در ترکیه و عراق و شاید برخی از کشورهای دیگر فرقه ای به نام «علویین» وجود دارند که در هر حال از طوائف اسلامی و از فِرَقِ شیعه محسوب می شوند و علت تسمیه آنان به علویین، علاقه خاص این فرقه به حضرت علی بن ابیطالب (علیه السلام) است نه از لحاظ این که اولاد آن حضرت باشند. گرچه در بین قبائل مختلف آنان افرادی از اولاد علی نیز هستند. بنابراین هیچ

رابطه ای میان آنان با سلسله علویین طبرستان که مدتی در آن ناحیه حکومت کرده اند، وجود ندارد.

فرقه علویین را تا حدود پنجاه سال پیش از این «نُصیریه» می گفتند و سلسلهٔ جبال محل سکونت آنان را، «جبال نصیره» می نامیدند و اینک به آن ها «جبل العلویین» گفته می شود. این سلسله جبال از انطاکیه آغاز گردیده و از غرب سوریه گذشته تا قسمتی از لبنان ادامه دارد.

علویین در سه کشور ترکیه و سوریه و عراق سکونت دارند. در سوریه گروهی از سران حکومت و دولت و بسیاری از افسران ارشد از جمله رئیس جمهوری کنونی علوی هستند. ⁽¹⁾

تاخت و تاز صلیبیان و حکومت های سنی بر ناحیه شمال سوریه تا انطاکیه علویین را بر آن داشت که همواره عقائد خود را کتمان کنند و همین امر باعث شد که تدریجاً عقائد نادرست و سخیف در بین آنان راه یابد و چون رئیس واحدی نداشتند و جهل و بی سوادی بر آنان غالب بود قهراً در کشاکش دهر، به دسته های مختلف، با عقائدی نادرست منشعب شدند و سرانجام هم از شهرها بیرون رفتند و به جبال نصیریه پناه بردند و اگر چنان دژ طبیعی مستحکمی یعنی جبال نصیریه نبود، شاید به کلی نابود و منقرض می شدند. چون این گروه سال های سال در این کوه جدا از سایر مسلمانان به سر می بردند، مسلمانان چیزی از دین و آیین و عقیده آنان نمی دانستند. هنوز هم بسیاری از افراد با کنجکاوی می پرسند: علویین چه فرقه ای هستند و عقیده و مذهبشان چیست؟

تا حدود نیم قرن پیش از این (که تحولی در عقیده و اوضاع و احوال علویین پدید آمد) قضاوت سایر مسلمانان درباره آنان که شاید مستند به تحقیق و دلیل قطعی هم نبوده است آن بود که آنان علی اللهی هستند و درباره علی (علیه السلام) و شاید ائمه دیگر یک نوع غُلُوّ دارند و در احکام عملی هم پیرو هیچ یک از مذاهب

اسلامی نبوده اند، اصولاً پایبند به احکام شرعی نمی باشند و به جای عبادات اسلامی، اوراد و اذکار و آداب و رسوم مخصوص دارند که در نهایت اختفاء انجام می دهند این نوع داوری حتی در حال حاضر نسبت به بسیاری از افراد این طائفه بخصوص آنان که در شهر ها و قُرای ترکیه پراکنده هستند و از تحول نیم قرن اخیر علویین سوریه برخوردار نشده اند، وجود دارد.

به نظر می رسد که ملاک قضاوت درباره هر یک از طوائف دینی، طبقه عوام آن طائفه و مردمی که سال ها از مراکز علمی و از تماس با علماء و دانشمندان خود بدور بوده اند، نباشد، بلکه در این خصوص باید به سراغ علما و پیشوایان آنان رفت و به کتب و آثار ایشان رجوع کرد. تا بتوان عقیده ای نزدیک تر به واقع راجع به آن طائفه ابراز نمود. ⁽¹⁾

از حدود نیم قرن پیش به این طرف هم گام هایی در جهت بالا بردن آگاهی دینی علویین و تعلیم عقائد و معارف اسلامی به آنان برداشته شده و هم کوشش هایی به منظور شناخت درست و معرفی عقائد آنان صورت گرفته است. از آن جمله یکی از علویین به نام «محمد امین غالب الطویل» که اهل «کلیکیا» (محلی در نزدیکی طرطوس ترکیه) بوده است، کتابی به نام تاریخ العلویّین نوشته است که در سال 1966 م در بیروت منتشر شده است. این کتاب تا حدود زیادی به شناخت تاریخ پیدایش و آراء و عقائد دینی آنان یاری می کند. مؤلف کتاب در دولت عثمانی مقام و منصبی داشته و به مقتضای شغل خود دائماً در قُری و شهرهای علویین سفر می کرده و با آنان تماس گرفته است و پس از تسلّط فرانسوی ها بر سوریه نیز عضو دادگستری بوده است. مؤلف در آغاز کتاب راجع به اختلاف مسلمانان در مورد خلافت و انشعاب آنان به فرقه های گوناگون مطالبی نوشته است که خلاصه آن بدین قرار است:

...عده ای از مسلمانان بر حسب نص پیغمبر از آغاز طرفدار خلافت علی (علیه السلام) بودند و به این لحاظ کلیه شیعه و طرفداران علی (علیه السلام) را علوی می نامند. در

مورد بیعت غدیر می گوید: « این بیعت آشکار بود و قبل از آن پیغمبر سه بار در خفاء با علی بیعت کرد: بیعة الدار، بیعة الخیزرانه، بیعة ام سلمی» و پس از شرحی راجع به این سه بیعت می گوید: «اصولاً عقیده به این که بعضی از عقائد و اسرار دین سری است و اختصاص به اهلش دارد از همین جا آغاز شده است و پیغمبر پس از بیعت عامه برای علی که مربوط به خلافت ظاهری بود سِرّاً برای وی از بعضی بیعت گرفت و این بیعت مربوط به اسراری بود که به علی (علیه السلام) سپرده بود و ائمه اهل بیت، راجع به خلافت ظاهری پافشاری نداشتند و اهتمام خود را متوجه اسرار کردند و همین امر فارق میان خلافت و امامت است.

مؤلف، تاریخ علویین را به هفت دوره به این شرح تقسیم می کند:

دوره اول: از بیعت غدیرخم تا فاجعه کربلاء.

دوره دوم: از شهادت حسین (علیه السلام) تا وفات امام صادق (علیه السلام).

دوره سوم: از امامت حضرت موسی کاظم تا زمان غیبت امام دوازدهم.

دوره چهارم: از غیبت امام دوازدهم تا وفات امیرحسین کلزوم سجایری.

( 260 - 620 ه- ).

دوره پنجم: از هجرت امیر حسن مکزوم تا فتح سلطان سلیم ( 620 - 923 ه- ).

دوره ششم: از فتح سلطان سلیم تا آغاز جنگ بین الملل اول (923 - 1330 ه- ).

دوره هفتم: از ترک مخاصمه موندر وسن تا پایان صلح عمومی...

مؤلف طی هر یک از این ادوار، ائمه و پیشوایان و موقعیت علویین را در برابر اوضاع و احوال عصر در آن دو دوره بیان می کند.

نظریّه محمد امین در شرح انقسام فرق شیعه و سیر امامت تا زمان امام دوازدهم، اختلافی با آن چه هست ندارد و می گوید: علویّین تا زمان امام دوازدهم با شیعه اثنی عشری موافق بودند تا این که پس از رحلت حضرت عسکری انشعاب پیدا شد. سبب انشعاب آن بود که علویین برخلاف شیعه معتقد بودند هر یک از ائمه دارای بابی هستند از این قرار:

به عقیده «محمد امین» امامت، نزد علویین اختصاص به دوازده تن دارد و آنان اوصیاء رسول و معصوم هستند.

وی در فرق میان پیغمبر و امام می گوید: نبی محل نزول وحی خداست و امام مصدر اراده خداست بدون وحی. و معنی طهارت و عصمت را همین می داند که اراده امام منطبق با اراده خداست و کلیه اعمال و اقوال و نیات و خاطرات قلبیه امام موافق و منطبق با اراده الهی و منبعث از آن است و تنها امام در تفسیر قرآن مصیب است.

وی می گوید: عقیده به همین مزایا برای امام است که دیگران، علویین را متهم می سازند که آنان علی را خدا می دانند و همان است که امویین و دیگران

را به بغض علویین وا داشته است. و بالاخره نتیجه می گیرد که امامت غیر از خلافت است.

محمد امین تصریح می کند که علویین قرآن را محرف نمی دانند و قرآن ایشان همین قرآن موجود نزد همه مسلمین است، اما آنان بسیاری از احادیث اهل سنت را مجعول می دانند و به مناسبت، عده ای از جاعلان و واضعان حدیث را نام می برد و می گوید: در میان علویین هم واضعان حدیث وجود داشتند، از جمله «مهلب بن ابی صفره» احادیثی در مورد خدعه در جنگ وضع کرد.

وی می گوید: تا امام وجود داشت شیعه تحت رهبری وی متفق القول بودند و پس از رحلت امام حسن عسکری (علیه السلام) این اتفاق کلمه از بین رفت و وضع شیعه دگرگون شد آن گاه دنباله فرقه انشعابی علویین را که پس از امام حسن عسکری (علیه السلام) به گفته او پیرو باب وی «ابوشعیب سید محمد بن نصیر» بودند چنین بیان می کند که این ابوشعیب ساکن سامرا بوده و پس از او «محمد بن جندب» و پس از او «ابومحمد عبدالله بن محمد الحنان الجنبلائی» عهده دار وظیفه رهبری علویین شدند. به عقیده مؤلف باب، از جملهٔ تشکیلات دینیه است ولی چون ابواب مانند خود ائمه اهل البیت از حمایت اسلام و مسلمین برخوردار نبودند، لهذا ناچار به کتمان و استتار شدند وی می گوید: ابواب ائمه در علم و تقوی وارثان اوصیاء هستند و رؤسای دینی مردم به شمار می روند. ⁽¹⁾

پیدایش نصیریه

به مناسبت عقیدهٔ خاص علویین در مورد «سید محمد بن نصیر» این فرقه به «نصیریه» معروف شده است و در کتب مِلّل و نِحّل و امثال آن، عقائد این فرقه زیر عنوان «نصیریه» مطرح شده است. در لغت نامه دهخدا به نقل از شرح المواقف زیر عنوان «نصیر» چنین آمده است: طائفه ای از غُلاة شیعه معتقدند که حق تعالی در ذات امیرالمؤمنین علی علیه الصلاة و السلام حلول کرده. و حجت آوردند که ظهور روحانی در جسمانی از مطالبی است که قابل انکار نمی باشد. مانند ظهور جبرئیل در صورت بشر برای امور خیر، و ظهور شیطان در صورت بشر در امور شَرّ و چون علی و اولادش بر سایر معاصران برتر و به تأییدات وابسته به اسرار باطنیه مؤید بوده اند از این رو حق به صورت آنان ظهور کرد و به زبان آن ها گویا شد و آنان را دستگیری کرد و از این رو خدایی را در ذات امامان از نسل علی منحصر دانند. ⁽¹⁾

و نیز مرحوم علامه محمد علی مدرس درباره این فرقه چنین می نویسد: «نصیریه موافق آن چه در مقیاس الهدایة از تعلیقه بهبهانی نقل شده، عنوان فرقه ای از غُلاة شیعه که اتباع محمد بن نصیر نمیری اند که امام علی النقی را ربّ دانسته و خودش را نیز مرسل از طرف آن حضرت پنداشته و لواط و نکاح محارم را تجویز می کردند.» آن گاه اضافه می کند: «ولی معروف ما بین شیعه ایشان از شعب سبائیه و معتقد به ربوبیت حضرت امیرالمؤمنین و اتباع شخص نصیر (بر وزن کمیل) و یا

محمد بن نصیر هستند.»

