مشخصات کتاب

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، ۱۳۴۲-

عنوان و نام پدیدآور: فطرت، بشریت و تمدن سازی اسلامی/ مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی، با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، ۱۴۰۲.

مشخصات ظاهری: ۲۸۱ ص.؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ س م.

فروست: فریاد خاموش درون؛ جلد پنجاه و یکم.

شابک: 5-162-280-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

یادداشت: چاپ دوم.

یادداشت: چاپ اول: ۱۴۰۲.

یادداشت: عنوان روی جلد: فطرت، بشریت و تمدن سازی انقلاب اسلامی: بحران معرفتی غرب نسبت به انقلاب اسلامی.

یادداشت: کتابنامه: ص.۲۷۶- ۲۷۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد: فطرت، بشریت و تمدن سازی انقلاب اسلامی: بحران معرفتی غرب نسبت به انقلاب اسلامی.

موضوع: تمدن اسلامی

Islamic civilization

موضوع: ایران -- تاریخ -- انقلاب اسلامی، ۱۳۵۷ -- تاثیر

Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979 -- Influence

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، ۱۳۶۵-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1351-

رده بندی کنگره: DS۳۵/۶۲

رده بندی دیویی:۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی: ۹۰۸۶۴۰۸

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

به نام خدا

فطرت، بشریت و تمدن سازی اسلامی

جلد پنجاه و یکم:

فریاد خاموش درون

مولف وشاعر: دکتر علی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی، (عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) و اکرم ترک (از طلاب حوزه علمیه قم)

همراهانی که طالب تمدن بزرگ اسلامی برای رسیدن به سربلندی واقعی در زندگی و سعادت حقیقی در دنیا و آخرت می باشند حتما این کتاب را بخوانند

(کلیه اشعار این کتاب توسط مولف با تخلص حقیر سروده شده است)

«کلیه درآمد فروش کتب این شاعر و مولف صرف ترویج معارف اهل بیت (علیهم السلام) می شود»

ویراستار دیجیتالی: عسل بی غم

خیر اندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

اشاره

سرشناسه: بابایی خورزوقی، علی، ۱۳۴۲-

عنوان و نام پدیدآور: فطرت، بشریت و تمدن سازی اسلامی/ مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی، با همکاری مجتبی بابایی، اکرم ترک.

مشخصات نشر: اصفهان: نشر دارخوین، ۱۴۰۲.

مشخصات ظاهری: ۲۸۱ ص.؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ س م.

فروست: فریاد خاموش درون؛ جلد پنجاه و یکم.

شابک: 5-162-280-622-978

وضعیت فهرست نویسی: فاپا

یادداشت: چاپ دوم.

یادداشت: چاپ اول: ۱۴۰۲.

یادداشت: عنوان روی جلد: فطرت، بشریت و تمدن سازی انقلاب اسلامی: بحران معرفتی غرب نسبت به انقلاب اسلامی.

یادداشت: کتابنامه: ص.۲۷۶- ۲۷۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

عنوان روی جلد: فطرت، بشریت و تمدن سازی انقلاب اسلامی: بحران معرفتی غرب نسبت به انقلاب اسلامی.

موضوع: تمدن اسلامی

Islamic civilization

موضوع: ایران -- تاریخ -- انقلاب اسلامی، ۱۳۵۷ -- تاثیر

Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979 -- Influence

شناسه افزوده: بابایی خرزوقی، مجتبی، ۱۳۶۵-

شناسه افزوده: ترک، اکرم، 1351-

رده بندی کنگره: DS۳۵/۶۲

رده بندی دیویی:۹۰۹/۰۹۷۶۷۱

شماره کتابشناسی ملی: ۹۰۸۶۴۰۸

اطلاعات رکورد کتابشناسی: فاپا

نام کتاب: فطرت، بشریت و تمدن سازی اسلامی

مولف، و شاعر: دکترعلی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی خورزوقی (عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان) و کارشناس حوزه اکرم ترک

ناشر: انتشارات دارخوین

نوبت چاپ: چاپ دوم 1402

شمارگان: 3000

طرّاحی جلد: مرکز حال خوب،گروه مینیاتور

فهرست نویسی: بر اساس اطلاعات فیپا

شابک: 5-162-280-622-978

قیمت: 113000 تومان

فهرست:

طلیعه ... 6

مقدمه ... 7

تمدن چیست و اصول بیداری اسلامی کدام است؟ ... 11

انقلاب اسلامی چگونه سرآغاز احیای تمدن اسلامی است؟ ... 19

نقش انقلاب اسلامی در تحولات بین الملل و جهان اسلام چگونه بوده است؟ ... 33

گذشته، آینده، ارکان و بحرانهای معرفتی تمدن غرب چگونه قابل طرح است؟ ... 61

۱.بحران معرفت شناختی: ... 85

۲. بحران انسان شناختی: ... 87

۳. بحران در قوانین بشری: ... 90

۴. بحران معنویت واخلاق: ... 91

۵. بحران سیاسی اجتماعی: ... 96

مراحل شکل گیری تمدن اسلامی چگونه است؟ ... 107

۱ـ دعوت: ... 115

۲ـ تشکیل حکومت: ... 115

۳ـ گسترش اسلام: ... 116

۴ـ شکوفایی تمدن اسلامی: ... 116

۵ـ عصر انحطاط: ... 116

۶ـ سامان یابی مسلمانان: ... 117

۷ـ هجوم استعمار: ... 117

۸ـ بیداری اسلامی: ... 117

9- تساهل و تسامح علمی: ... 117

10ـ پیروزی انقلاب اسلامی ایران: ... 119

شاخص ها و مولفه های اساسی احیای تمدن اسلامی کدام است؟ ... 124

۱- دین باوری و خدا مداری (ایمان): ... 132

2- بازگشت حقیقی به قرآن: ... 137

3- اقتدا به سیره رسول الله و ائمه اطهار (علیهم السلام) ولایت مداری: ... 143

4- اهتمام به وحدت: ... 144

5- نظام سازی و تشکیل حکومت: ... 146

6- امت سازی: ... 149

7- قانون مداری و پیاده سازی قوانین الهی: ... 150

8- خرد ورزی، عقل مداری و عقلانیت: ... 153

9- اخلاق مداری و معنویت گرایی: ... 156

10- عدل گرایی و عدالت محوری: ... 164

11- ایجاد امنیت و آرامش: ... 167

12- اعتدال و پرهیز از افراطی گری: ... 168

13- تلاش و مجاهدت: ... 169

14- استفاده بهینه از منابع و رونق اقتصادی: ... 173

15- عزت مندی و عزت آفرینی : ... 174

16ـ استقلال و خود اتکایی: ... 176

17ـ آزادی و آزاد اندیشی: ... 176

18ـ دانش بنیانی و علم گستری (تلفیق علم و دین): ... 179

19- شناسایی آسیب ها و خطرها: ... 190

20- بازخوانی دایمی اصول انقلاب: ... 194

21- توجه به نقش جوانان: ... 195

22- پرهیز از تحجر: ... 195

23- ایجادرفاه عمومی: ... 197

24- دوری از اقتصاد مبتنی بر ربا و تکاثر: ... 198

25- بهبود روابط بین الملل: ... 201

26- تلفیق علم و دین: ... 202

27- صدور احکام فقهی متناسب با نیازهای نوین بشر: ... 203

28- رسانه های مدرن، هنر و سینما (در تمدن نوین اسلامی) ... 205

29- توجه به واقعیت ها و امیدهای انقلاب: ... 206

عوامل انحطاط تمدن اسلامی چیست؟ ... 213

4- رهبری های غلط و رهبران نالایق: ... 237

تمدن نوین اسلامی چگونه زمینه سازظهورحضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) خواهد شد؟ ... 247

نتیجه گیری: ... 270

منابع ... 274

طلیعه

اشاره

(سوره زلزله) مدنی 8 آیه سوره 99 صفحه 599

1- گرزمین، لرزد به لرزه در نهان *** 2- می کند، بیرون همه سر و عیان

3- آدمی گوید، چه شد بر این زمین *** 4- از درون خویش، خبر آرد ببین

5- ربّ تو، الهام کند، بر او یقین *** 6- در همان روزی، که مردم اینچنین

می روند بیرون، ز قبر و گور خویش *** تا شود روشن، همه اعمال پیش

7- هر که کرده، ذره ای کار درست *** نیک و می بیند، همه خرد و درشت

8- آنکه کرده، ذره ای فعل حرام *** کیفرش بیند، تمام اندر تمام

(سوره ناس) مکی 6 آیه، سوره 114 صفحه 604

3-2-1- گوپناه من می برم بر کردگار *** برهمان سلطان و معبود دیار

4- تاشوم راحت ز شیطان لعین *** از شرور آنچه هستش در زمین

5- آنکه در هر سینه دارد وسوسه *** 6- ازبشر تا جن در این دنیا همه

مقدمه

اشاره

دان که فطرت طالب حق است بدون هر خطا *** با اصول آن تمدن که کند غوغا به پا

پس نما خود را محیا بهر آن اندر جهان *** تا روی با گام دوم در مسیر مقتدا

حضرت علی (علیه السلام) در نهج البلاغه می فرمایند: «... و بپرهیزید از آنچه فرود آمد بر امّت های پیشین، از کیفرهایی که دیدند بر [اثر] کردارهای ناشایست و رفتارها که کردند و نبایست می کردند. پس نیک و بد احوالشان را به یاد آرید و خود از همانند شدن به آنان برحذر باشید.و [وقتی] در خوشبختی و بدبختیشان اندیشیدید، آن را عهده دار شوید که عزیزشان گرداند و دشمنان را از سرشان راند، و زمان بی گزندیشان را به درازا کشاند و با عافیت از نعمت برخوردار و پیوند رشته بزرگواری با آنان استوار گشت...»