در تذکرة الائمه که اشتباهاً به علامه مجلسی منسوب دانستند گوید که: آن حضرت رئیس ایشان یا جمعی از ایشان را کشته و بلکه به آتش سوزاند و زنده گردانید که بلکه از آن عقیده فاسده منصرف باشند، مثمر نشده و در آن عقیده دیگر راسخ تر شده و گفتند که: پیش از آن که مرده را زنده کرده باشی به ربُوبیت تو معتقد بودیم تا چه رسد به آن که آن را نیز مشاهده کردیم. ⁽¹⁾

امام علی النقی (علیه السلام) محمد بن نصیر نمیری را مورد لعن قرار داد و به یاران و پیروان خود دستور داد از او دور و برحذر باشند. ⁽²⁾

تُرک های سنی مذهب، در مسلمان بودن علویین شک ندارند و از اطلاق عنوان علوی بر آنان دریغ نمی ورزند. اما برعکس، عرب های سنی مذهب منطقه شام و لبنان، از این عنوان ناراضی هستند و اصرار دارند که آنان را نصیریه بنامند. همان لقبی که علویین به شدت از آن بیزارند به طوری که یکی از دانشمندان بزرگ علوی می گوید: اطلاق اسم نصیریه بر علویین از قبیل اطلاق کلمه «رافضی» بر شیعه امامیه و «نواصب» بر اهل سنت است.

در هر حال چنان که قبلاً اشاره کردیم در نیم قرن اخیر تحولی در اوضاع و احوال علویین پدید آمده است که بی شک کوشش های بی دریغ علماء و دانشمندان و مبلغان شیعه در این زمینه نقش مهمی داشته است.

بیانیه علمای بزرگ علوی

در این جا لازم است بیانیه علمای بزرگ علوی را منعکس کنیم که ما را با عقائد علویین در زمان حاضر بهتر آشنا می سازد. این بیانیه که طی جزوه ای به نام «العلویون شیعه اهل البیت» در زمینه تشریح و توضیح عقائد علویین به قلم گروهی از علماء و پیشوایان برجسته علوی در دو کشور سوریه و لبنان است، در

تاریخ 1392 ه- ق در بیروت منتشر شده است.

در آغاز این جزوه پس از حمد و ثنای خدا و درود و تحیات به پیشوای بزرگ اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار (علیهم السلام) مقدمه ای نوشته شده است که خلاصه آن چنین است.

یکی از مهم ترین عوامل تفرقه و جدایی بین مردم، نا آگاهی آنان از حقیقت مذهب و عقیده یکدیگر است. و این که طبق میل و هوای خود، بدون تحقیق عقیده ای را به دیگران نسبت می دهند و این نا آگاهی تفرقه انداز، در گذشته و حال آثار خود را به جای گذاشته است. در حالی که امروز اعراب و مسلمانان باید بیش از هر وقت دیگر به حساب این اتهامات و تفرقه اندازان برسند و حقیقت را تحقیق کنند.

هیچ اجتماعی از یک نوع انحراف خالی نیست و مصلحت در ازاله آن انحراف است نه شهرت دادن و مبالغه کردن درباره آن. اجتماع ما مسلمانان علوی در گذشته هدف سخت ترین تهمت ها قرار گرفته و هنوز هم، دل های مریض می خواهند قبور گذشته را نبش کنند و آن چه را دشمنان اسلام به وجود آورده و اشاعه داده اند همان را از نو تکرار نمایند.

ما، مسلمانان را برحذر می داریم و اعلام خطر می کنیم که در چنین شرائط خطیری که دشمنان از همه طرف ما را احاطه کرده و انتظار نابودی ما را دارند، از تجدید این خاطرات ننگین خودداری کنند و به کسانی که در اشاعه این اتهامات پیشگام هستند می گوئیم: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ آذَوْا مُوسَیٰ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قَالُوا وَکَانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِیهًا ⁽¹⁾هیچ دعوتی از دعوت به اصلاح و وحدت و مودّت و هیچ کلمه ای از کلمه توحید بهتر نیست. و ما به پیروی از همین روش پسندیده پرده از روی برخی از نقشه های بیگانگان برمی داریم:

الف: در ابتدای اشغال سوریه توسط فرانسوی ها اشغالگران بیگانه تصمیم خطرناکی گرفتند که دولت مستقلی به نام «علویین» خلق کنند. همان طور که در مغرب (مراکش) می خواستند قوم بربر را از عرب جدا کنند و برای آنان دولت

مستقلی تشکیل دهند و مقرر داشتند که بربره بر طبق عرف و عادت دیرینه خود داوری و قضاوت کنند نه بر طبق شریعت اسلام. و همچنین اراده کردند که علویین محکمه مذهبی خاصی به جز محاکم اسلامی داشته باشند. اما قُضاة ما این مطلب را به شدت رد کردند و با اصراری بلیغ و با تمام کوشش اعلان کردند که ما مسلمان هستیم و فقه ما فقه جعفری است و بیگانگان ناچار شدند از تصمیم خود برگردند. بیگانگان جویای آن بودند که با این نقشه شوم، علویین را از حظیره عُروبت و اسلام دور کنند تا سیطره خود را برایشان مستحکم سازند.

ب: در سال 1936م علمای ما قطعنامه ای را شامل دو بند نشر دادند:

بند اول: هر فرد علوی مسلمان است و به شهادتین، شهادت می دهد و ارکان خمسه اسلام را بر پا می دارد.

بند دوم: هر فرد علوی که به اسلامیت خود معترف نباشد یا قرآن را کتاب آسمانی و محمد (صلی الله علیه و آله) را پیغمبر خود نداند، شرعاً علوی شمرده نمی شود و انتساب وی به علوی صحیح نیست و در دنباله این قطعنامه اعلامیه دیگری راجع به دین و عُروبت خود نشر دادند که در آن چنین آمده بود:

علویین، شیعه و مسلمانند و در طول تاریخ خود ثابت کرده اند که از پذیرش هر دعوتی که به عقیده ایشان لطمه می زند امتناع ورزیده اند.

علویین طائفه ای جز یاران علی علیه السلام نیستند و علی کسی جز این عَمّ و داماد و وصی پیغمبر و اول مؤمن به اسلام و دارای عالی ترین مقام در علم و فقه و جهاد در دین مقدس اسلام نیست و قرآن کریم همان کتاب علویین است.

علویین مردمی جز اعقاب و احفاد قبائل عرب که امام علی علیه السلام را در بیابان فرات یاری می کردند نمی باشند.

ج: در یک آشوب دیگر که بیگانگان در سال 1938 م بر پا ساختند علمای ما در پاسخ سئوالی که از آنان شده بود، نوشتند:

«ان الدین عند الله الاسلام و من یبتغ غیر الاسلام دینا فلن یُقْبَلَ منه و هو فی الاخرة من الخاسرین».

مذهب ما همانا مذهب امام صادق است که به استناد گفته پیغمبر اسلام إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ اَلثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی الخ این راه را

برگزیده ایم، این عقیده ماست. این فتوا را عده ای دیگر از علماء که نامشان در جزوه آمده امضاء کرده اند.

پس از توضیحات یاد شده بیانیه ای با امضای 80 نفر از مشایخ و بزرگان علویین در سوریه و لبنان با ذکر عنوان و شغل، آمده است که در بین آنان مدرس دینی، دکتر، امام جماعت، قاضی شرع، تحصیل کرده حوزه علمیه نجف اشرف، فارغ التحصیل کلیة الفقه، نجف و کلیة الشریعة دمشق و جامع ازهر و امثال این ها درج شده است که ما ذیلاً عین متن عربی آن را از نظر خوانندگان محترم می گذرانیم:

عقیدتنا

الدین:

نعتقدانه ما شرعه الله سبحانه لعباده علی لسان رسول من رسله و آخر الادیان الالهیة و اکملها هو الاسلام إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ. ⁽¹⁾وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الْآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِینَ. ⁽²⁾

الاسلام:

هو الاقرار بالشهادتین «اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمداً رسول الله» و الالتزام بما جاء به النبی (صلی الله علیه و آله) من عند الله.

الایمان:

هو الاعتقاد الصادق بوجود الله سبحانه و ملائکته و کتبه و رسله مع الاقرار بالشهادتین.

اصول الدین:

نعتقدان اصول الدین خمسه: التوحید، العدل و النبوة والامامة والمعاد وتجب معرفتها بالبرهان و الدلیل. الموجب للعِلم لا بالظن او التقلید.

التّوحید:

نعتقد بوجوب وجود اِله واحد لا شریک له، لا یشبه شیئا ولا یشبهه شیئی، خالق للکائنات کلیها و جزئیها لَیْسَ کَمِثْلِهِ شَیْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ ⁽¹⁾و هو کما اخبر عن نفسه بقوله تعالی:قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ اللَّهُ الصَّمَدُ لَمْ یَلِدْ وَلَمْ یُولَدْ وَلَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُوًا أَحَدٌ. ⁽²⁾

العَدْل:

اشاره

نعتقد بان الله تعالی عدل منزه عن الظلم وَلَا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَدًا ⁽³⁾ولا یحب الظالمین و انه تعالی اثباتا لعدله «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾ ⁽⁴⁾ولا یأمر الناس الا بما فیه صلاحهم ولا ینهاهم الاعمافیه فسادهم مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ ۖ وَمَنْ أَسَاءَ فَعَلَیْهَا ۗ وَمَا رَبُّکَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ. ⁽⁵)### النُبُوّة:نعتقد بان الله سبحانه، لطفا منه بعباده، اصطفی منهم رسلا و امدهم بالمعاجز الخارقة و میزهم بالاخلاق العالیة، و ارسلهم الی الناس ﴿لِئَلَّا یَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَی اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ ⁽⁶⁾لتبلیغ رسالاته حتی یرشدوهم الی ما فیه صلاحهم، و یحذر وهم عما فیه فسادهم فی الدنیا والاخرة وَ مَا نُرْسِلُ الْمُرْسَلِینَ إِلَّا مُبَشِّرِینَ وَ

مُنْذِرِینَ. ⁽¹⁾ و الانبیاء کثیرون و قد ذکر منهم فی القرآن الکریم خمسة و عشرون نبیا و رسولا، اولهم ابونا آدم و خاتمهم سیدنا محمد بن عبدالله (صلی الله علیه و آله) و هو نبی و رسول ارسله الله للعالمین کافة بشیراً و نذیراً، و شریعته السمحة آخر الشرائع الالهیة و اکملها و هی صالحة لکل زمان و مکان.

و نعتقد ان الله عصم الانبیاء من السهو و النسیان و ارتکاب الذنوب عمداً و خطاءً قبل النُبُوّة و بعدها، و جعلهم افضل اهل عصورهم و اجمعهم للصِفات الحمیدة.

الاِمامة:

نعتقد انها منصب الهی اقتضته حکمة الله سبحانه لمصلحة الناس فی موازرة الانبیاء بنشر الدعوة والمحافظة بعدهم علی تطبیق شرائعهم وصونها من التغییر و التحریف و التفسیرات الخاطئة.

و نعتقد ان اللطف الالهی اقتضی ان یکون تعیین الامام بالنص القاطع و الصریح وَرَبُّکَ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ وَیَخْتَارُ ۗ مَا کَانَ لَهُمُ الْخِیَرَةُ ⁽²⁾. و ان یکون الامام معصوما مثل النبی عن السهو و الذنب والخطاء لکی یطمئن المومنون بالدین الی الاقتداء به فی جمیع اقواله و افعاله، و الائمة عندنا اثنا عشر، نص علیهم النبی واکد السابق منهم النص علی امامة اللاحق.

و نعتقدان الامام الذی نص علیه الله تعالی و بلغ عنه رسوله الامین فی احادیث متواترة هو امیر المؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام عبدالله و اخو رسوله و سید الخلق بعده و جاء النص بعده لابنیه سیدی شباب اهل الجنه الحسن والحسین علیهما السلام و بعدهما للتسعة من ولد الحسین: الامام زین العابدین علی بن الحسین، فابنه الامام الباقر محمد بن علی، فابنه الامام الصادق جعفر بن محمد، فابنه الامام الکاظم موسی بن جعفر، فابنه الامام الرضا

علی بن موسی، فابنه الامام الجواد محمد بن علی، فابنه الامام الهادی علی بن محمد، فابنه الامام الحسن بن علی الملقب بالعسکری، فابنه الامام الثانی عشر صاحب الزمان الحجة المهدی، عجل الله به فرج المؤمنین، و سیظهره الله فی آخر الزمان فیملاء الدنیا قسطاً وعدلاً کما ملئت ظُلما و جوراً.

المعاد:

نعتقد ان الله سبحانه یبعث الناس احیاء بعد الموت للحساب وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِیَةٌ لَا رَیْبَ فِیهَا وَأَنَّ اللَّهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ. ⁽¹⁾فیجزی الحسن باحسانه و المسیئی باسأته لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَسَاءُوا بِمَا عَمِلُوا وَیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی. ⁽²⁾یَوْمَئِذٍ یَصْدُرُ النَّاسُ أَشْتَاتًا لِیُرَوْا أَعْمَالَهُمْ فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْرًا یَرَهُ. ⁽³⁾

و کما نؤمن بالمعاد فاننا نؤمن بجمیع ما ورد فی القرآن الکریم و الحدیث الصحیح من اخبار البعث والنشور و الحشر، و الجنة والنار، و العذاب والنعیم،و الصِراط و المیزان، وما الی ذلک رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاکْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِینَ. ⁽⁴⁾

ادلة التشریع عندنا اربعة

1- القرآن الکریم

نعتقدان المصحف الشریف المتداول بین ایدی المسلمین هو کلام الله تعالی لا تحریف فیه و لا تبدیل. وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ،لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ ۖ تَنْزِیلٌ مِنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ ⁽⁵⁾

2- السُنّة النبویة:

و هی عندنا ما ثبت عن النبی (صلی الله علیه و آله) من قول و فعل و تقریر و هی المصدر الثانی للتشریع و نعتقدان من انکر حکما من احکامها الثابتة فهو کافر مثل من انکر حکما من احکام القرآن، لان السنة النبویة لا تتعارض مع الکتاب الکریم اطلاقا و یلحق بها ما ثبت عن الأئمة الطاهرین قولاً و فعلاً و تقریراً.

3-الاجماع:

نعتقد ان ما اجمع علیه المسلمون من احکام الدین، و فیهم الامام المعصوم، فهو دلیل قطعی، و لو خفی علینا مستندة من الکتاب و السنة، و الاجماع بهذا التعریف لا یتعارض مع نصوصهما.

4- العَقل:

الدلیل العقلی حجة اذا وقع فی سلسلة العلل او کان من المستقلات العقلیة و یقتصر استعمال الدلیل العقلی فی الفقه عندنا علی المجتهد، و هو من عنده ملکة تساعده علی استنباط الاحکام الفرعیة من ادلتها التفصیلیة و المرجع المقلد عندنا هو (من کان من الفقهاء صائنا لنفسه، حافظا لدینه مخالفا لهواه، مطیعا لامر مولاه، فللعَوام ان یقلدوه) کما ورد عن صاحب الزمان عجل الله فرجه.

فُروع الدین

نعتقد انها کثیرة و کنا نؤثران نکتفی بذکر بعضها رغبة فی الایجاز محیلین المتطلع الی المعرفة و المرجف و الجاهل و المتعنت الی کتب علمائنا المبثوثة فی المکاتب فهی تفصل عقائدنا بوضوح، و لکننا انسیاقا مع خطتنا التی رسمناها فی هذا البیان، رأینا ان نتعرض لذکر بعضها بکثیر من الایجاز، و خصوصا العبادات منها:

الصلاة:

نعتقدانها کَانَتْ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ کِتَابًا مَوْقُوتًا ⁽¹⁾و انها عمود الدین واهم العبادات التی فرضها الله تعالی علی عباده واجب الاعمال الیه (ان قُبِلَت قُبِل ما سواها، و ان رُدّت رُدّ ما سواها ).

و نعتقد ان الصلوات المفروضة یومیا خمس: الظهر و العصر و المغرب و العِشاء و الصبح، و مجموع رکعاتها سبع عشرة رکعة تقصر الرباعیة منها الی النصف فی حالات السفر و الخوف.

و نعتقد ان من الصلوات الواجبة: صلاة الجمعة والعیدین مع استکمال شروطها و صلاة الطواف الواجب وصلاة المیت و... الخ.

کما نعتقد ان من الصلوات المستحبة النوافل او السنن، و مجموع رکعاتها اربع و ثلاثون رکعة فی الاوقات الخمسة و تعرف عندنا بالرواتب الیومیة ویجوز الاقتصار علی بعضها کما یجوز ترکها جمیعا.

و نعتقد بحصول الثواب علی فعل المستحبات وعدم العقوبة علی ترک فعلها.

الاذان والاقامة:

نعتقد باستحبابهما قبل الدخول فی الصلوة وفصول الاذان عندنا ثمانیة عشر فصلا و فصول الاقامة سبعة عشر. اما الشهادة لعلی علیه السلام بالولایة فنعتقد استحباب ذکرها فیهما بعد الشهادة لمحمد (صلی الله علیه و آله) بالرسالة کما نعتقد ان عدم ذکرها لا یؤثر فی صحة اقامتهما.

الصوم:

نعتقدانه من ارکان الدین الاسلامی، و یجب علی کل مکلف مستطیع امتثالا لقوله سبحانه: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ.... ⁽²⁾

و هو شرعا الامساک عن المفطرات من اول الفجر الصادق الی المغرب

الشرعی مع نیة القُربة و یجب فی شهر رمضان و فی موارد اخری مذکورة فی کتب الفقه.

الزکاة:

نعتقد انها من الارکان التی بنی علیها الاسلام و لها شرائط عدیدة مذکورة فی کتب الفقه و تجب فی النقدین: الذهب و الفضة و الانعام الثلاثه: الا بل و البقر و الغنم و الغلات الا ربع: الحنطة و الشعیر و الثمر و الزبیب و تستحب فی موارد آخر.

الخمس:

نعتقد بانه حق واجب فرضه الله بقوله تعالی:وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ. ⁽¹⁾

الحج:

نعتقد بانه واجب لقوله تعالی: وَلِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَیْهِ سَبِیلًا ⁽²⁾و یجب علی کل مسلم عاقل، ذکرا کان ام انثی، مَرّة واحدة فی العُمْر، بشرط الاستطاعة و تخلیة السرب (ای الا من علی النفس والمال و اللعرض).

الجهاد:

نعتقد بانه من ارکان دیننا و یجب من اجل الدعوة الی الاسلام و وجوبه کفائی و یجب ایضا من اجل الدفاع عن الاسلام و بلاد المسلمین و عن النفس والعرض و المال و وجوبه عینی علی کل من یستطیع ان یقدم نفعا.

الامر بالمعروف و النهی عن المنکر:

نعتقد انهما من فُروع الدین نعتقد ان الله امر بکل خیر و سمّاه معروفا، امر

ایجاب او ندب، و نهی عن کل شَرّ و سماها منکرا، نهی تحریم او کراهة وَلْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ⁽¹⁾.

الوِلاء والبراء:

و معنا هما المحبة لله و لانبیائه وللائمة الطاهرین و البراءة من اعداء الله.

اما بقیة فروع الدین، و منها الزواج والطلاق و الخُلْع و الظهار و الایلاء و منها احکام کالدیات و القصاص و الکفارات و منها معاملات کالبیع و الشراء و الضمان و المزارع و المساقاة و سواها، فاننا نعمل بها وفق نصوص مذهبنا الجعفری، دون خلاف، مستندین الی مراجعة الکثیرة واهمها للفقهاء المجتهدین الکتب الاربعة: الکافی للکلینی، والتهذیب والاستبصار للطوسی، و من لا یحضره الفقیه للصدوق، الرسائل العملیة و هی فتاوی الفقهاء المراجع.

الخاتمة

هذه هی معتقداتنا نحن المسلمین (العلویین) و مذهبنا هو المذهب الجعفری الذی هو مذهب من عرفوا بالعلویین و الشیعه معاوان التسمیة (الشیعی و العلوی) تشیر الی مدلول واحد والی فئة واحدة هی الفئة الجعفریة الامامیة الاثنا عشریة.

و اننا لنسأل الله ان یکون فی بیاننا هذا من الحقائق ما یکفی لا زاحة الضباب عن عیون الجاهلین و المغرضین وان یجد فیه القریب والبعید، والمنصف و المتحامل، منهلا عذبا و مرجعا مقنعا.

و اننا لنعتبر کل من ینسب الینا او یتقول علینا بما یغایر ما ورد فی هذا البیان مفتریا او مدفوعا بقوی غیر منظورة یهمها ان تتفرق کلمة المسلمین فتضعف شوکتهم او جاهلا ظالما لنفسه للحقیقة ولا قیمة لقول احدهما عند العقلاء المتقین.

هذا بیاننا ینطق علینا بالحق والمطلع علیه ان یحکم بما یشاء و علیه التبعة امام و الدین و الوطن و من الله وحده نستمد العون و نسأله التوفیق الی ما فیه وحدة

امة نبینا محمد (صلی الله علیه و آله) و صلاحها فی دینها و دنیاها بتعارفها و تألفها و تسامحها و تعاونها علی البر و التقوی و علی جهاد اعدائها المتربصین جمیعا دون استثناء.

و الحمد لله اولا و آخرا و لا حول و لا قوة الا بالله العلی العظیم.

اسماء و عناوین اصحاب الفضیلة رجال الدین موقعی هذا البیان من المسلمین (العلویین) فی الجمهورتین العربیة السوریة و اللبنانیة.

الاستاذ ابراهیم جمال-اللاذقیة.

الاستاذ ابراهیم سعود. حلبکو -جبلة.

الاستاذ ابراهیم صالح معروف-حمص.

الاستاذ ابراهیم حرفوش - المقر مدة بانیاس - مقیم باللاذقیه.

الشیخ ابراهیم حسن النجار - الشبطلیة - مقیم باللاذقیة.

الشیخ ابراهیم الکامل - خطیب فی مسجد الامام علی (علیه السلام) طرابلس لبنان.

الشیخ احمد علی حلوم - الشبطلیة - مدرس دینی فی منطقة اللاذقیة.

الشیخ احمد محمد رمضان - امام مسجد کرم غیزل - صافیتا.

الاستاذ الحاج احمد عید الخیر - قرادحة مقیم باللاذقیة.

الشیخ اسماعیل شحّود اللاذقیة.

الشیخ حسین سعود-حلبّکو - جبلة.

الشیخ حسن عباس آل عباس بیصین - المشرفة - مصیاف.

الشیخ حبیب صالح معروف-حمص.

حاج الشیخ حامد عامودی الطرابلسی حمص.

الاستاذ الشیخ حمدان الخیر - خطیب جامع بالقرداحة.

الشیخ حسن محمد علی - الدالة-جبلة.

الشیخ حیدر محمد حیدر - امام مسجد الحصنان.

الشیخ سلمان خلیل الوقاف - امام مسجد دریکیش.

الشیخ رجب سعید خلیل - اللاذقیة - مفتی منطقه بانیاس.

الشیخ سلمان احمد سلمان-حمین-صافیتا.

الشیخ سلیمان حسن - اللاذقیة.

الشیخ سلمان احمد خضر - جبلة.

الحاج الشیخ سلیمان عیسی مصطفی - خطیب جامع الامام الصادق (علیه السلام) فی حریصون.

الاستاذ صالح علی صالح - عین التینة - الحفة - مقیم فی دمشق.

الحاج الشیخ عبد الرحمن الخیر - القرداحة - مدرس دینی - مقیم فی دمشق.

الشیخ عبد اللطیف ابراهیم مرهج - الدبدابة - صافیتا.

الحاج الشیخ عبدالکریم علی حسن - حمین - خطیب جامع الامام علی (علیه السلام) فی طرطوس.

الحاج الشیخ عبد اللطیف الخیر - امام جامع بالقرداحة.

الشیخ عبد الکریم الخطیب.

الشیخ عباس میهوب حرفوش - المقر مدة - بانیاس.

الشیخ عبد اللطیف شعبان کفرقو - صافیتا.

الشیخ عبدالله عابدین - مفتی منطقه الحفة.