بدون آشنایی با اندیشه و تفکر فلسفی یک ملّت، نمی توان به درستی نسبت خود را با آن فرهنگ و تمدّن دریافت. غلبه و تهاجم فرهنگی زمانی بستر مناسب خود را پیدامی کند که انسان ها به ظواهر تمدّن های دیگران بسنده کرده، از اندیشه و تفکر در اعماق مبانی فکری و فلسفی آن ها غفلت نمایند. به عبارت دیگر، غلبه ظاهربینی و ظاهراندیشی، دل آدمیان را به پوسته و قشر ظاهری تمدّن ملل دیگر مشغول کرده و فرصت نفوذ به لایه های زیرین و مبانی اعتقادی و فکری آن فرهنگ را سلب می کند. نکته اساسی در همین جا نهفته است؛ زیرا موفقیت عمده غرب و اندیشه غرب گرایی در نتیجه غفلت و بی توجهی و نگرش سطحی دیگران به آن فرهنگ است. غرب از تمدّن هایی که مبانی فکری و فلسفی آنان را به زیر سؤال برده و فرهنگ غربی را به چالش جدی وادار کند در هراس است. به همین دلیل، فرصت بروز و ظهور به تفکرات مقابل نمی دهد و با هزاران دسیسه و نیرنگ در قالب شبیخون های مختلف به مقابله با آنان برمی خیزد.

به جرات می توان ادعا کرد، انقلاب اسلامی ایران سرآغاز رویارویی واقعی و جدی تمدن و فرهنگ اسلامی در برابر تفکر و تمدن غربی است. با شروع انقلاب اسلامی تیغ تیز نقد و بررسی تفکر اسلامی متوجه مبانی فکری و فلسفی غرب شده است؛ چیزی که غرب به شدت از آن گریزان بوده و تلاش می کند ملل دیگر را به ظواهر مشغول نماید.

توضیح اینکه ظهور اسلام به مثابه یک حادثه مهم تاریخی، از جهات گوناگون شایسته بحث و بررسی است. اسلام که از همان ابتدا پیام جهانی داشت، پس از گذشت چهارده قرن، هنوز به عنوان یک دین معتبر در جهان مطرح است. شکل گیری تمدن اسلامی بر اساس دستاوردهای جهانی آن یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ بشر است. در طول تاریخ، این تمدن با بسیاری از فراز و فرودها روبرو بوده است. عناصر و عوامل تشکیل دهنده تمدن اسلامی همیشه تلاش کرده اند تا این تمدن را احیا کنند و در طول زمان آن را جهانی کنند. فروپاشی نظم جهانی دوقطبی و تقویت منطقه گرائی در عرصه بین المللی، فرصت خوبی برای کشورهای اسلامی جهت بازگرداندن تمدن اسلامی و برافراشتن مفهوم امت اسلامی به عنوان یک ستون مهم قدرت در جهانآینده فراهم می کند. با این وجود، تحقق این موضوع نیازمند وحدت و همگرایی کشورهای اسلامی به عنوان بازیگران اصلی احیای تمدن اسلامی است.

فلسفه تشریع اسلام، هدایت همه جهانیان است. پیامبر گرامی اسلام حضرت محمد (صلی الله علیه و آله) در انجام این رسالت الهی ـ انسانی بسیار موفق عمل کرد و توانست انقلاب اجتماعی کاملی در جامعه زمان خودش ایجاد نماید. مسلمانان نیز با الهام گرفتن از اصول و شاخصه های اسلام و سیره رسول اکرم (صلی الله علیه و آله) موفق شدند در مدت کم تر از یک قرن، با تأسیس امپراطوری عظیم اسلامی، طی چند قرن بر بخش اعظمی از جهان حکومت کنند. توفیق شگرف اسلام در تمدن سازی و اعتلای فرهنگ اعجاب برانگیز است. تمدن اسلامی که خاستگاه قرآنی دارد، با عزم والای پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در یثرب (مدینه النبی)بنیان نهاده شد، با اهتمام جدی مسلمانان مرزها را درنوردید و تمدن های شناخته شده معاصر خود را به شدت تحت تأثیر قرار داد.

هرچند سیر تکاملی تمدن اسلامی پس از چندین سده اعتلا و پویایی، در اثر عوامل درونی و بیرونی، دچارانحطاط گردید، اما فرهنگ و تمدن برخاسته از اندیشه اسلامی ـ برغم گسست های عملی سیاسی و اجتماعی دولت ها ـ هیچ گاه به فراموشی سپرده نشد و احساس بازگشت به اسلام و احیای تمدن اسلامی، به عنوان دغدغه اصلی اندیشمندان جهان اسلام همواره وجود داشت. نهضت های اسلامی صد ساله اخیر تجلی این احساس ارزشمند است که نقطه اوج آن را در نهضت امام خمینی «ره» می توان به تماشا نشست. مهم ترین دست آورد این احساس مستمر، تقویت خودباوری، بیداری و امید به احیای تمدن اسلامی است.

مسئله احیای تمدن اسلامی از مسائل حساس و سرنوشت ساز دوران معاصر است. چرا که در بحث تقابل یا تعامل تمدن ها ـ حسب تفاوت دیدگاه ها ـ این فرهنگ لیبرالیستی غرب است که با گمانه برتری جویی، داعیه جهانی سازی را یدک می کشد. غربیان در راستای تحقق این پندار با تمام توان به میدان آمده اند. نقش صنعت وتکنولوژی مدرن در گسترش تمدن و فرهنگ لیبرالیستی در سطح جهان و به خصوص جهان اسلام، فراتر از تصور عمومی است.

نظر به استیلاجویی تمدن غرب از یک سو، و بیداری اسلامی از سوی دیگر؛ ضرورت پژوهش در زمینه بیداری و احیای تمدن اسلامی، امری کاملا مبرهن می نماید. چرا که غرب با استفاده از ابزارهای تکنولوژیک نوینی که در اختیار دارد، به دنبال آن است که نگرش و نگاه ماهوی خود به جهان آفرینش را ـ که مبتنی بر نگاه مادی و مصرف گرایانه و برگرفته از مکتب اومانیستی است ـ به دیگر تمدن های بشری تحمیل کند و در این راه از ابزار های مختلفی استفاده می کند. با توجه به اینکه این نگرش و نگاه غرب با اعتقادات مسلمانان در تضاد می باشد، شکل گیری و احیای تمدن نوین اسلامی از ضروریات عصر حاضر می باشد.

با توجه به ماهیت اسلام و فلسفه تاریخ (سنت حاکم بر نظام آفرینش) و بیداری اسلامی، تجدید حیات تمدن اسلامی در دوران معاصر چگونه و تا چه اندازه امکان پذیر

است؟ این مسئله محوری به عنوان دغدغه اصلی دیروز و امروز و فردای جهان اسلام، ممکن است در اذهان بسیاری تداعی نماید.

در این راستا، پرسش های فرعی متعددی نیز قابل طرح است: تمدن چیست؟ چه نسبتی میان فرهنگ و تمدن وجود دارد؟ عوامل و مولفه های تمدن ساز کدامند؟ آیا تمدن اسلامی بر اساس مولفه های متداول تمدن پدیدار گشته است؟ عوامل و شرایط احیای تمدن اسلامی کدامند؟ بیداری اسلامی تحت چه شرایطی به احیای تمدن اسلامی منجر خواهد شد؟ این مسئله در به توجه به بیانیه گام دوم انقلاب در اندیشه ولایت مطلقه فقیه از چه جایگاهی برخوردار است؟

با توجه به ماهیت تکاملی اسلام، فرایند ضابطه مند پدیداری تمدن، پیشرفت و توسعه فن آوری، تجدید حیات تمدن اسلامی در دوران معاصر به مراتب بهتر از گذشته، امکان پذیر می نماید. چون تمدن تجلی استعداد، توانایی، خلاقیت و فعالیت تدریجی بشر در طی زمان است. بر اساس فلسفه تاریخ (سنت حاکم بر نظام آفرینش) و توانایی جهاناسلام، اگر بیداری اسلامی از ارزش های والای اسلام و اقدامات اصیل دوران رسالت الهام بگیرد، می توان به احیای مجدد تمدن اسلامی امیدوار بود. سیر صعودی معرفت اندوزی، طبعا شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی را در پی دارد؛ مشروط به اینکه بیداری اسلامی از عوامل انحراف درونی یا بیرونی مصون بماند.