الشیخ عبد الهادی حیدر - ابو قبیس - مصیاف.

الشیخ علی عبدالله - خطیب مسجد الصفصافة - صافیتا.

الحاج الشیخ علی عبد الرحمن کنکاور - جبلة، المفتی و المدرس الدینی فی صافیتا.

الشیخ علی احمد محمد کتوب-الدریکیش.

الشیخ علی حسن علی - برمانة المشایخ - طرطوس.

الشیخ علی محمود منصور - طرابلس - لبنان.

الشیخ علی معروف ابراهیم - الرستین - اللاذقیة.

الشیخ علی عیسی حسن - جبلة.

الشیخ علی عزیز ابراهیم - طرابلس - لبنان، متخرج من کلیة الفقه فی النجف الاشرف.

الشیخ علی ابراهیم حسن.

الدکتور علی سلیمان الاحمد - اللاذقیة.

الشیخ غانم یاسین - اللاذقیة.

الشیخ فضل فضه - بکسا - اللاذقیة.

الشیخ فضل غزال-تلاّ - الحفة - مجاز من کلیة الفقه فی النجف الاشرف.

الشیخ کامل حاتم، خطیب مسجد الامام زین العابدین علیه السلام فی مشتقبتا - اللاذقیة.

الشیخ کامل الخطیب - امام مسجد فی جیبول جبلة.

الشیخ کامل صالح معروف - بیت الشیخ دیب - صافیتا.

الحاج الشیخ محمود صالح عمران - الطلیعی - صافیتا - خطیب مسجد الامام الصادق (علیه السلام) فی حمص.

الشیخ محمد حامد، قاضی شرعی متقاعد - مقیم بطرطوس.

الشیخ محمود صالح یوسف، مدرس دینی و خطیب جامع الامام الحسین (علیه السلام) فی بانیاس.

الشیخ محمد حمدان الخیر - القرداحة.

الشیخ محمود سلیمان الخطیب - جیبول-جبلة - مقیم باللاذقیة.

الاستاذ محمد علی احمد، قرداحة - خطیب جامع الامام الرضا (علیه السلام) فی حبلة.

الشیخ محمد محرز - الشبطلیة - اللاذقیة قاضی شرعی متقاعد.

الشیخ محمد یوسف حمدان عمران - ضهر بشیر - صافیتا مقیم فی حمص.

الحاج الشیخ محمود مرهج - بحنین - طرطوس - مدرس فی دریکیش و مجاز من النجف الاشرف و کلیة الشریعة بدمشق.

الشیخ محمد علی رمضان.

الشیخ محمود احمد عمران - ضهر بشیر -صافیتا - مقیم بطرطوس.

الشیخ محمود محمد سلمان - الجبیلیة جبلة.

الشیخ محمود علی الشریف - بشرائپل - صافیتا - مقیم فی طرابلس - لبنان.

الشیخ محمود سعید - اللاذقیة.

الشیخ محمود علی سلمی-طرابلس - لبنان.

الاستاذ محمد بدر - الشامیة - اللاذقیة.

الشیخ مسعود صالح حلسّوم - الرستن - اللاذقیة.

الاستاذ مصطفی السید - بعمرة - صافیتا - مدرس دینی فی سمت قبلة - جبلة و مجاز من جامعة الازهر.

الشیخ معلی محمد عبد الرحمن.

الشیخ منصور صالح عمران - خطیب مسجد الامام الصادق (علیه السلام) فی الطلیعی - صافیتا.

الشیخ معروف بدر - الشامیة - اللاذقیة.

الحاج الشیخ نصر الدین زیفا - لواء الاسکندرون - مقیم فی دمشق.

الشیخ یاسین محمد الیونس - بیت الشیخ یونس - صافیتا-قاضی شرعی متقاعد - مقیم فی طرطوس.

الشیخ یاسین عبد الکریم محمد - المصطبة-صافیتا.

الشیخ یوسف حسن یوسف-طرابلس - لبنان.

الشیخ یوسف حلّوم - شبطلیة - مجاز من کلیة الشریعة بدمشق.

الشیخ یوسف صارم - مدرس دینی فی دریوس و خطیب جامع الامام الصادق (علیه السلام) فی اللاذقیة.

الشیخ یوسف ابرهیم الیونس - بیت الشیخ یونس - صافیتا - قاضی شرعی متقاعد.

الشیخ یونس حسن خدام.

الشیخ یونس محمد - بیت نافلة - دریکیش.

الشیخ یوسف غانم الخطیب-طرابلس - لبنان.

علویین تُرکیّه

در پایان این بحث یادآوری می کنیم که آن چه درباره علویین گفته شد مربوط به علویین لبنان و سوریه است، اما علویین ترکیه احتمالاً وضع دیگری دارند که احتیاج به بررسی بیشتری دارد. گرچه علویین سوریه و ترکیه در حال حاضر همه به نام علوی نامیده می شوند و عده آنان در شهرهای مختلف تُرکیه اعم از شمال و جنوب و سایر نقاط مملکت به طوری که گفته می شود بیش از یک میلیون نفر است، اما به احتمال قوی همه علویین ترکیه، هم عقیده با علویین سوریه نیستند، تنها آنان که در شهرهای مجاور سوریه از قبیل انطاکیه، اسکندرون و طرطوس

سُکنی دارند با وجود اختلافات مسلکی که بسیار شبیه به اختلاف طرق صوفیه می باشد همه از یک اصل هستند و این طائفه در مجموع شاید از یک میلیون تن تجاوز نکنند که در حدود چهار صد هزار نفر آنان در سوریه و مابقی در تُرکیه زندگی می کنند. اما آنان که در سایر شهرهای ترکیه دور از مرز های سوریه هستند بخصوص آنان که مجاور شمال عراق می باشند ظاهراً با علی اللهی ها و به اصطلاح (اهل حق) هم مسلک باشند و آن مسلک با همه فِرقه های مختلف آن، یک نوع تصوف غُلُوّآمیز است و از بین ائمه اهل بیت تنها علی و حسن و حسین (علیهما السلام) را می شناسند و پس از آنان اقطاب خود را جانشین امام می دانند و نسبت به حضرت علی (علیه السلام) تا مرز خدایی غُلُوّ می کنند. ⁽¹⁾

جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل

اشغال فلسطین توسط صهیونیست ها و جنگ هایی که به دنبال آن بین اعراب و اسرائیل رخ داده، از حوادث بزرگی است که کشور سوریه درگیر آن بوده است. یکی از این حوادث جنگ شش روزه در سال 1967 م (1346 شمسی) بود که طی آن بخشی از کشور سوریه توسط اسرائیل اشغال گردید. در این جنگ اسرائیل ابتدا با حمله برق آسا نیروی هوایی مصر را از کار انداخت و سپس به کشورهای دیگر عربی تجاوز کرد.

توضیح این که: کمی قبل از ساعت 8 صبح روز 5 ژوئن 1967 م که خلبانان مصری در پایگاه های «ابو سویره»، «العریش»، «بیر قفقفه» و سایر فرودگاه های کنار کانال «سوئز» مشغول صرف صبحانه بودند، هواپیما های اسرائیلی ظاهر شدند و هدف های خود را بمباران کردند. رادارهای مصری نتوانسته بودند قبل از رسیدن هواپیما های مهاجم، آن ها را تشخیص دهند.

خلبانان اسرائیلی، با صورت بندی چهار فروندی و ده فروندی، در برابر دیدگان حیرت زده افراد پادگان های صحرای سینا، بارانی از بمب و راکت روی مواضع آن ها فرو ریختند و قبل از آن که مصریان بتوانند با هواپیماهای خود به پرواز درآیند، فرودگاه ها و آشیانه ها را منهدم کردند.

در نخستین دقائق آغاز جنگ، شش فرودگاه در صحرای سینا از بین رفته بود. در جنوب قاهره نیز مهم ترین پایگاه هواپیماهای جنگی 16-TUمصری به سختی بمباران شده بود.

حملات، به حدّی سریع و غافلگیرانه بود که مصریان نتوانستند هیچ نوع اقدام دفاعی به عمل آورند. ایستگاه های رادار مصر از کار افتاده بود. توپ خانه ضد هوایی و موشک های زمین به هوا غیر قابل استفاده شده بودند. آن دسته از خلبانان که در مدد پرواز برآمدند هواپیما نداشتند و آن هایی که از زمین برخاسته بودند، در آسمان نابود شدند.

البته پیش از آغاز جنگ سرزمین مصر، به وسیله یک شبکه متراکم رادار، تحت مراقبت قرار گرفته بود. توپ خانه ضد هوایی، با موشک های زمین به هوای SA2 در نقاط حساس متمرکز شده بودند. با این حال طی دو ساعت و پنجاه دقیقه نیروی هوایی اسرائیل موفق به تأمین حاکمیت هوایی در آسمان کشور خود و کشورهای عربی خاورمیانه گردید.

پیش از آغاز جنگ، فرمانده نیروی هوایی اسرائیل پیش بینی کرده بود که برای نابودی قدرت هوایی مصر پنج تا شش ساعت وقت لازم است در صورتی که دو ساعت و نیم بعد از آغاز جنگ، مصر نیروی هوایی نداشت.

در ساعت نه و نیم صبح روز نهم ژوئن، واحد های ارتش اسرائیل به کانال سوئز رسیدند و کلیه ساحل آسیایی کانال سوئز را اشغال کردند.

چهار لشگر مصری به کلی نابود شد و به سه لشگر تلفات سختی وارد شد، صحرای سینا، پس از 93 ساعت نبرد به تصرف ارتش اسرائیل درآمد. این پیروزی برای ارتش اسرائیل به قیمت 280 کشته و در حدود 800 نفر زخمی تمام شد. تلفات ارتش مصر در حدود ده هزار تن سرباز و درجه دار و هزار و پانصد تن افسر بود و 40 خلبان مصری نیز کشته شدند و 5000 تن افسر و سرباز اسیر گردیدند.

اشغال ارتفاعات جولان توسط اسرائیل

روز پنجم ژوئن هنگامی که ستون های نظامی ارتش اسرائیل به صحرای سینا حمله کردند، سوری ها عکس العملی از خود نشان ندادند و این موضوع برخلاف انتظار ژنرال ها و وزیران اسرائیل بود. رهبران دمشق خیلی دیر دست به کار جنگ شدند و شاید هم در صدد پیدا کردن راهی بودند که خود را از مهلکه کنار

نگاه دارند.

پس از آن که ارتش اسرائیل به مواضع و استحکامات سوریه حمله کرد، باز هم رهبران سوریه از همه نیروهای خود استفاده نکردند و تیپ هفتم زرهی را که نیرومندترین واحدهای رزمی بود و همچنین تیپ پنجم پیاده خود را در حوالی «حومس» نگاه داشتند. زیرا نگران اقدام مخالفان رژیم بعث بودند.

بین کشورهای عرب هم مرز اسرائیل، مرز شصت و هفت کیلومتری سوریه، کوتاه ترین و در عین حال مزاحم ترین مرز ها برای اسرائیل است. این خط مرزی در ارتفاعات «بازان» و «جولان» قرار دارد و کوهستان «هرمون» که ارتفاع آن 2814 متر است و اغلب از برف پوشیده می باشد، مسلط بر این منطقه است.

هر چند سوری ها روز پنجم ژوئن تکان نخوردند ولی از روز ششم بارانی از آتش توپ خانه بر روی «کیبوتس های» اسرائیلی باز کردند.

نخستین تعرض ارتش سوریه، روز ششم ژوئن آغاز شد، در ساعت هفت صبح دو گردان پیاده و تعدادی ارابه جنگی در سمت «وان» و «شریشو» وارد خاک اسرائیل شدند و نیروهای مُدافع یهودی را عقب راندند، ولی با مداخله فوری هوایی و نیروهای تقویتی، مجبور به عقب نشینی گردیدند.

مواضع ارتش سوریه در ارتفاعات «جولان» بسیار مستحکم و مدرن بود و استحکامات آن تحت نظر مهندسان ارتش شوروی تهیه شده بود. در بیشتر مواضع توپ ها و موشک های ضد ارابه قرار داشت. دویست قبضه توپ ضد هوایی، دفاع هوایی جبهه مزبور را تأمین می کرد و 265 قبضه خُمْپاره انداز سنگین و توپ های دوربرد (122 میلیمتری با برد 22 کیلومتر) در جبهه مستقر شده بود.

خط رابط استحکامات و سنگرها، با سقف های بتونی به یکدیگر متصل می شد و بسیاری از آن ها در برابر بمب های ناپالم مقاومت می کردند. ستاد ارتش اسرائیل قبلاً با استفاده از گزارش سازمان های جاسوسی و عکس برداری هوایی، اطلاعات کاملی از نحوه ارتش سوری ها در اختیار ژنرال «آلازار» فرمانده اسرائیلی صحنه عملیات گذارده بود.

صبح روز نهم ژوئن ژنرال «آلازار» به واحد های تحت امر خود فرمان حمله به سوریه را صادر کرد. در طرح عملیاتی فرمانده صحنه عملیات، حمله به ارتفاعات

سوریه از شمال و جنوب انجام می گرفت در حالی که چون سوری ها تصور می کردند دشمن از ناحیه مرکزی یعنی «بنت یاکو» حمله خواهد کرد، عمده قوای خود را در آن جبهه متمرکز کرده بودند.

روز نهم ژوئن، نبرد در صحرای سینا و اردن پایان یافت و واحدهای تقویتی اسرائیل به سرعت به جبهه سوریه منتقل شدند و نیروی هوایی اسرائیل به طور کامل در اختیار ژنرال «آلازار» قرار گرفت. در ساعت یازده و نیم اولین عناصر سرهنگ «آلبرت» که نیرومندترین واحدهای پیاده ارتش اسرائیل است با پشتیبانی یک تیپ زرهی از «کفارسولد» وارد خاک سوریه شدند. مأموریت این واحد ها، باز کردن راه «قنیطره» بود.

با این که مواضع سوری ها در ارتفاعات «جولان» یکی پس از دیگری سقوط می کرد، معهذا استاد ارتش سوریه نمی خواست از تیپ هفتاد زرهی که مأمور دفاع از پایتخت در برابر تهدید مخالفان رژیم بود، استفاده کند.

صبح روز دهم «قنیطره» که در مرکز ارتفاعات قرار دارد، اشغال گردید و بعد از ظهر آن روز آخرین مقاومت ارتش سوریه در هم شکسته شد و ارتش اسرائیل به هفتاد و پنج کیلومتری دمشق رسید.

در ساعت هیجده، قرار آتش بس از طرف سازمان مِلَل به مورد اجراء گذارده شد. جنگ سوریه و اسرائیل بیست و هفت ساعت به طول انجامید. در این جنگ دو تیپ پیاده ارتش سوریه تلفات سختی دید و به سه تیپ دیگر زیان هایی وارد شد، از 300 تانک سوری ها حدود 70 دستگاه نابود شد و 40 دستگاه به دست ارتش اسرائیل افتاد و از 18 گردان توپخانه متمرکز در جبهه «جولان» 9 گردان آن را اسرائیلی ها به غنیمت گرفتند. ⁽¹⁾

از زمان برقراری آتش بس که اکنون بیش از بیست سال می گذرد، نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد بین نیروهای طرفین در منطقه «جولان» مستقر شده است.

اکنون شهر ویران شده «قنیطره» در دست سوریه است و به همان حال

ویرانی نگه داشته شده است تا عُمقِ جنایات و وحشیگری های صهیونیست ها را نشان دهد. ساختمان های این شهر که عموماً با بتون آرمه ساخته شده بود، همه با خاک یکسان شده است و بیمارستان 400 تختخوابی این شهر که ساختمان سنگی و بسیار مقاومی داشته، توسله گلوله های دشمن سوراخ سوراخ شده است و هر بیننده ای را سخت متأثر می سازد.

جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل از جهات متعددی از حوادث عبرت انگیز زمان ما است، زیرا یک طرف اختلاف بین سران کشورهای عرب در آن زمان، یکی از عوامل مهم شکست آن ها بود و از طرف دیگر به واسطه ضعف آن ها، صلحی که به اعراب تحمیل شد، صلحی عادلانه نبود و مجامع بین المللی که در دست ابرقدرت ها است، دردی را برای آن ها دوا نکرد به طوری که هنوز هم بعد از بیست سال بخش های زیادی از سرزمین های آن ها در اشغال اسرائیل است و این نشان می دهد که امروز وضع دنیا و قطب بندی های سیاسی و نظامی طوری است که هر کشور و ملتی که حاضر به فداکاری و جانبازی در راه استقلال و آزادگی خود نباشد، شاهد اشغال سرزمین خود توسط بیگانگان و هزار گونه خفّت و خواری خواهد بود.

آثار تربیتی زیارت قُبُور شهیدان و شخصیت های بُزُرگ اسلامی

از آن جا که برنامه سفر مسلمانان ایرانی به کشور سوریه (که از طرف سازمان حج و زیارت ترتیب داده می شود) جنبه زیارتی دارد، بی مناسبت نیست که پیش از معرفی شهیدان و شخصیت های بزرگی که قبورشان در این سرزمین قرار گرفته است، توضیح کوتاهی پیرامون آثار تربیتی و اخلاقی زیارت قبور این شخصیت ها بدهیم:

علماء و دانشمندان اسلام به پیروی از آیات قرآن مجید و احادیث، برای زیارت قبور، مخصوصاً زیارت قبور پیامبران و صالحان، فضیلت و ثواب قائل شده اند. در صدر اسلام، زیارت قبر پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) و شهیدان راه خدا در میان مسلمانان یک سُنّت بود. چنان که فاطمه زهرا (علیها السلام) دختر گرامی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در هر جمعه به زیارت قبر عموی خود حمزه می رفت و در کنار قبر او نماز می گزارد و گریه می کرد. ⁽¹⁾

پس از پایان جنگ اُحد که طی آن هفتاد نفر از یاران پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) به شهادت رسیدند، پیامبر دستور داد اجساد شهیدان را از نقاط مختلف میدان جنگ جمع آوری کنند، آن گاه فرمود:

بیایید این ها را زیارت کنید. به دیدن هر یک بروید، به آن ها سلام کنید. سوگند به خدایی که اختیار جانم در دست اوست، هیچ مسلمانی تا روز قیامت به

این ها سلام نمی کند جز این که جواب سلام او را می دهند.

از نظر شیعه مسئله زیارت به قدری اهمیت دارد که در کتاب ارزنده، الذّریعة الی تصانیف الشیعة حدود 65 صفحه اسامی کتاب هایی درج شده است که در مشروعیت زیارت و دُعاء و شرح آن ها نوشته شده است.

قُبوری که مورد توجه خدا پرستان جهان، بالاخص مسلمانان است غالباً مدفن گروهی است که در اجتماع دارای رسالتی بودند و رسالت خود را به گونه ای شایسته انجام داده اند. این گروه عبارتند از:

هیچ انقلاب و رفرمی در اجتماع بی بهاء، نخواهد بود و بهای انقلاب مقدسی که می خواهد کاخ های ستمگران را فرو ریزد، و گلوی چروکیده آنان را بفشرد، خون مقدس آن گروه از رزمندگان است که می خواهند عدالت و دادگری، حُرّیت و آزادی را به کشور بازگردانند. این گروه ها هستند که مردم به زیارت آنان می روند و اشک شوقی، در کنار مرقد آنان می ریزند و به یاد خدمات ارزنده و جانبازی های مقدس آنان می افتند و با خواندن سوره ای از قرآن روح آن عزیزان را نوازش می دهند و با سرودن اشعاری دربارهٔ فداکاری ها، فضائل انسانی و ملکات اخلاقی آنان، خاطره و مکتب آنان را احیاء و زنده می سازند و توده ها را برای پیمودن راه آنان، دعوت می نمایند.

زیارت قبور این گروه از شخصیت ها یک نوع سپاسگزاری و قدردانی از

جانبازی و فداکاری های آنان است و هشدار به نسل معاصر است که پاداش آن کسی که راه حق و فضیلت را برگزیند، و در دفاع از عقیده و گسترش حُرّیت و آزادی جان بسپارد، این است که هیچ گاه از خاطره ها محو نمی گردد، مُرور زمان که همه چیز را کهنه و نابود می سازد خاطره آنان را نه تنها محو و نابود نمی کند، بلکه آتش عشق را در دل های صاف و پاک داغ تر و شعله ور تر می سازد، پس چه بهتر نسل معاصر و نسل های آینده نیز راه آنان را بپیمایند. زیرا با دیدگان خود پاداش جانبازی رجال حق را دیدند.

بررسی یاد شده، ما را از اهمیت بزرگداشت شخصیت های بزرگ مذهبی و جانبازان راه حق و حقیقت آگاه ساخت، روی این بیان باید پیوسته در بزرگداشت این افراد در حال ممات، بسان حال حیات بکوشیم، و آثار و یادگارهای آنان را حفظ و صیانت نماییم. میلاد و زاد روز آنان را جشن بگیریم و روز وفات آنان را روز سوگواری اعلام کنیم و با بر پا ساختن مجالس عظیم و سخنرانی های مؤثر و مفید مردم را در آن روز به شناسایی مکتب آنان و حفظ و نگهداری آن در اعصار آینده، دعوت نماییم. مدفن و خاک آنان را محترم شمرده و از هر نوع تحقیر خودداری کنیم، زیرا احترام به خاک آنان، احترام به مکتب و دعوت آن ها است همچنان که اهانت و تحقیر مدفن و آثار آنان، اهانت به راه و رسم آنان به شمار می رود. ⁽¹⁾

قبُور بزرگان آسمانی در شام

اشاره

از آن جا که قبور تنی چند از بزرگان و رجال الهی و شهیدان راه خدا در خود شهر دمشق، و قبور عده ای دیگر در حومه و خارج از این شهر قرار دارد، نخست به معرفی گروه اول و سپس به گروه دوم می پردازیم:

1-یحیای شهید

اشاره

آن روز زکریا پیر شده بود، سفیدی موها، خمیدگی کمر و سستی و ناتوانی همه از ضعف و پیری خبر می داد ولی هنوز انجام امور دینی عبادتگاه (هیکل) به عهده او بود و تبلیغ و انذار مردم همچنان نحوه رسالت او را مشخص می نمود. همسر پیرش آرام بخش خانواده او بود و مغازه اش روزانه فقط یک ساعت کار می کرد تا مختصر درآمدی داشته باشد که آن را صرف مستمندان نماید و آن گاه در خانه به یاد خدا باشد.

نود سال زندگی طولانی با تنها همسرش در عین این که سالم و ساکت بود ولی چندان دلچسب به نظرش نمی رسید. اگر خداوند فرزندی نیز به او عنایت می فرمود این خانواده همچنان اهمیت خود را حفظ می کرد و حکمت و امانت خداوند با مرگ زکریا به آن فرزند انتقال می یافت. فرزند عموی زکریا فرد صالحی به نظر نمی رسید. غلامانش نیز چندان خوب نبودند. مردم اگر سر پرست و رهبری نداشته باشند قوانین حق و دین را زیر پا می گذارند.

درخواست فرزند از درگاه خدا

زکریا به درگاه خدای متعال ملتمس گردید: «بار خدایا مرا تنها مگذار تو بهترین وارثان هستی.» همسر زکریا پیر و ناز بود، حضرت مریم به عنوان فرزند در خانه زکریا پرورش می یافت و چه زن نمونه ای که خداوند او را مقرب درگاه خود کرده بود و اعجازی که در خانه زکریا از این زن دیده می شد رحمت خداوندی را

برای این خانواده نشان می داد.