تبیین روند شکل گیری تمدن اسلامی و معرفی مولفه های آن، با هدف نشان دادن نادرستی شاخصه های تمدن مادی غرب از رسالت های امروز مسلمانان است. چرا که با عنایت به بیانیه گام دوم انقلاب؛ خود سازی و شناخت اصالت اسلام و تمدن اسلامی مهم ترین عامل تداوم بیداری جهان اسلام و احیای تمدن نوین اسلامی در دوران معاصر است.

تمدن چیست و اصول بیداری اسلامی کدام است؟

چون که بیداری ی اسلامی درون هر زمان *** با اصول خود کند غوغا به پا در روح و جان

پس نما خود را محیا بهر آن اندر جهان *** تا شوی راحت ز افکار خراب این و آن

زمانی که بشر با خط آشنا شد، قلم بدست گرفت، افکار خود را قلمی کرد و به نسل هایی بعدی انتقال داد، تمدن پدیدار گشت. پس از آن، واژه تمدن بر انواع پیشرفت ها در مظاهر متنوع زندگی بشر، اطلاق شده است.⁽¹⁾تمدن از نظر لغوی عبارت از شهر نشینی، اخلاق مردم شهر نشین را پذیرفتن، از حالت خشونت و جهل به حالت معرفت وشهر نشینی انتقال یافتن و به طور خلاصه روش ها و اسباب شهر نشینی را اختیار کردن است. ⁽²⁾

در فرهنگ های عربی واژه تمدن به معنای حضاره (تمدن، شهر آئینی) نقطه مقابل بداوت (بادیه نشینی)به کار رفته است. ⁽³⁾واژه انگلیسی Civilization از ریشه Civiliz به معنای مدنیت و رهایی از وحشی گری، است. ⁽⁴⁾در ادبیات فارسی، تمدن به معنای همکاری افراد جامعه در امور اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و انس گرفتن با آداب و اخلاق شهریان بکار می رود. ⁽⁵⁾

ابن خلدون، حالت اجتماعی شدن انسان را تمدن نامیده است.⁽¹⁾بعضی دیگر، گفته اند: تمدن مجموعه ای از عوامل معنوی و مادی است که با ایجاد فرصت برای جامعه و ادغام عرصه های زندگی، زمینه همکاری لازم را در راستای رشد و توسعه اجتماعی، فراهم می سازد. ⁽²⁾در نظر «ویل دورانت» تمدن عبارت از تجلی نظم اجتماعی و امکان پذیر ی خلاقیت فرهنگی است. ⁽³⁾به اعتقاد «هنری توماس»، تمدن پدیده ای است به هم تنیده که همه رویدادهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتی هنر و ادبیات را شامل می شود. ⁽⁴⁾

همچنین از لحاظ اصطلاحی نیز تمدن ناظر به ویژگی هایی است که غالباً در اجتماع بزرگ انسانی اتفاق می افتد، که اندکی معنای لغوی واژه تمدن را توسعه داده است، لذا ابن خلدون تمدن را مولفه های مدنیت، جمعیت، ثروت، کار، صنعت، دانش، هنر، جغرافیا، شهرنشینی، دین و عصبیت دانسته است. ⁽⁵⁾در نگاه جامع، واژه تمدن، از ریشه «مدینه»، «مدُن» و «مدنیت» به معنای خروج از بادیه نشینی و گام نهادن در راستای نهادینه شدن امور اجتماعی و عمران یافتن است. حاکمیت، نهاد های حکومتی، نظم پذیری، شهر نشینی، تعالی فضائل انسانی همانند علم و هنر، از علایم مدنیت اجتماعی و تعالی فرهنگی است.

تمدن در رویکرد دینی، مجموعه ای از اجتماعات انسانی است که در یک فرآیند به رشد، بالندگی و شکوفایی رسیده و توانسته است جامعه ای قدرتمند و ثروتمند را بر پایه سنتها و قوانین ایجاد کند. البته تمدن ها در آغاز در مسیر درست حرکت می کردند و از قوانین و عدالت سود می جستند، از این رو به بالندگی دست یافتند. اما در ادامه مسیر آنها منحرف شده و به کژراهه رفته و در نهایت به جهت ظلم و بی عدالتی در حق خود و دیگران نابود شده و بر پایه قوانین و سنت های الهی نابود شده اند. مهمترین تمدن هایی که قرآن به آنها و عوامل فراز و فرودشان اشاره دارد، شامل تمدن فرعونیان، ثمود، عاد، سبائیان( تبع)، بنی اسرائیل، ذوالقرنین است. اشاره قرآن به این تمدن­ها در راستای عبرت آموزی است، قرآن در آیات خود به تحلیل علل و عوامل شکوفایی و نیستی این تمدن ها اشاره می کند تا جوامع بشری دیگر از آن پند گرفته و از علل و عوامل آسیب زای آن پرهیز کرده و یا جلوگیری به عمل آورند.

به اعتقاد علامه جعفری "تمدن عبارت است از برقراری نظم و هماهنگی در روابط انسان های یک جامعه که تصادم ها و تزاحم های ویرانگر را منتفی ساخته و مسابقه در مسیر رشد و کمال را قائم مقام آنها بنماید، به طوری که زندگی اجتماعی افراد و گروههای آن جامعه موجب بروز و به فعالیت رسیدن استعدادهای سازنده آنها باشد. ⁽¹⁾تمدن اسلامی مبتنی بر جهان بینی اسلامی است. از رهاوردهای مهم اسلام در حیات بشری، پایه گذاری تمدّن باشکوهی بود که در برهه ای از تاریخ، بسیاری از سرزمین ها را زیر نفوذ داشت و از حلقه های درخشان تمدّن بشری به شمار می رفت که از آن با عنوان «تمدّن اسلامی» یاد می شود.

تمدّن اسلامی نیز مانند مفهوم تمدّن از سوی متفکران مختلف به شکل های گوناگون تعریف شده است. در تعریف تمدن اسلامی باید گفت که این تمدن نوع خاصی از زندگی است که تابع داشته ها و دستاوردهای معطوف به نیازهای فطری انسانی و

آنچه فریاد خاموش درون طالب آن است می باشد که در سایه آموزه های اسلامی درگذر زمان در جامعه مسلمانان نهادینه شده است؛ بنابراین تمدن اسلامی لزوماً محصولی است که ذیل چتر اسلام در جامعه مسلمانی شکل گرفته است. بی تردید اگر اسلام نبود و مسلمانان کنش های خود را با آن منطبق نمی ساختند، چنین تمدنی هرگز سر برنمی آورد.

سید حسن نصر در تعریف تمدّن اسلامی به متوجّه­ سازی انسان به خداوند و فطرت در همه جنبه های این تمدّن توجه ویژه ای نشان می دهد: «یک تمدّن حقیقی از دیدگاه اسلامی آن است که همه جنبه های آن انسان را متوجّه خداوند و فطرت خویش سازد، به طوری که او بتواند نقش جانشینی خداوند را که به سبب آن در زمین استقرار یافته است، برآورد… از دیدگاه اسلامی ارزش هر تمدّنی باید بر اساس تحقیق نهایی انسان در زمین مبتنی باشد نه بر چیز دیگری» ⁽¹⁾می توان تمدّن اسلامی را تمدّنی دانست که در بستر فرهنگ اسلامی رشد کرده و نظامات مختلف آن، ریشه در باورهای بنیادین اسلامی داشته و موجد توسعه و پیشرفت در جلوه های مادّی زندگی امّت اسلام می گردد. ⁽²⁾تمدّن اسلامی به وسیله ی خود اسلام پدید آمد و در پرتو آن گسترش یافت.بنابر این منشأ تمدّن اسلامی، قرآن و سنّت بوده و برای همیشه تاریخ تا ابدیت بنابر خواست فطرت بشریت خواهد بود.

تمدّن اسلامی نه به نژاد خاصی تعلق دارد و نه تمدّنی ملّی است که به مردم خاصی تعلق داشته باشد، بلکه همه گروه های نژادی و قومی را که در پیدایش، رونق و طراوت و گسترش آن نقش داشته اند، در بر می گیرد. ⁽³⁾در خصوص مفهوم تمدن اسلامی غلامحسین زرین کوب معتقد است؛ جامعه اسلامی جامعه ای بود متجانس که مرکز آن قرآن بود. فاطمه جان احمدی در کتاب «تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی» نیز درباره مفهوم تمدن اسلامی آورده است؛ تمدن اسلامی، تمدنی دینی است که همه مؤلفه های

آن بر محور اسلام می گردد... بدین ترتیب، تمدن اسلامی از همه ویژگی های تمدن الهی در چهارچوب آموزه های قرآنی و متکی بر سنت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) برخوردار است و مؤلفه های آن، دین، اخلاق، علم، عدالت، قوانین، مقررات، اصول دینی و غیره است.

رهبر معظم انقلاب نیز تمدن اسلامی را فضایی می داند که انسان در آن فضا به لحاظ معنوی و مادّی می تواند رشد کند و به غایات مطلوبی برسد که خدای متعال او را برای آن غایات خلق کرده است. زندگی خوب و عزّتمندی داشته باشد، انسان عزیز، انسان دارای قدرت، دارای اراده، دارای ابتکار، دارای سازندگی جهان طبیعت. تمدّن اسلامی به این معنی است و هدف و آرمان نظام جمهوری اسلامی این است. بنابر این تمدن نوین اسلامی عبارت است از بکارگیری مظاهر، نمادها و دستاوردهای تعالی بخش بشر در حوزه های مادی و معنوی متناسب با آموزه های اسلام برای ارتقای بشریت مخصوصا امت اسلامی است. بنابراین آنچه از مفهوم تمدن نوین اسلامی در شرایط حاضر باید فهم کرد این است که تمدن نوین اسلامی می کوشد روش و اندیشه ای جهت هم مسیر کردن جوامع اسلامی برای قرار گرفتن در یک روند کلی هم افزا در جهت منافع تمام جهان اسلام ایجاد نماید، به طوری که بتوان از جوامع اسلامی به یکامت که فعالیت های آنها در نهایت موجب رشد و شکوفایی جوامع اسلامی در تمامی عرصه ها و تولید اقتدار برای جهان اسلام گردد، یاد شود.

از طرفی بیداری اسلامی عظیم ترین تحول اجتماعی ـ سیاسی جهان اسلام است که از نیمه دوم قرن بیستم آغاز شده و با شتاب امیدوار کننده، رو به گسترش است. موج بیداری اسلامی کشور های مصر، یمن، بحرین، لیبی، عربستان و. . . را فرا گرفته و ملت های انقلابی منطقه، با شکستن حصار های استبداد و استکبار، خواهان بازگشت جدی به اسلام و حاکمیت ارزش های دینی در کشور های شان هستند. تبیین شاخص ها و اصول بیداری اسلامی از مسائل حساس و سرنوشت ساز جهان اسلام است؛ اما مقاومت و پایداری در راستای حفظ اصول و شاخص های بیداری اسلامی به مثابه رسالت عظیم

و تاریخی رهبران و انقلابیون، به نظر، حساس تر می نماید. چرا که حفظ انقلاب و بیداری اسلامی به مراتب مهم تر و دشوار تر از اصل ایجاد آن است.

در نگاه رهبری، «بیداری اسلامی یعنی حالت برانگیختگی و آگاهی در امت اسلامی که اکنون به تحولی بزرگ در میان ملت های این منطقه انجامیده و قیام ها و انقلاب هایی را پدید آورده که هرگز در محاسبه ی شیاطین مسلط منطقه ای و بین المللی نمی گنجید؛ خیزش های عظیمی که حصارهای استبداد و استکبار را ویران و قوای نگهبان آنها را مغلوب و مقهور ساخته است. شک نیست که تحولات بزرگ اجتماعی، همواره متکی به پشتوانه های تاریخی و تمدنی و محصول تراکم معرفت ها و تجربه ها است. در ۱۵۰ سال اخیر حضور شخصیت های فکری و جهادی بزرگ جریان ساز اسلامی در مصر و عراق و ایران و هند و کشورهای دیگری از آسیا و آفریقا، پیش زمینه های وضع کنونی دنیای اسلامند.» ⁽¹⁾

هرچند، اقدامات آگاهانه و تلاش های حکیمانه همه احیاگران اقالیم قبله در روند تکوین، تسریع و توسعه بیداری اسلامی قابل قدر و شایسته تحسین است. اما نقش امام خمینی «رحمة الله علیه» و انقلاب اسلامی ایران در بیداری اسلامی بسیار برجسته می نماید.«ماجرای انقلاب کبیر اسلامی در ایران که در آن به تعبیر امام خمینی عظیم، خون بر شمشیر پیروز شد و تشکیل نظام ماندگار و مقتدر و شجاع و پیش رونده ی جمهوری اسلامی و تأثیر آن در بیداری اسلامی امروز، نیز خود داستان مفصل و در خور بحث و تحقیقی است که یقیناً فصل مشبعی در تحلیل و تاریخ نگاری وضعیت کنونی دنیای اسلام را به خود اختصاص خواهد داد.» ⁽²⁾

نقطه ی عطف بیداری اسلامی را در فرمایشات امام خمینی «رحمة الله علیه» می توان دید: «اکنون ملتهای محروم جهان بیدار شده اند و طولی نخواهد کشید که این بیداریها به قیام و نهضت و انقلاب انجامیده و خود را از تحت سلطه ستمگران مستکبر نجات خواهند

داد و شما مسلمانان پایبند به ارزشهای اسلامی می بینید که جدایی و انقطاع از شرق و غرب برکات خود را دارد نشان می دهد.» ⁽¹⁾اماما! پیش گویی شما واقعیت یافته است؛ اکنون جهان شاهد رستاخیز بزرگ امت مسلمان علیه نظام های استبدادی و خودکامه در کشور های اسلامی است. انتظار می رود این رستاخیز عظیم، جهانی شود.

«موج بیداری اسلامی در زمانی رو به گسترش است که اردوگاه شرق چپ از هم فرو پاشیده و بلوک غرب نیز در حال اضمحلال است. شرایط زمان به نفع اسلام و بیداری اسلامی در جریان است که اگر به خوبی مدیریت شود. پیروزی اسلام گرایان در کشور های اسلامی قطعی است. هدف نهائی را باید امت واحده ی اسلامی و ایجاد تمدن اسلامی جدید بر پایه ی دین و عقلانیت و علم و اخلاق، قرار داد. نسل امروزِ کشورهای اسلامی این ظرفیت را دارد که به چنین کارهای بزرگی بپردازد. نسل جوان امروز مایه ی افتخار نسلهای پیشین خویش است، به نسل جوان باید اعتماد کرد، روحاعتماد به نفس را در آنان زنده کرد، و از تجربه های مجربان و پیران، آنها را بهره مند ساخت.» ⁽²⁾

تجزیه و تحلیل این پدیده عظیم سیاسی و اجتماعی از زوایای گوناگون نظیر چگونگی طلوع بیداری، بیدارگران تأثیرگذار، زمینه های تأثیر پذیری، تعدد روشها، تفاوت مراحل و اهداف بیداری، نیازمند اهتمام جدی بزرگان و پژوهشگران جهان اسلام و همه مصلحان اجتماعی است. چون «حقایق رو به افزایش کنونی در دنیای اسلام، حوادث بریده از ریشه های تاریخی و زمینه های اجتماعی و فکری نیستند تا دشمنان یا سطحی نگران بتوانند آن را موجی گذرا و حادثه ای در سطح بینگارند و با تحلیل های انحرافی و غرض آلود، مشعل امید را در دل ملتها خاموش سازند.» ⁽³⁾

برغم تفاوت دیدگاهها، شاخص ها ی عمده بیداری اسلامی را می توان چنین فهرست کرد:

ـ رجوع به قرآن کریم و سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و سیره بزرگان اسلام؛

ـ احساس تأسف نسبت به انحطاط جهان اسلام و تلاش در جهت جبران گذشته ها؛

ـ ایفای نقش جدی اندیشمندان مسلمان در فراهم کردن زمینه های بیداری؛

ـ تأثیر موج بیداری بر روشنفکران و توده های عظیم مردم؛

ـ گستردگی موج بیداری در قلمرو جغرافیایی حضور مسلمانان؛

ـ احساس تقابل و تعارض با نظام های سیاسی متأثر از غرب و شرق؛

ـ احساس مظلومیت ناشی از سلطه استعمار بر مقدرات جهان اسلام؛

ـ تمایل به ایفای نقش واقعی تر در معادلات جهانی و نیل به جایگاه واقعی خود. ⁽¹⁾

از نظر رهبر فرزانه جمهوری اسلامی ایران، مهم ترین عنصر در این انقلاب ها، حضور واقعی مردم در میدان مبارزه و جهاد است. این مردم اند که شعارها را می سازند،هدف ها را معین می کنند، دشمن را شناسایی و معرفی و تعقیب می کنند، آینده ی مطلوب را، اگر چه به اجمال، ترسیم می کنند و در نتیجه اجازه ی انحراف و سازش با دشمن و تغییر مسیر را به خواص سازش کار و آلوده و به طریق اولی به عوامل نفوذی دشمن نمی دهند. در حرکت مردمی ممکن است کار انقلاب با تأخیر انجام گیرد، ولی از سطحی گری و ناپایداری به دور است؛ کلمه ی طیبه ای است مصداق کلام خداوند که فرمود:«ألم تر کیف ضرب اللَّه مثلاً کلمة طیّبة کشجرة طیّبة اصلها ثابت و فرعها فی السّماء ⁽²⁾در چنین انقلاب هایی، اصول و ارزش ها و هدف ها، نه در مانیفست های پیش ساخته ی گروه ها و حزب ها، بلکه در ذهن و دل و خواست آحاد مردمِ حاضر در صحنه، نگاشته و در قالب شعارها و رفتارهای آنان اعلام و تثبیت می شود.

با این محاسبه به روشنی می توان تشخیص داد که اصول انقلاب های کنونی منطقه در درجه ی اول اینها است:

الف) احیا و تجدید عزت و کرامت ملی که در طول زمان با دیکتاتوری حاکمان فاسد و با سلطه ی سیاسی آمریکا و غرب، در هم شکسته و پایمال شده است.

ب) برافراشتن پرچم اسلام که عقیده ی عمیق و دلبستگی دیرین مردم است و برخورداری از امنیت روانی و عدالت و پیشرفت و شکوفایی ای که جز در سایه ی شریعت اسلامی به دست نخواهد آمد.