زکریا همچنان در محراب عبادت بود که ملائکه فرمان خدا را به او ابلاغ کرد:

یا زَکَرِیّا اِنّا نُبَشِّرُکَ بِغُلامٍ اسْمُهُ یَحْیی. ای زکریا ما ترا بشارت می دهیم به فرزندی که اسمش یحیی است. با این صدا و خبر، روان زکریا دگرگون شد و حیرت و وجد و شعف او را در میان گرفت و از خود پرسید: چگونه ممکن است زکریای نود ساله و همسر پیرش صاحب فرزندی گردد؟ این سئوال فقط برای اطمینان قلب بود وگرنه از خدا چنین سئوالی را نمی کرد. فرشتگان پاسخ زکریا را چنین دادند:

مگر آن خدایی که ترا از نیستی به وجود آورد، قدرت ندارد فرزند به تو عنایت کند؟ گرچه تو در آخرین روزهای عمر خود هستی و در انتهای زندگی قرار گرفته ای ولی این کار از قدرت خدا دور نیست.

زکریا درخواست کرد علامت این لطف و عنایت را به او بنمایانند. خداوند وحی کرد علامت این است که سه روز زبان تو از گفتن باز می ماند و نمی توانی با مردم سخن بگویی مگر با رمز و اشاره.

راستی چقدر دردناک است بی فرزندی و چقدر زیبا و دوست داشتنی است خبر تولد نوزادی در سن پیری و بی فرزندی.

تولّد یحیی

و آن گاه یحیی به دنیا آمد و خداوند او را از کودکی به پیامبری برگزید. یحیی بزرگ شد و عالم و عابد دوران گردید آن چنان عبادتی که چشمش ضعیف و اندامش لاغر گردید و آن چنان علمی که مسائل تورات را بررسی کرد و مشکلات آن را حل کرده بود. درباره مسائل معقول آن قضاوت می نمود و آن قدر در پیروی حق پافشاری می کرد که در میان مردم به یک فرد مبارز و حق طلب مشهور گردید.

«هیرودیس» زمامدار فلسطین و قدرت باطل زمانه نیز در همین دیار یحیی حکومت می کرد و کاخش زیر ندای حق طلبانه یحیی کمی متزلزل شده بود. عشق بازی او با «هرودیا» دختر برادرش که زیباترین دختر روزگار بود، مخالفت

یحیی را در پی داشت، یحیی اعلام کرد در آیین او ازدواج با دختر برادر جائز نیست و با روح تورات سازش ندارد و مخالفت خود را اعلام داشت. نظر و عقیده یحیی در شهر منتشر شد و به گوش «هیرودیا» برادر زاده «هیرودیس» رسید، دل نگران شد زیرا اطلاع یافتن مردم و پیروی آن ها از عقیده یحیی سخت خطرناک جلوه می کرد. لذا مخالفت پنهانی خود را با یحیی شروع کرد و نقشه نابودی وی را ترسیم نمود و آن گاه که عمویش از هوای نفس انباشته شده بود و دیگر به فرمانبری هوس می پرداخت، «هیرودیا» نقشه اش را برملا کرد و آرزویش را به عمویش روشن ساخت و آن سریحیی بود... کسی که به سلطان بدگویی کرده افشاگری نموده و روش دیگری را ارائه داده است جزایش همین است.

«هیرودیس» خواسته برادر زاده زیبایش را پذیرفت و به جنایت دیگری دست یازید: مأموران یحیی را دستگیر کردند و سرش را بریدند و سر بریده یحیی در داخل طشت زرین به دختر اهدا شد و باز معنویت و آرامش ابدی با لذّت مُوَقّت معامله شد و باطل در برابر حق ایستاد. ⁽¹⁾

اکنون محل دفن سر مطهر حضرت یحیی در داخل مسجد اموی دمشق با گنبد و ضریح زیبا یادآور آن شهید راه حق است. اما محل دفن بدن شریف حضرت یحیی در مسجد «دلم» در یکی از نواحی دمشق به نام «زبدانی» است. ⁽²⁾

«ابن کثیر» از «زید بن واقد» نقل می کند که وی می گوید: «هنگامی که می خواستند مسجد دمشق را بنا کنند، سر مبارک حضرت یحیی را مشاهده کردم که از زیر یکی از ارکان سمت قبله مسجد، در سمت شرقی و جنب محراب بیرون آوردند و پوست صورت و موی سر آن حضرت تغییر نکرده بود.»

«ابن کثیر» سپس از ابن عساکر نقل می کند: هنگام ساختن مسجد، سر مطهر حضرت یحیی را زیر ستونی که به ستون «سکاکه» معروف بود، دفن کردند. ⁽³⁾

همچنین از زید بن واقد نقل شده است که می گوید:

موقعی که مسجد اموی را می ساختند، من از طرف ولید سرکارگر بودم. ناگاه گودالی باز شد و غاری نمایان گشت. جریان را به ولید گزارش دادیم. چون شب فرا رسید ولید خودش در حالی که پیشاپیش او شمع گرفته بودند، آمد و به اندرون آن غار رفت. دیدیم که کنیسه و نمازخانه کوچکی است به مساحت 3 ذرع در 3 ذرع، و صندوقی آن جا است. ولید در صندوق را گشود، در میان آن صندوق سبدی بود که در میان آن، سر حضرت یحیی بود و بر آن سبد نوشته شده بود: «هذا رأس یحیی بن زَکَریّا» ولید دستور داد که سر مقدس را به جایگاهش برگردانند و ستونی را که بر قبر می گذارند با بقیه ستون ها امتیازی داشته باشد. ⁽¹⁾

مسجد جامع دمشق

این مسجد شش هزار سال پیش از میلاد ساخته شده و در آن زمان بت خانه بوده است. بعداً در زمان مسیحیت به کلیسا تبدیل شده است. پس از فتح شام که تفصیل آن در اوائل این جزوه گذشت، قسمتی از آن کلیسا به مسجد تبدیل شد و قسمتی به صورت کلیسا باقی ماند و در زمان حکومت ولید بن عبدالملک تمامی آن به صورت مسجد درآمد. ⁽²⁾

ولید بن عبدالملک مثل سایر خلفای بنی امیه حاکمی غاصب و ستمگر بود و در زمان حکومت خود جنایات متعددی مرتکب شد. اما او این امتیاز را نسبت به سایر زمامداران اموی داشت که هیچ کدام از آنان در دوران زمامداری خود، به اندازه او کارهای عام المنفعه و امور خیریه انجام نداده بودند. ولید در دوران زمامداری خود، در تأسیس و توسعه و تعمیر مساجد و اماکن مقدس کوشش می کرد. استانداران و فرمانداران خود را به این کارها تشویق می نمود.

در اثر این علاقه ولید، بناهای بزرگ و آثار خیریه متعددی از او به یادگار

مانده است که از آن جمله می توان مسجد جامع دمشق را نام برد. مسجد پیامبر در مدینه هم به دستور او توسعه یافت و قسمتی از منازل مجاور، جزو مسجد گردید. همچنین به دستور او مسجد الاقصی توسعه یافت.

ولید بنای مسجد جامع دمشق را در سال 87 یا 88 هجری آغاز کرد. او هنگام بنای آن نصاری را فراهم آورد و گفت ما می خواهیم کلیسای «یوحنا» را جزء مسجد خود کنیم و هر کلیسایی را در هر جا بخواهید به عوض آن به شما می دهیم و اگر بخواهید قیمت آن را به شما می دهیم و اگر بخواهید قیمت آن را مضاعف می پردازیم. آنان نپذیرفتند و عهدنامه خالد بن ولید را (مبنی بر محفوظ ماندن کلیسای مزبور) به نظر او رسانیدند، گفتند ما در کتاب های خود خوانده ایم که هر کس این کلیسا را منهدم سازد، خفه خواهد شد. ولید گفت: من اول کسی باشم که آن را خراب کنم. سپس در حالی که قبای زردی به تن داشت به هدم آن پرداخت و مردم نیز او را متابعت کردند، پس از آن به مقداری که می خواست بر مسجد افزود و آن چه توانایی داشت در بنای آن کوشید و در صرف اموال کوتاهی نکرد و بر آن چهار در قرار داد. می گویند: ساختمان مسجد نه سال به طول انجامید و هر روز ده هزار کارگر در آن رخام بشکستند و ششصد سلسله طلا در آن به کار رفت، مسجد جامع دمشق این زیبایی و عظمت را تا سال 461 داشت و در این تاریخ حریقی در آن روی داد و آن را از عظمت و زیبایی سابق انداخت. ⁽¹⁾بعد از آن نیز این مسجد چند بار دچار آتش سوزی شده که مهم ترین آن ها هنگام حمله مغول ها بوده که 85 درصد مسجد سوخت که البته تعمیر گردید.

شبستان کنونی مسجد 15132 متر مربع وسعت دارد و دارای 44 ستون و دو طبقه می باشد. این شبستان از سه قسمت تشکیل شده است که قسمت وسط دارای گنبد بزرگی به نام «عقاب» است. ⁽²⁾در این مسجد چهار محراب به نام چهار فرقه تَسَنّن یعنی فرقه: مالکی، حنبلی، شافعی، حنفی وجود دارد.

عکس

شبستان مسجد اموی و ضریح مطهر حضرت یحیی بن زکریا علیه السلام پیغمبری که مورد هدف توطئه سلطانی بوالهوس و عیاش قرار گرفت و به شهادت رسید.

2- بلال بن ریاح

اشاره

جوانی بود لاغر اندام و سیه فام و قد بُلند که دست تقدیر او را از سرزمین حبشه به مکه آورده بود. و پس از حوادثی سرانجام غلام مردی شده بود که از نظر سنگدلی و دشمنی با اسلام، میان قریش ضرب المثل بود. بلال اگرچه ظاهری دل آرا و قیافه ای گیرا نداشت و مانند حبشی های دیگر، مورد خشم طبیعت قرار گرفته بود ولی دلی روشن و فکری روشن تر از آن داشت.

هنوز امواج گسترش اسلام از سرزمین مکه تجاوز نکرده بود که او با کمال میل و رغبت اسلام آورد و از خدایان مصنوعی که ملت های عرب آن ها را معبود خود می پنداشتند، ابراز تنفر نمود، شهامت قابل تحسین و ستایش وی در این بود که او زیر دست و برده مردی به نام أُمَیّة بن خلف بود که از سران قریش به شمار می رفت و با تمام قُوا در کوبیدن اسلام و محو آثار توحید کوشش می کرد. هرگاه برده چنین مردی، به محمد (صلی الله علیه و آله) ایمان می آورد، و توحید و اسلام در دل زیردستان او راه یابد، می توان طرز رفتار ظالمانه و مبارزه ناجوانمردانه او را با زیردستانش حدس زد.اُمَیّة، برای برگردانیدن بلال از پیروی اسلام، او را با وضع بسیار خشنی شکنجه می داد. ما دو نمونه از شکنجه های وی را در این جا می آوریم که از جهاتی مشابه شکنجه های قُرون وسطای اروپا است:

می خوابانید، و سنگ و یا چوب بزرگی بر سینه او می گذاشت و می گفت باید به همین حالت باقی بمانی تا جان بسپاری و یا این که از آیین توحید و روش محمد برگردی و سر بر آستان بتان قریش مانند «لات» و «عُزّی» بگذاری. ولی او در برابر این خشونت های ضد انسانی با تمام قدرت استقامت می ورزید و با صدای بلند بر تمام این آزارها لبخند تمسخر آمیز میزد و می گفت: «اَحَدٌ أَحَدٌ» یعنی خدای من خدای آسمان ها و زمین و خدای تمام موجودات جهان، برخلاف اندیشه های شما ملت عرب بت پرست یکی است و شریک و انبازی ندارد و سیصد و شصت خدای شما موهوم و بی اساس می باشد. ⁽¹⁾

وَرَقَة بن نُوفَل که از دانشمندان مکه بود و بر اثر مطالعه کتب دینی مسیحیان به آیین مسیح گراییده بود، از ثبات و استقامت این غلام حبشی در عقیده و مذهب خود سخت در شگفت مانده بود و از نیرویی که ایمان به یک فرد دارای هدف می دهد فوق العاده تعجب می نمود. حتی روزی به امیه پرخاش کرد و گفت: ثُبات و بردباری بلال و ایمان او به آیین یکتاپرستی مرا مجذوب خود ساخته است. به خدا سوگند اگر این غُلام در این راه شهید شد من قبر او را مزار خویش قرار داده به عنوان تبرک قبر او را زیارت می کنم. ⁽³⁾

تنها بلال نبود که در این راه پایداری و استقامت می ورزید، بلکه تمام شاگردان ممتاز پیامبر در برابر شکنجه های ضد انسانی قریش، سینه های خود را سپر کرده و سرسختانه در برابر آزار بت پرستان استقامت می ورزیدند. گاهی این ملت درنده، زره آهنین بر تن مسلمانان بی پناه می پوشانیدند و آن ها را زیر آفتاب

نگاه می داشتند و گاهی در میان ظرف های بزرگ مملو از آب می انداختند و با گذاردن سر پوش بر آن، بیچارگان را به سرحد خفگی می رسانیدند. گاهی ریسمان به گردن بِلال افکنده و سر ریسمان را به دست یک مشت جوان بازیگر می دادند تا او را میان دو کوه بدوانند. ⁽¹⁾

بلال آزاد می شود

بلال، روزها و ماه های پُر مشقت و سختی را زیر شکنجه های ناجوانمردانه قریش می گذراند تا آن که ابوبکر آن را با غلام دیگری که در اختیار وی بود مبادله کرد و بلال را خرید و آزاد کرد و این نخستین و آخرین حقی است که خلیفه بر گردن بلال دارد ولی باید دید سرانجام خلیفه در برابر این خدمت از بلال چه توقعاتی داشت؟ البته این موضوع که بلال آزاد شده خلیفه است مورد تردید نیست، ولی مؤلف قاموس الرجال در این قسمت تشکیک نموده و از کتاب نقض عثمانیه تألیف اسکافی نقل کرده که بلال آزاد شده رسول خدا است. ولی شاید این نسبت از این نظر باشد که آزادی او به دستور پیامبر (صلی الله علیه و آله) انجام شده بود. لذا او به یک معنی آزاد شده پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) می باشد.