ج) ایستادگی در برابر نفوذ و سلطه ی آمریکا و اروپا که در طول دو قرن بیشترین لطمه و خسارت و تحقیر را بر مردم این کشورها وارد آورده اند.

د) مبارزه با رژیم غاصب و دولت جعلی صهیونیست که استعمار چون خنجری در پهلوی کشورهای منطقه فرو برده و وسیله ای برای ادامه ی سلطه ی اهریمنی خود ساخته و ملتی را از سرزمین تاریخی خود بیرون رانده است.بی شک این حقیقت که انقلابهای منطقه متکی به این اصول و خواستار تحقق آنها است، مورد پسند آمریکا و غرب و صهیونیسم نیست و آنها همه ی تلاش خود را به کار می برند تا آن را انکار کنند، ولی واقعیت با انکار آن دگرگون نمی شود. ⁽¹⁾ناگفته پیداست که برایند تحقق شاخص های مزبور تجدید عظمت اسلام و احیای تمدن اسلامی در سطح جهان است.

انقلاب اسلامی چگونه سرآغاز احیای تمدن اسلامی است؟

دان که حرف انقلاب وهم ولی بی هر گمان *** حرف اسلام و همان حرف نبی است در این زمان

آن درخت ثابت و پر ریشه اندر روح و جان *** روز و شب با تو همی گوید بدون شک چنان

با خدا باش و ولی راکن اطاعت در جهان *** تا شوی فارق ز اغیار برون اندر نهان

این همان راز سعادت بوده باشد در عیان *** بهر آنهایی که گفتند یا علی (علیه السلام) از عمق جان

انقلاب و داد خاموش درون در هر زمان *** می زند فریاد حقّی با زبانی بی زبان

اضطراب ودلهره گرددخموش درجسم وجان *** چون که مولا می دهد آرامشی دور از فغان

یأس و ترس آدمی گردد تمام بی هر گمان *** با همان عشقی که جان را می کندهردم جوان

در چنین حالی فسرده کی شود روح و روان *** جام شادی سویت آید در همه کون و مکان

گر چه گمنام و نباشد از تو حتی یک نشان *** در حضور یار نیرزد چیزی جز تقوا بدان ⁽¹⁾

با خلوص است که توانی تو روی تا کهکشان *** از ملک برتر شوی اندر زمین و آسمان

گر سعادت خواهی و خواهی روی باغ جنان *** با ولایت شو و بعد در راه مولا رو روان

تا شوی اهل فلاح دراین جهان و آن جهان ⁽²⁾*** با همان داد ولایت در تمام روح و جان

قدر تو والاتر است از آنچه آید در بیان *** چون که روح حق برد بالا تو را تا آن کران

پس حقیر گوید عزیزم کن رها تو این و آن *** تا شوی با انقلاب و از خدا گیری امان

بخاطر اینکه نقش انقلاب اسلامی در چگونگی احیای تمدن اسلامی بیشتر مشخص گردد در ابتدا معروض می دارد که پویایی ماهیت اسلام، تجربه انقلاب اسلامی عصر نبوی، شکل گیری تمدن عظیم اسلامی در مدینه النبی (صلی الله علیه و آله)، آرمانگرایی و قانون مندی تمدن اسلامی، احساس ارزشمند بازگشت به اسلام و ارزش های دینی، پیروزی انقلاب اسلامی به رهبری امام خمینی «رحمة الله علیه»، همه نوید بخش پیروزی اسلام و احیای تمدن اسلامی اند.

پیش از بررسی نقش انقلاب اسلامی در احیاء تفکر دینی و نجات تمدن اسلامی از انحطاط، مروری اجمالی بر تاریخ معاصر خالی از فایده نخواهد بود. بطور خلاصه این که در دو قرن گذشته با توسعة قدرتِ اقتصادی و صنعتی اروپا و گسترش مرزهای دولت های اروپایی با تهاجم به سمت شرق، مرزهای جهان اسلام مورد تاخت و تاز قرار گرفت به دنبال این وضعیت جهان اسلام بخش های وسیعی از قلمرو خود را در اروپای مرکزی از دست داد و بخش های مهمی نیز از آن در آفریقا و آسیا تحت استعمار مستقیم و یاغیرمستقیم قرار گرفتند. پیشروی و دست اندازی اروپا جنبه های مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی را در برمی گرفت آثار منحط فرهنگی غرب گاه به صورت آگاهانه و با طرح هایی از پیش اندیشیده شده به کشورهای اسلامی صادر می شدند و گاه اندیشه ای نامأنوس و در تضاد با فرهنگ و آموزه های دینی به کشورهای اسلامی گسیل می گشت. این وضعیت بستری مناسب در انحطاط فرهنگ اسلامی و تضعیف و عقب ماندگی مسلمانان برجای نهاد و در این میان مصلحان و احیاگران چندی با درک و بینشی آگاهانه عامل عقب ماندگی و انحطاط تمدن اسلام و مسلمین را در این سلطة استعماری و روی گردانی از تمدن اصیل دینی جستجو می کردند.

و اما انقلاب اسلامی ایران به رهبری بزرگترین مصلح و احیاگر دینی معاصر با اتکاء به تمدن غنی اسلامی موفق گردید این تمدن را که بر اثر دشمنی ها، غفلت ها و جهالت ها در ورطه و سراشیبی سقوط و تحریف قرار گرفته بود نجات بخشیده و عزت و افتخاری بزرگ برای اسلام و مسلمین به ارمغان آورد.

بدون تردید یکی از علل عقب ماندگی جهان اسلام را باید در دوری از اسلام اصیل و تحریف آن جستجو کرد. تأکیدهای مکرر حضرت امام (رحمة الله علیه) بر قرائت های نادرست از اسلام و اصرار ایشان در بکارگیری اصطلاحاتی چون اسلام آمریکایی، اسلام شاهنشاهی، اسلام مقدس نماهای متحجر و اسلام سرمایه داران و مرفهین بی درد، در برابر اسلام اصیل مستضعفان و محرومان و اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) ⁽¹⁾حاکی از این واقعیت بود که تمدن اسلامی در دوره های معاصر و پیش از آن دچار تحریف ها و سوء برداشت های نادرستی گردیده بود که ادامة آن وضعیت دوری هر چه بیشتر از اسلام اصیل را در پی داشته و عواقب جبران ناپذیری را رقم می زد. ایشان علل عقب ماندگی جوامع اسلامی را در از دست دادن روحیه های اصیل دینی همچون روحیة شهادت طلبیو ظلم ستیزی جستجو می کردند، ⁽²⁾بدیهی است انقلاب اسلامی با پشتوانة قوی دینی و برخورداری از روحیة شهادت طلبی، ایستادگی در برابر ظلم و نجات از سلطة استعماری ظالمان و دست نشاندگان آنا ن را مهم ترین هدف خود قرار داد و موفق گردید تأثیرات عمیقی در بیداری مسلمانان تحت سلطة جهان برجای گذارد و بر اهمیت نقش دین در میان توده های اجتماعی و پیشبرد اهداف آنان تأکید ورزد. نقش و جایگاه دین در روابط اجتماعی تا پیش از انقلاب اسلامی به گونه ای بود که در میان متفکران و نظریه پردازان غربی یک اتفاق نظر عمومی مبنی بر تصور امحای مطلق و تدریجی دین از سراسر جهان را به وجود آورده بود.

مراجعه به آثار ماکس وبر، دورکهایم و سایر جامعه شناسان که به جامعه شناسی دینی پرداخته اند ثابت می کند که علیرغم وجود اختلافات و نگرش های متفاوت در میان آنها، اما همگی بر سر یک مسئله وحدت نظر داشتند و آن این که دین به تدریج در حال افول

است. تصور اساسی آنان بر این پیش فرض استوار بود که پیشرفت عقلانیت و توسعه و ترقی به معنای متداول در غرب به بی رغبتی به دین و دوری از ارزشهای دینی منتهی خواهد شد و عجیب آن که تمام شواهد و قرائن موجود تا پیش از انقلاب اسلامی در ایران بر این ایده دین زدایی تدریجی صحّه می نهادند و حتی بسیاری از دولت ها در جوامع اسلامی نیز عملاً این سیاست را دنبال می کردند. حرکت آتاتورک در ترکیه و رضاخان و محمدرضا در داخل ایران نمونه ای از این واقعیت بود و این در حالی است که بسیاری از نظریه پردازان جهان بر وجود بُعد سیاسی ـ اجتماعی قوی در دین اسلام تأکید داشته اند، ⁽¹⁾ظهور انقلاب اسلامی در ایران نه تنها سدی در برابر روند حرکت دین زدایی سردمداران و دست نشاندگان جوامع اسلامی ایجاد کرد بلکه بر ادیان جهانی دیگر نیز تأثیر گذار بود، در چنین وضعیتی انقلاب اسلامی با به چالش خواندن تئوری های موجودبر اهمیت نقش اخلاق و معنویت در زندگی اجتماعی انسان تأکید ورزید. تا پیش از انقلاب فرهنگ وارداتی حاکم بر این سرزمین وضعیت را به گونه ای ساخته بود که مردم احساس می کردند چنانچه خود را با یک نظام ارزشی خاص آن فرهنگ وارداتی تطبیق ندهند در جامعه مورد تمسخر و استهزاء قرار خواهند گرفت. نوع پوشش، طرز گفتار، وضع ظاهری، حرکات و رفتارهای اجتماعی، تحت تأثیر نوعی نظام ارزشی بود که دائماً از سوی رژیم سابق تبلیغ می شد و هر کس که غیر آن رفتار می کرد عقب مانده و غیرعادی تلقی می شد، فرهنگ و آموزه های دینی تا حدی مورد بی مهری قرار گرفته بود که اگر کسی در دانشگاهها، مجامع عمومی، ادارات و محافل مختلف به ایده ها و رفتارهای اسلامی تظاهر می کرد بی فرهنگ و متحجر خطاب می گردید و لذا هر چند بسیاری از مردم پایبند به اعتقادات اسلامی و مذهبی خویش بودند امّا جرأت اظهار آن را نداشتند و از آنجا که تظاهر به جلوه های دینی در سطح جامعه چندان رونقی نداشت مردم نیز از قدرت عظیم این فرهنگ دینی فراگیر در جامعه غافل بودند.

یکی از هنرهای بزرگ بنیان گذار جمهوری اسلامی شناخت قدرت عظیم این فرهنگ فراگیر و استفاده بهینه از آن بود. فراموش نمی کنیم که در میان آن راهپیمائی های بزرگ سالهای نخست انقلاب، مردم بر اثر ظهور و تجلی این فرهنگ دینی همچون برپایی نمازهای جماعت بر سر چهارراه ها و خیابانها دچار چه شور و شعفی می شدند، در حقیقت می دیدند به فضای جدیدی قدم نهاده اند که در آن دلیلی وجود ندارد آنچه را که هستند و به آن اعتقاد دارند در صحنه های رسمی و عمومی انکار کنند. تغییر لباسها، قیافه ها و رفتارها و حتی واژه هایی که مردم این سرزمین به کار می بردند به دلیل همین اتفاق عظیم و عزتی بود که این انقلاب به مسلمانان بخشید.

دنیای معاصر پس از تجربه دو دوره قرون وسطی و عصر جدید، هم اکنون در هزاره سوم قرار دارد. ظهور انقلاب اسلامی ایران با برهم زدن بسیاری از معادلات سیاسی، اجتماعی و فرهنگیِ نظریه پردازان اجتماعی، پرچم دار حرکتی گردید که تحولات گسترده آینده را رهبری نماید. گسترة این تحولات به حدی است که بسیاری از نظریه پردازانتحت تأثیر این انقلاب با تجدیدنظر در معادلات قبلی خود قرن آینده را قرن توسعه دین و معنویت نام نهاده اند. به گفته «آندره مالرو» قرن آینده یا نخواهد بود و یا مذهبی خواهد بود. ⁽¹⁾

در این راستا از دیدگاه مقام معظم رهبری، بازگشت حقیقی به قرآن و اقتدا به سنت رسول الله (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار، الهام بخش بیداری اسلامی و شرط بنیادین احیای تمدن اسلامی است. چرا که شرایط و مولفه های تمدن (نظام ارزشی، رهبری، حاکمیت مقتدر الهی، قانون مداری، شهر نشینی، نهادهای سیاسی و اجتماعی) باید از قرآن و سنت الهام بگیرند. اهتمام به وحدت جهانی، نظام سازی، بازخوانی اصول انقلابی، آسیب شناسی و مبارزه با آفات بیداری اسلامی، جزء اولویت های کاری بیدارگران در راستای تأمین اهداف و مصالح امت اسلامی است.

بدین ترتیب، احیای تمدن اسلامی در دوران معاصر از مسائل حساس و سرنوشت ساز جهان اسلام است. این مسئله، با در نظرداشت روند پر شتاب بیداری اسلامی به مثابه مهم ترین تحول اجتماعی ـ سیاسی معاصر، اهمیت دوچندان می یابد. برایند حقایق عالم هستی، نشانگر تحقق وعده حتمی الهی (پیروزی اسلام و احیای تمدن اسلامی) است. تمدنی که تجلی هماهنگ اصول گرایی و خلاقیت، عقلانیت و معنویت، ارزش و معرفت، اخلاق و قدرت، تعالی و قداست است. لذا، هدف نهایی را باید امت واحده ی اسلامی و احیای تمدن اسلامی بر پایه ی دین و عقلانیت و علم و اخلاق، قرار داد.

اسلام پس از ظهور در جزیره العرب به مدت حداقل هشت قرن بزرگترین، پیشرفته ترین، متمدن ترین و شکوفاترین تمدن بشری بود که در این کره خاکی سر برافراشته است. در روزگاری که اروپای قرون وسطی در جهل مرکب خود دست و پا می زد، در این سوی عالم تمدنی قد علم کرده بود که آوازه کتابخانه های عمومی و حتی شخصیدر عصری که چاپ وجود نداشت، بیمارستان ها، مدارس، دستگاه قضاوت و... آن حتی اکنون انسان را به شگفتی وا می دارد. حال سوال اینجاست که چه اتفاقی افتاد که تقریباً پس از پنج شش قرن از آن دوران این تمدن رو به ضعف نهاد و روح تمدن به اروپا منتقل شد؟ آیا علت آن همان داستان های حماسه ای است که غربیان سال هاست که برای ما تکرار می کنند، یعنی: رنسانس، کشف قطب نما، کشف نیروی بخار، کشف آمریکا و...؟ هر چند این موارد بی تاثیر نبوده اما نکته جای دیگریست...

نکته اینجاست که غرب (عالم مسیحی قرون وسطی) وقتی تماماً محصور عالم اسلام شد، یعنی از دو سه سمت (شرق، جنوب غرب و جنوب) در مقابل قدرت ممالک اسلامی خود را در خطر نیستی دید، از سر نومیدی شروع به جمع کردن نیروی خود کرد و آغاز به تعرض نمود (مقارن با قرن 12 میلادی)، یعنی زمانی که یک سر دانشگاه های عالم اسلام در اندلس (کوردوبا) و سر دیگرش در بلخ و بخارا بود. حتی جزیره سیسیل نیز در اختیار مسلمانان قرار داشت. پس از این تاریخ است که مسیحیان صلح جو و طعنه

زن به احکام جهاد مسلمانان تبدیل به صلیبیان جهاد کننده ای می شوند که پس از پنج شش قرن آنها را تبدیل به خداوندان سرمایه، فن و معرفت می کند. از اینرو اگر غرب مسیحی در وحشت از نیستی و اضمحلال در مقابل خطر اسلام به یکباره بیدار نمی شد و به تعرض بر نمی خاست، آیا اکنون اثری از آن باقی می ماند؟

در این میان چند مهم نیز به مدد آنان آمد، همان مواردی که باعث تضعیف جبهه مقابل آنان شد. به طور گذرا به آنها اشاره می شود تا به اصل موضوع پرداخته شود. برخی تجار مسیحی پیش از این تاریخ قبایل ترک شمال شرقی دنیای اسلام (آسیای مرکزی) را مسیحی کرده بودند و در موقع لزوم از آنها استفاده کردند. حال دیگر جای تعجب و تصادف نیست اگر ببینی که عالم اسلام در دو قرن سیزده و چهارده به یکباره از دو سو مورد تعرض قرار می گیرد. مغولان با سیمای نیمه مسیحی از شرق و صلیبیان کاملاً مسیحی از غرب. بدین صورت یکبار کمر دنیای اسلام شکسته می شود و تا خود را بازیابد، تیموری که از سوی اروپاییان تحریک شده است دوباره بر این جسم نحیفمی تازد تا کار را به سرانجام رساند (تقریباً یک قرن پس از حمله مغولان). عملاً کشتار تیمور اسلام را به قهقرایی سوق داد که پس از آن تفرقه دنیای اسلام، آن را به جایی رهنمون شد که اکنون خیلی راحت قابل مشاهده است. تقریباً چهل سال پس از فتح قسطنطنیه حکومت صفوی در ایران شکل گرفت. برادر کشی بین دو دولت اسلامی عرصه را بیش از پیش بر مسلمانان تنگ کرد به طوری که در جنگ چالدران به انضمام قتل عام هایی که در داخل دو سرزمین (شیعه کشی و سنی کشی)، خون نزدیک به 500 هزار مسلمان به زمین ریخته شد (البته با تحریک غربیان)!!