مؤلف مزبور به این مقدار اکتفاء نکرده و خود را به سیره محمد بن اسحاق و طبقات واقدی نیز نسبت داده است. ولی در سیره ابن هشام که تلخیص سیره ابن اسحاق می باشد و نیز در طبقات ابن سعد که در حقیقت صورت منظمی از طبقات استادش واقدی است، مطلب همان طور است که نقل کردیم و این دو نویسنده او را آزاد شده ابوبکر می دانند ⁽²⁾و شواهد و قرائن زیادی بر این مطلب وجود دارد که گفته خواهد شد.

اُمیّه به دست بلال کشته می شود

از آن جا که آثار وضعی اعمال انسان هرگز نهفته نمی ماند و هر عملی که

انسان انجام می دهد، روزی اثر وضعی خود را نشان می دهد اگرچه انسان بکوشد که آن را در قعر دریاها یا اوج آسمان ها و دل خاک ها پنهان سازد. ⁽¹⁾

در جنگ بدر امیه و فرزند وی اسیر شدند. در میان مسلمانان کسانی بودند که نمی خواستند امیه و فرزندش کشته شوند ولی همین که چشم بلال به اُمیّه و فرزندش افتاد و آن شکنجه های ضد انسانی را به خاطر آورد بی اختیار مسلمانان را به کمک خود خواست و گفت: «یا انصار الله رأس الکفر اُمَیّة بن خلف لا نجوت ان نجی» یعنی امیه از سران کفر و پایه گذاران شرک و تشکیل دهنده این ارتش است، او را نباید زنده گذاشت، دعوت های پیاپی بلال گروهی را تحت تأثیر قرار داد و امیه و فرزندش که مدت ها بلال را شکنجه داده بودند به دست بلال کشته شدند.

بلال بر اثر انتقال از مکه به سرزمین مدینه گرفتار تب سختی شده بود،نه تنها بلال، بلکه اکثر مهاجران در این نقطه دچار «وَبا» و تب نوبه بودند. هر موقع بلال به یاد آن شکنجه ها می افتاد و تب و لرزی که در مدینه دامن گیر او شده بود او را تحت فشار قرار می داد، بی اختیار به سران کفر لعنت می فرستاد و می گفت:«اللهم العن عُتْبَة بن ابی ربیعة و اُمَیّة بن خلف» خدایا عتبه و امیه را از رحمت خود دور کن زیرا آنان ما را از وطن دور ساخته به سرزمین تب خیز روانه ساخته اند. پس از آن اشعار غم انگیزی می سرود که ترجمه آن ها به قرار زیر است:

آیا روزی فرا می رسد که من شبی را در مکه صبح کنم و اطراف من گیاهان خوشبو باشد؟

آیا روزی من از آب های «مجنه» (مکانی در مکه) خواهم نوشید؟

آیا من کوه های «شامه» و «طفیل» را خواهم دید ؟ ⁽²⁾

با در نظر گرفتن این مراتب، (به یاد آوردن آن شکنجه ها و رنجوری و ناتوانی در غربت) تصدیق خواهید نمود که بلال حق داشت احساساتی شود و مسلمانان را

برای کشتن امیه دعوت نماید.

بلال پیامبر را به زبان حبشی مدح می کند.

روزی پیامبر (صلی الله علیه و آله) در میان یاران خود نشسته بود. ناگهان بلال وارد شد و شعر زیر را که در مدح پیامبر است سرود:«اره، بره، کنکره کری، کردی، مندره»

پیامبر فوراً شعر را به عربی ترجمه کرد و حسان بن ثابت شاعر توانای اسلام آن را در همان محضر، به شعر عربی درآورد و گفت:

اذا المکارم فی آفاقنا ذکرت *** فانما بک فینا یضرب المَثَلُ ⁽¹⁾

معنی: اگر برای نمونه های بارز اخلاقی، مظهری بخواهیم، شما فرد روشن آن هستید.

علاقه بلال به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله)

قرار بود بلال در وقت معینی با پیامبر ملاقات کند. ولی دیر کرد و عذر خود را چنین بیان کرد: از کنار منزل حضرت زهرا (سلام الله علیها) عبور می کردم زهرا (سلام الله علیها) را دیدم که با یک دست، فرزند دلبند خود را نوازش می دهد و با دست دیگر گندم را آرد می کند. به حضرتش عرض کردم یکی از این کارها را به من واگذار کن، زهرا (سلام الله علیها) فرمود: مادر برای پرورش و نگاه داری فرزند مناسب تر است. من ناچار مشغول آسیاب نمودن شدم. از این نظر تأخیر کردم. پیامبر از نوازش و علاقه وی به خاندان عزیز خود خرسند شد و در حق وی دعا فرمود.

پیامبر (صلی الله علیه و آله) به بلال اذان را تعلیم می دهد

موقعیت بلال و شهرت وی در میان مسلمانان، از روزی آغاز گردید که پیامبر او را به مقام مؤذنی مفتخر ساخت. جبرئیل امین نازل گردید. اذان و اقامه را به رسول خدا تعلیم نمود. پیامبر علی را خواست که بلال را احضار نماید. بلال

شرفیاب گردید. پیامبر اذان را به وی تعلیم داد و دستور داد در اوقات نماز با صدای بلند و رسایی که داشت اذان بگوید. بدین ترتیب بلال برای نخستین بار در تاریخ اسلام به مقام مُؤذنی رسید. اگر مِلَلِ دیگر با نواختن ناقوس ها و یا وسائل دیگر مردم را به معابد دعوت می نمایند، در جامعه اسلامی اذان مؤذن که خلاصه آیین اسلام است، رمز لزوم اجتماع برای پرستش خدا در مساجد به شمار می رود. ⁽¹⁾

پیامبر اکرم، نه تنها الفاظ اذان را به او تعلیم نمود، بلکه اوقات فرائض را نیز به وی یاد داد و به مردم می فرمود: بلال مرد وقت شناسی است. هر موقع اذان بگوید، نماز بخوانید و در هنگام سحر در ماه روزه امساک کنید، و موقع افطار روزه خود را بشکنید. اما اذان ابن ام مکتوم (وی نیز یکی از اصحاب رسول خدا بود، ولی ضعف بینایی داشت) اعتبار ندارد، ولی متأسفانه دست های مرموز، در کتب حدیث و تاریخ، این حقیقت را وارونه جلوه داده و مطلب را درباره بلال به عکس نقل نموده اند. ⁽²⁾این غرض ورزی درباره این سرباز مجاهد، به جرم علاقه شدید وی نسبت به خاندان پیامبر (صلی الله علیه و آله) بوده است، و بلال در این قسمت تنها نیست، بلکه این گونه حق کشی دربارهٔ دیگران نیز انجام گرفته است.

اذان بلال بر فراز کعبه

روزی که پیامبر (صلی الله علیه و آله) مکه را فتح کرد، و تمام بت ها را از خانه کعبه برچید، دستور داد که بلال بالای بام کعبه قرار گیرد، و برای اقامه فریضه ظهر اذان بگوید. بلال صدای رسای خود را به گفتن تکبیر و شهادت به یگانگی خدا، و رسالت محمد (صلی الله علیه و آله) بلند نمود. به طوری که تمام مشرکان مکه از کوچک و بزرگ ندای او را شنیدند و موی بر بدن آن ها راست گردید، زیرا در پایگاه شرک، برای نخستین بار ندای توحید رسماً بلند می شد. خالد بن سعید که آن روزها مشرک بود: «گفت سپاس خدا را که پدرم (سعید) مرد و چنین روزی را ندید» حارث بن هشام گفت: «ای کاش من قبلاً می مردم و صدای بلال را

نمی شنیدم. ⁽¹⁾

حلبی در سیره خود می نویسد: بلال در سال هفتم هجرت که سال عُمْرَة القضاء است و یک سال پیش از فتح مکه بود، در بالای بام کعبه اذان گفت و مسلمانان آن سال بر اساس پیمان «حُدَیْبیّه» توانستند سه روز در مکه بمانند و اعمال عمره را که سال قبل از آن نتوانسته بودند انجام دهند قضاء نمایند و بلال نیز در بالای بام کعبه اذان گفت و ابراز انزجار خالد و حارث مربوط به همین سال است. ⁽²⁾

بلال با این که مخرج حرف «شین» نداشت و تمام شین ها را «سین» تلفظ می نمود، ولی وی روی سوابق درخشان و رسایی صدا و پاکی قلب، برای مقام مؤذنی انتخاب گردید، و پیامبر فرمود: «سین بلال در پیشگاه الهی شین است.» گاهی به پیامبر (صلی الله علیه و آله) اعتراض می نمودند که چرا بلال را برای این کار مأمور نموده اند در صورتی که دیگران از نظر قرائت و مخارج حروف از او بهترند. حضرت در پاسخ آنان می فرمود: اگر بلال قرائت درست ندارد، ولی از نظر اعمال و افعال، بی نهایت پاک و شایسته است و این قسمت کمبود قرائت وی را جبران می نماید. ⁽³⁾

او در تمام دوران معاشرت خویش، با پیامبر (صلی الله علیه و آله) یک بار مورد عتاب پیامبر قرار گرفت و آن موقعی بود که پس از گشودن دژهای خیبر «صفیه دختر حُیَیْ بن اخطب» را از کنار اجساد کشتگان یهود عبور داد و آن زن سخت ناراحت گردید. پیامبر با کمال ناراحتی به وی فرمود: مگر رحم از دلت رخت بربسته که زن اسیر را از کنار کشتگانش عبور دادی؟ ⁽⁴⁾

بلال و دستگاه خلافت

برای شناسایی کامل روحیات یک فرد، و اندازه ثبات و استقامت او در راه

عقیده و ایمان، تغییر محیط و دگرگونی اوضاع یکی از شرائط اساسی است. زیرا زندگی یک فرد در شرائط یک نواخت نمی تواند کاملاً روحیات و عمق شخصیت فرد را برای ما ترسیم کند. زیرا چه بسا در آن محیط قدرت ابراز روحیات و اعمال غرائز نفسانی امکان پذیر نباشد. ولی اگر شرائط دگرگون گردد و میدان برای اشباع غرائز و نیل به مقاصد مادی بازتر شود و مقتضیات برای آشکار ساختن حب جاه و ارتقاء به مناصب ظاهری فراهم شود، چه بسا غرائز سرکوفته با فراهم شدن شرائط بیدار شود و تمام موانع از سر راه برداشته شده، ایمان و اعتقاد به روز رستاخیز و کیفرهای الهی محکوم غرائز گشته و به دست فراموشی سپرده شود.