با این مقدمه، آیا حال نوبت آن نشده که در برابر تمدنی که سعی در نابودی و از میان بردن تمدن اسلامی دارد قد علم شود؟ وقتی که دشمن به طور همه جانبه از بیرون و درون فشار بی حد و حصری را بر اسلام اعمال می کند به گونه ای که اگر این روند ادامه پیدا کند صدای شکسته شدن استخوان های اسلام شنیده خواهد شد،

مسلمان باید دست روی دست بگذارند و عقب نشینی و مذاکره کنند و مانند گوسفند رامی در چنگال گرگ باقی بمانند؟

در زمانی که فشارهای وارده به سرزمین های اسلامی و حتی افکار و اعتقاد مسلمانان به حدی رسیده بود که حتی عالمان دینی را به انزوا کشانده بود، مردی الهی که دست خدا بر سر ملت و آیت الهی در میان امت بود، این مبارزه مقدس را آغاز نمود. او با تهذیب نفس و سلاح ایمان پا در این میدان نهاد و بدرستی بت شکن بود. او با کمک اسلام و نه قدرت های بیرونی و مادی شرق و غرب شروع به مبارزه کرد و به احیای اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) پرداخت. اسلامی که در برابر قدرت های الحادی بر خلاف مسیحیت دست و پا بسته و اهل سازش نبود. امام خمینی (رحمة الله علیه) در جاهلیت مدرن به مبارزه برخاست که این عصر از تمامی اعصار جاهلی دیگر در تمامی قرون پلیدتر و شیطانی تر است. عاد و ثمود و فراعنه، اشرافیت و نژادپرستی یونان و روم باستان، بربریت مغول ها و... همه و همه در این دوران جمعند، اما با نقاب های موجه به تکنولوژی، رفاه، حقوق بشر و...

آری ای عزیز بزرگوار، انقلاب اسلامی سرآغاز احیای تمدن اسلامی است و به تعبیر امام (رحمة الله علیه) این «انقلاب انفجار نور بود» و ان شاء الله زمینه ساز و متصل به ظهور حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) خواهد شد. در این برهه حساس مردم شریف ایران باید نقش و وظیفه تاریخی خویش را بشناسد و درک صحیحی از آن داشته باشد. غرب به روشنی مسیری را که انقلاب در حال پیمودن آن است را می شناسد و قطعاً به هر طریقی مانع ترقی و تعالی آن خواهد شد، چون آینده تمدنش به این مسئله گره خورده است. بدیهی است «بیداری اسلامی» منجر به احیای تمدن اسلامی و در نتیجه افول تمدن غرب خواهد شد. پس غرب از هیچ تلاشی فرو گذار نمی کند تا پشت ملتی را که ابتدا شروع به این مبارزه کرده اند را زمین بزند و اگر خدای نکرده این اتفاق بیافتد، قطعاً به خاطر این همه محنت که کشیده است ملت ما را پاره پاره خواهد کرد، به گونه ای که هرگز سر از خاک برنیاریم. نه اسلام باقی می ماند و نه ایران و نه عزت و شرف و نه و.... کسانی که به

روش ایستادگی پایبند نیستند و اهل عقب نشینی هستند باید آگاه باشند که مذاکره مشکل غرب را حل نمی کند و باید از این خواب غفلت بیدار شوند. همانطور که بیان شد غرب با تفرقه توانست گوی سبقت را از ما برباید، پس باید مراقبت بود به هر طریقی چه در عرصه داخلی و چه در عرصه مذهبی دچار تفرقه نشویم که پاشنه آشیل ما در اینجاست. چه بجا امام خمینی (رحمة الله علیه) و مقام معظم رهبری به وحدت کلمه در عرصه ملی و وحدت جهان اسلام در عرصه منطقه ای تاکید می کنند.

همانطور که جهان شاهد است نتیجه بیش از چهل سال مبارزه و استقامت ملت ایران ثمره خود را در ملت های منطقه نشان می دهد و غرب می داند که سرچشمه این پایمردی ها کجاست. امروز روز سرنوشت است. انقلاب اسلامی راه احیای تمدن اسلامی را باز کرده است و «بیداری اسلامی» گواه آن است. امروز باید بیدار و گوش بزنگ بود و هر چه بیشتر و قوی تر راهی را که آغاز شده، پیمود.

بدون تردید نقطه اتکا و تاکید امام خمینی (رحمة الله علیه) و مقام معظم رهبری، اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) است. توجه کنید اسلام و نه «ناسیونالیسم عربی» و نه «مکتب ایرانی». ناسیونالیسم عربی بیش از شش روز نتوانست در برابر اسرائیل دوام آورد و شکست خورد و تن به مذاکره و سازش داد و یک گروه کوچک مسلمان یکبار 33 روز و بار دیگر 22 روز مقاومت کرد و پیروز شد. مدافعان مکتب ایرانی بدانند که آنها نیز بیشتر از شش روز نمی توانند مقاومت کنند! زاویه داشتن خط مشی این مکتب با مسیر انقلاب در وقایع اخیر منطقه خود را به صورت سکوت در برابر تمام این جنایت ها نشان می دهد و روحیه عدم مبارزه و رگه های سازش در آن به چشم می خورد.

اسلام به عنوان یک دین، تمدّن ساز است. هم چنین اسلام دین توسعه سیاسی و اقتصادی و فرهنگی است. پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) در کمتر از سه دهه موفق به دولت سازی و ملت سازی شد آن هم در میان قبایل از هم گسیخته و پر از عناد و جهالت عصر جاهلیت. از بُعد نظری نیز اسلام آیینی است که تنها به زندگی فردی و اخروی توجه ندارد. دو واژه ی کلیدی بیعت و شورا به خوبی نقش مردم را در حاکمیت تبیین می کند.

انقلاب اسلامی ایران از آغاز با تأکید بر رشد و شکوفایی فردی و اجتماعی در سایه آموزه های اسلامی پا گرفت و استقرار جمهوری اسلامی نوید بخش تحقق تمدّنی نوین بود. سرزمین ایران در طول تاریخ بارها مهد تمدّن و الگوی سایر ملل در راه دست یابی به تکامل مادی و معنوی بوده و اسلام سابقه درخشان تمدّن سازی را تجربه کرده است. به نظر می ­رسد که تاریخ بار دیگر راه را برای احیای تمدّن اسلامی در ایران زمین همواره کرده است؛ آن چه در این میان امکان بالقوه تمدّن سازی را فعلیت می بخشد، خلاقیتی است که در سایه آزادی، دانش و دانایی شکوفا می شود.

تمدّن نوین اسلامی که رهبری انقلاب به مناسبت های مختلف بدان اشاره کرده اند، نوعی نگاه به آینده و به منزله مشخص کردن افق در برابر ملت بزرگ ایران است. رهبر معظم انقلاب در دیدار با اعضای شورای فرهنگ عمومی کشور فرموده اند: «کسانی که منتقدان جمهوری اسلامی ایران مقلدان آن ها هستند، آن زمانی را که اسلام پرچم دار علم و دانش بود و کتاب های اسلامی در اقطار جهان و در حد همت ملت ها مورد استفاده قرار می گرفت ندیدند. امروز نیز نظام اسلامی ایران درصدد تحقق همانفرهنگ و تمدّن است» ⁽¹⁾بنابراین سخن از ساخت تمدّن نوین اسلامی خیال پردازانه و دور از واقعیت نیست.

البته برای ساخت تمدّن، تنها تجربه تمدّن سازی و نیز دغدغه­ های امروز نسبت به تمدّن غربی کافی نیست. می­ توان گفت نخستین سنگ بنای تمدّن سازی تحقق اراده یک ملت است که می­ خواهد هویتی مستقل پیدا کند و نمی­ خواهد در ذیل تمدّن غربی و در ذیل اراده دیگران قرار گیرد. انقلاب اسلامی ایران مهم­ترین دست آوردش، سامان دهی نوین اراده سیاسی در کشور ماست. در عصر پهلوی بسیار کوشیدند تا ایران مثل مهره­ ای در مدار اعمال سیاست انگلستان و آمریکا قرار گیرد. به حدی که

محمدرضا پهلوی در مقدمه کتاب «پاسخ به تاریخ» به صراحت نوشت که هر چه آمریکایی ها از او خواستند انجام داد.

شکل گیری انقلاب اسلامی، ایران را در مدار استقلال قرار داد. براندازی نظام استبدادی شاهنشاهی که با استیلای خارجی ملازم شده بود و اساساً هویتی وابسته داشت، زمینه آزادی و عزت ملت بزرگ ملت را فراهم ساخت. هویت اسلامی که با انقلاب و معماری امام خمینی (رحمة الله علیه) تحقق یافت، سنگ بنای تمدّن سازی اسلامی در جهان شد. علامه اقبال لاهوری «فلسفه خودی» را نقطه اتکا مسلمانان در عصر جدید می ­انگارد و با شگفتی پیش بینی می کند که تهران در آینده قرارگاه مسلمانان خواهد شد: ژنو مشرق زمین» ⁽¹⁾

به بیانی عبارت تمدن سازی نوین که توسط مقام معظم رهبری مطرح شده، در واقع همان احیاء تمدن اسلامی است که با پیروزی انقلاب اسلامی نگاه ها به آن معطوف گردیده است؛ یعنی احیاء عزت و کرامت انسان مسلمان در کنار برخورداری از دستاوردهای علمی و تکنولوژیکی می تواند نوید بخش ایجاد تمدنی نمونه باشد و تأکید مقام معظم رهبری بر عنصر پیشرفت همه جانبه به عنوان ماهیت واقعی تمدن نویناسلامی در واقع به معنای تاکید بر عنصر حرکت و تعالی در همه عرصه ها و همه جنبه های زندگی مادی و معنوی می باشد. ⁽²⁾مقام معظم رهبری با تقسیم تمدن نوین اسلامی به دو بخش ابزاری و بخش حقیقی راهبرد تمدن سازی نوین را تبیین کرده اند. ⁽³⁾