پس از فوت رسول خدا محیط اسلامی دگرگون گردید و برای بلال و امثال او فرصتی بود که با دادن یک «امتیاز» مقاماتی در دستگاه خلافت اسلامی به دست آورند. کافی بود که او برای تثبیت خلافت خلیفه چند نوبت اذان بگوید. در این صورت هر چه می خواست در اختیار او می گذاشتند. ولی از آن جا که او مرد فرصت طلبی نبود و برخلاف عقیده خود گام برنمی داشت، حاضر نشد خلافت خلفاء را تأیید کند، و عوض شدن محیط، کوچک ترین تغییری در روش او به وجود نیاورد. این ک تفصیل جریان:

پس از فوت نخستین مسئله ای که مسلمانان را دو تیره نمود، مسئله خلافت بود، هواداران خلیفه (ابوبکر) دست و پا می کردند که خلافت انتخابی و غیر قانونی وی را یک امر طبیعی و واقعی جلوه دهند. از این نظر یکی از عوامل تحکیم و تقویت آن این بود که بلال همان طوری که مؤذن رسول خدا بود، مؤذن خلیفه نیز باشد و رسماً با او بیعت کند. به همین منظور کارگردان خلافت (عمر) با بلال ملاقات کرد و گفت: شایسته نیست که تو از بیعت با ابوبکر، سر باز زنی در حالی که او ترا خریده و آزاد ساخته است. بلال گفت: هرگاه ابوبکر مرا برای خدا آزاد کرده، پاداش خود را از خدا بخواهد و اگر منظور دیگری داشته، اکنون حاضرم باز به بردگی وی بازگردم. من با کسی که پیامبر او را خلیفه مردم قرار نداده، بیعت نمی کنم. هنوز بیعت علی (علیه السلام) که در روز غدیر انجام گرفت بر گردن ما است، با این وضع من چگونه می توانم با ابوبکر بیعت کنم؟

عمر از سخنان وی ناراحت گردید و گفت: نباید در مدینه بمانی. از این رو

بلال راه شام را در پیش گرفت و اشعاری در این باره سرود ⁽¹⁾که اینک ترجمه آن را در این جا می آوریم:

«من به وسیله خدا از چنگال عفریت کفر نجات یافتم، نه به وسیله ابوبکر. اگر خدا نبود، درندگان بندهای بدن مرا می دریدند.

خداوند موقعیت خوبی به من داد و مرا در انظار مردم گرامی ساخت و خدا سرچشمه خیر است ⁽²⁾

الله بوّأنی خیراً و اکرمنی *** وانما الخیر عندالله متبع

فشار دستگاه خلافت در این جا پایان نپذیرفت، کارگردان خلافت برای جلب کمک، بلال را تحت فشار قرار داد که حتماً باید برای ابوبکر اذان بگوید. حتی خود خلیفه شخصاً با بلال ملاقات کرد و گفت باید به کار خود ادامه دهی و اذان بگویی. از پاسخی که بلال داد، به دست می آید که ابوبکر آزاد کردن او را به رخ وی کشیده بود. او در پاسخ گفت: هرگاه آزاد کردن من برای خدا بوده، باید پاداش خود را از او بگیری و در غیر این صورت من حاضرم به حالت اولی بازگردم، خلیفه بدان که من هرگز پس از رسول خدا برای احدی اذان نخواهم گفت. ⁽³⁾

از لابلای صفحات تاریخ این طور استفاده می شود که فشار برای رام کردن بلال در همین جا خاتمه نیافت. و اگر هم خود خلیفه او را رها کرده بود، ولی حاشیه نشینان خلافت او را تحت فشار گذارده بودند که او باید برای کمک به رسمیت خلافت، اذان بگوید. فشار به قدری بود که روز جمعه موقعی که خلیفه روی منبر قرار گرفته بود، ناگهان بلال منفجر شد و با لحنی تند رو به ابوبکر کرد و گفت: مرا برای خدا آزاد کرده ای یا برای خودت. او گفت: برای خدا. گفت در این صورت اجازه بده من برای جهاد در راه خدا مدینه را ترک گویم. ⁽⁴⁾

این قطعات تاریخ، حاکی است که او برای دستگاه خلافت کوچک ترین

کمکی نکرده و هرگز سودای جهاد در مغز وی نبود و او این نقشه را برای رهایی از فشار دستگاه خلافت ریخت و جز این چاره ای نداشت. زیرا اگر در مدینه می ماند و با دستگاه خلافت همراهی نمی کرد، خود این فاصله گرفتن ضربه ای مؤثر بر خلافتی بود که دوران نطفه بندی خود را می گذراند و این ضربت برای او ارزان تمام نمی شد. برای این شهامت و استقامت بود که امام صادق (علیه السلام) درباره وی می فرمود: «بلال بنده صالح خدا بود، وی گفت من برای کسی پس از پیامبر (صلی الله علیه و آله) اذان نمی گویم: و بر اثر کناره گیری او از این کار، و روی کار آمدن مؤذن هایی که فرمان بردار دستگاه خلافت بودند، یک فصل از اذان (حی علی خیر العمل) حذف گردید. ⁽¹⁾

پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) بلال چند بار اذان گفته است

خواب بیدار شد و تصمیم گرفت برای زیارت قبر پیامبر (صلی الله علیه و آله) و تجدید دیدار از اهل بیت و بازماندگان حضرت رهسپار مدینه شود. او وارد مدینه گردید و به زیارت قبر پیامبر شتافت. او در کنار قبر، مشغول گریه و زاری بود، ناگهان «حسنین» را دید. آن ها را به سینه خود فشرد و صورت آن ها را بوسید و غرق اشک و گریه گردید. فرزندان و نور دیدگان پیامبر از او درخواست نمودند که هنگام صبح اذان بگوید. او با این که تصمیم گرفته بود پس از مرگ پیامبر، هرگز اذان نگوید، بالای بام مسجد قرار گرفت و صدا را به تکبیر بلند کرد. مدینه با شنیدن تکبیر بلال به خود لرزید. وقتی نخستین شهادت را بر زبان جاری ساخت، لرزه و اضطراب مردم دو برابر گردید. وقتی گفت: «اشهد ان محمداً رسول الله» زنان و مردان از خانه بیرون ریختند و صدای ناله و گریه و شیون مردم به آسمان رفت. ⁽¹⁾

در این تکه تاریخی به راستی معنای حکومت بر قلوب روشن می گردد، قدرت و نیروی این حکومت تا این حد است که با شنیدن نام قائد بزرگ خود، از زبان مؤذن رسمی وی، زن و مرد بی اختیار به یاد دوران حیات او افتاده و در دریایی از غم و امواجی از اندوه فرو می روند.

استیضاح فرمانده سپاه اسلام

در زمان خلافت عمر خالد بن ولید فرمانده کل نیروهای اسلامی در سرزمین شام بود و مدت ها «دمشق» از طرف ارتش اسلام مورد محاصره قرار گرفته، زد و خورد ادامه داشت. دستگاه اطلاعاتی خلافت، گزارش هایی بر ضدّ فرمانده ارتش اسلام (خالد) به مدینه فرستاد. خلیفه به ابُوعبیده که فرماندهی قسمتی از ارتش را عهده دار بود، و زیر نظر خالد انجام وظیفه می نمود، نامه ای نوشت و در آن نامه خالد را از مقام فرماندهی عزل کرد، و منصب فرماندهی کل را به ابوعبیده واگذار نمود. ابوعبیده مرعوب شجاعت و بی باکی خالد بود از این نظر جرأت نکرد نامه خلیفه را برای او بخواند و طبعاً نامه خلیفه بدون پاسخ ماند. خلیفه از تأخیر پاسخ نگران گردید. نامه دیگری به همان مضمون نوشت و افزود که خالد را دستگیر کن

و دست های او را با عمامه خویش ببند و در یک دادگاه خصوصی به کلیه کارهای وی که در دوران فرماندهی انجام داده است، رسیدگی بنما.

ابوعبیده به علت بی باکی و بی پروایی خالد و محبوبیتی که در میان سربازان و افسران داشت، باز جرأت نکرد دستور خلیفه را اجرا کند، ولی بلال قهرمان از مضمون نامه آگاه گردید و با این که مورد خشم دستگاه خلافت بود و روی بی اعتنایی به خلیفه به سرزمین شام آمده بود، با کمال شهامت حاضر شد نامه خلیفه را در اجتماع عمومی بخواند، پس از قرائت نامه، عمامه خالد را از سرش برداشت و دست های او را بست و روانه زندان ارتش نمود و در یک دادگاه به کلیه دستورات و خدمات او رسیدگی نمود. و او نیز به پرسش های بلال پاسخ داد. ⁽¹⁾

این قطعه تاریخی، که به طور فشرده، در این جا نقل گردید از یک آزادی بی سابقه ای حکایت می کند. آزادی تا این حد که یک مسلمان حبشی و آزاد شده، بزرگ ترین فرمانده ارتش را که از خانواده های اصیل و نامدار قریش و فرزند «ولید بن مُغیره» حکیم متفکر عرب بود، به پای میز محاکمه می کشد، و او را بازداشت می نماید، وانگهی می رساند که این غلام حبشی که در دوران پیری سنگین ترین و دشوارترین کارها (مرزبانی) را به عهده گرفته بود، چه شهامت بزرگی داشت که ابتکار کار را به دست گرفت و از شجاعت و قهر و خشم خالد نترسید.

بلال روایت مفصلی دربارهٔ پاداش اذان و مقامات معنوی مؤذنان دارد که مرحوم «صدوق» آن را نقل نموده است و ما برای اختصار از نقل آن خودداری می نماییم. ⁽²⁾

سرانجام بلال «سید المؤذنین» که انتخاب او برای این مقام از طرف پیامبر (صلی الله علیه و آله) یک نوع محو نژاد پرستی بود، طبق روایت مشهور در سال 20 هجری در شام درگذشت و در «باب الصغیر» دمشق به خاک سپرده شد.

اکنون بر فراز قبر بلال بقعه کوچکی در قبرستان معروف «باب الصغیر» ساخته شده و روی ضریح او نوشته شده است: «ضریح سیدنا بلال مؤذن رسول الله. ⁽¹⁾

3- عبدالله بن جعفر

نخستین نوزاد مسلمان در سرزمین حبشه

هفت سال از ظهور اسلام و چهار سال از دعوت و تبلیغ آشکار پیامبر اسلام می گذشت. در این مدت مشرکان و بت پرستان مکه از وسائل مختلف برای جلوگیری از نفوذ و گسترش اسلام، استفاده کرده بودند، ولی تقریباً همه آن ها بی ثمر بود.

آنان سرانجام تصمیم گرفتند مسلمانان را زیر فشار و شکنجه قرار دهند تا دست از پیروی محمد (صلی الله علیه و آله) بردارند. به دنبال این تصمیم موج فشار و شکنجه متوجه مسلمانان شد، به حدی که افرادی همچون «یاسر» و «سُمیه» زیر شکنجه به شهادت رسیدند. پیامبر اسلام با توجه به این فشار روزافزون به مسلمانان اجازه داد به سرزمین حبشه (که کشوری مسیحی و منطقه ای امن بود) هجرت کنند تا موقتاً از محیط فشار مکه دور باشند بر این اساس گروهی از مسلمانان که تعدادشان بیش از هشتاد نفر بود به سر پرستی عموزاده پیامبر جعفر بن ابیطالب (که بعدها به جعفر طیّار و جعفر «ذوالجناحین» ملقب گردید) رهسپار حبشه گشتند. ⁽¹⁾در میان این گروه چند نفر همراه همسران مسلمانشان بودند که یکی از آنان جعفر بن ابیطالب بود. جعفر در این سفر، همسر خود اسماء دختر عُمَیس را همراه برده بود. در مدّت اقامت در حبشه کودکانی برای برخی از مسلمانان به دنیا آمد