از منظر رهبر انقلاب اسلامی هر دو بخش مهم و در خور توجه است اما بخش متنی و حقیقی همان سبک زندگی مثل مسئله خانواده، سبک ازدواج، نوع مسکن، نوع لباس، الگوی مصرف، مسئله کسب و کار، رفتار ما در محل کار، رفتار ما در فعالیت سیاسی، رفتار ما با یک دوست، رفتار ما با دشمن ... این موارد چیزهایی است که متن

زندگی ما را تشکیل می دهد اما بخش ابزاری، که شامل ارزشهایی است که امروز به عنوان پیشرفت کشور مطرح می شود مانند علم، اختراع، صنعت، سیاست، اقتصاد، اقتدار سیاسی و نظامی، اعتبار بین المللی که علی رغم فشارها و تهدیدهای خارجی شاهد موفقیت های فراوانی در کشور هستیم. ⁽¹⁾

معظم له با تبیین این نکته که آنچه در غرب به عنوان تمدن شناخته می شود تنها جنبه ابزاری و سخت افزاری دارد که نتوانسته نیازهای حقیقی از جمله سعادت، امنیت و آرامش روانی، هدفمندی زندگی را برای جامعه غرب به همراه بیاورد، ⁽²⁾بنابر این تمدن غرب نمی تواند تمدن مطلوب و آرمانی برای جوامع بشری مخصوصا جامعه اسلامی باشد؛ بلکه تمدن نوین اسلامی با بهره مندی از شیوه درست زندگی و نوع نگاه الهی به زندگی است که شکل خود را پیدا می کند. و می تواند به فطرت و فریاد خاموش بشریت پاسخ مثبت دهد. پس عبارت تمدن سازی نوین که توسط مقام معظم رهبری مطرح شده، یعنی احیاء عزت و کرامت انسان مسلمان در کنار برخورداری از دستاوردهای علمی و تکنولوژیکی می تواند نوید بخش ایجاد تمدنی نمونه باشد و تأکید معظم له بر عنصرپیشرفت همه جانبه به عنوان ماهیت واقعی تمدن نوین اسلامی در واقع به معنای تاکید بر عنصر حرکت و تعالی در همه عرصه ها و همه جنبه های زندگی مادی و معنوی می باشد.

در هر حال مراد از «تمدّن نوین اسلامی» عبارت است از: پیشرفت همه جانبه مظاهر مادّی و معنوی مسلمانان در دو بخش ابزاری و سخت افزاری، از قبیل علم، اختراع، اقتصاد، سیاست، اعتبار بین المللی و … و بخش نرم افزاری تمدّن اسلامی، به عنوان حاکمیّت «سبک زندگی اسلامی» در همه­ ی مظاهر زندگی؛ بر اساس عقلانیّت دینی معرفتی، عقلانیّت اخلاقی حقوقی و عقلانیّت ابزاری – جهت شکوفا کردن مادّیات و

دنیای مسلمانان- در جهت پیشرفت دنیوی و سعادت اخروی. ⁽¹⁾مقام معظّم رهبری «پیشرفت همه جانبه» را به عنوان تمدّن نوین اسلامی در نظر گرفته­ اند و هدف انقلاب اسلامی و ملّت ایران را ایجاد یک تمدّن نوین اسلامی می­ دانند. ایشان معتقدند: « ما می­ توانیم تمدّن نوین اسلامی را برپا کنیم و دنیایی بسازیم که سرشار باشد از معنویّت و با کمک معنویّت و هدایت معنویّت راه برود» ⁽²⁾

باید در نظر داشت پیشرفت در منطق اسلام با پیشرفت در تمدّن مادّی غرب متفاوت است، آن ها از بعد مادّی به پیشرفت نگاه می کنند. پیشرفت در غرب در درجه ­ی اوّل عبارتنداز: پیشرفت در ثروت، علم و فنّ آوری و پیشرفت نظامی. امّا در منطق اسلام پیشرفت دارای ابعاد بیشتری است و عبارتند از پیشرفت در علم، اخلاق، رفاه عمومی، اقتصاد، عزّت و اعتبار بین المللی، استقلال سیاسی و در کنار این ها پیشرفت در جنبه­ ی معنوی و الهی یعنی عبودیّت و تقرّب به خدای متعال است. بنابراین پیشرفت در اسلام دارای دو بعد مادّی و معنوی است و دنیا و آخرت در نظر گرفته شده است و هدف اصلی از پیشرفت در اسلام رسیدن به خداست.

در مجموع تمدن نوین اسلامی تمدنی است که ضمن پاسخگویی به نیازهای طبیعی و مادی انسانها بعد معنوی و روحی آنان را به سمت کمال و سعادت راهنمایی می کند و این ساختار مطلوب که ریشه در برنامه های انسان ساز اسلامی دارد نه تنها بعد مادی و سخت افزاری تمدن را نفی نمی کند؛ بلکه به آن جهت داده و آنرا از آفاتی که بشر دچار آن شده است مثل پوچ گرائی، عدم احساس امنیت، نابرابری و فقدان معنی در زندگی نجات خواهد داد و طلیعه این تمدن نوین اسلامی همان تداوم و استمرار انقلاب اسلامی و برپائی و اسقرار نظام جمهوری اسلامی است که توانسته دو بعد اصلی تمدن یعنی نرم افزاری و سبک زندگی و بعد سخت افزاری و مظاهر توسعه و پیشرفت را در کنار هم دیگر تعریف کند و بشارت به برپایی این تمدن نوین اسلامی را به بشریت بدهد.

نقش انقلاب اسلامی در تحولات بین الملل و جهان اسلام چگونه بوده است؟

انقلاب حق بدون هر گمان *** می کند اندیشه ها را از نهان

جذب حق و راه مولای زمان *** در مسیر فطرت و روح و روان

دان که قرآن گفته با پیر و جوان *** راه حق باشد همان راه جنان

با تو دارم یک سخن در این جهان *** تا که حق گردد هویدا و عیان

یستمع را کن مدار هر بیان *** تابع احسن شو در کون و مکان

حرف ناب را گیر و از خرد و کلان *** چون که آن باشد نیاز هر روان

پس نما خود را مهیّای همان *** در فضای روح و جان با صد توان

دان که ایسم ها دون هر نوع پلّه کان *** رفته اند راهی که آن آرد فغان

انقلابهای فرانسه یا فلان *** هر کدام با زعم خود گفتند چنان

منکر معنا شدند با فکر نان *** چون که دنیا را بسی دیدند نه آن

در چنین حالی شدند دور از نهان *** انقلاب حق همی گوید بدان

گر خدا گردد برون از فکر و جان *** می شوی خوار و زبون تا آن کران

پس عزیزم با تدبر گو به جان *** بر خلاف دید ایسم های جهان

داد خاموش درون در هر زمان *** از تو می خواهد خدا را بی گمان

غیر حق با صد هزار ایسم و نشان *** می کند روح و روانت را خزان

گر روی سوی خدای مهربان *** می شوی راحت ز شّر این و آن

چون که باشد این همان داد نهان *** داد خاموش زمین و آسمان

در چنین حالی شوی تو شادمان *** بر اساس گفته پیغمبران

از غم و افسردگی و مثل آن *** یا که از خوف و همان حزن و فغان

با کمی ذکر و دعا گیری امان *** در فضای جسم و جان با هر زبان

ای عزیز با خدا قدرت بدان *** چون تویی والا تر از هر کهکشان

این شعار انقلاب است در جهان *** بهر فطرتهای پاک تا آن کران

پس اگر خواهی همی گیری امان *** انقلابی شو ز عمق روح و جان

این حقیر گوید به هر پیر و جوان *** با اصول انقلاب رو همچنان

بی تردید پیروزی انقلاب اسلامی تحولی بزرگ در عصر حاضر محسوب می گردد که بسیاری از معادلات سیاسی منطقه و جهان را تغییر داد و الگوی حاکمیت دینی را در برابر الگوهای سکولار مطرح ساخت. الگوهای غربی که روزگاری یکّه تازی کرده و به

عنوان یگانه مسیر پیشرفت و تمدن سازی تلّقی می شدند، امروز با گذشت بیش از چهل سال از پیروزی انقلاب اسلامی با همه فراز و فرودهای فراوان و نیز با وجود دستاوردهای نظام در حوزه های مختلف، با موجی از فشارها و دشمنی های نظام سلطه و تصویر سازی های مغرضانه آنان مواجه می باشد، حال با وجود این موانع و چالش ها، باید گفت مبانی و اصول انقلاب اسلامی و نیز ظرفیت های آن، آینده ای امید بخش و روشنی را برای بشریت همراه با تغییر و تحولات اساسی در ساختار و هم در کارکرد نظام بین الملل رهنمون می سازد.

آری ای عزیز بزرگوار، پیروزی انقلاب اسلامی سبب شد که هم در ساختار و هم در کارکرد نظام بین الملل، تغییر و تحولات اساسی رخ دهد. در ساختار نظام بین الملل با توجه به حاکم بودن نظام دوقطبی در آن زمان، ایجاد جبهه ای جدید که متکی به غرب و شرق نبود، سبب خیزش دوباره جنبش عدم تعهد و ملتهای مستقل شد، تا جایی که آنها توانستند در عرصه روابط بین الملل نقش آفرین شوند. در این میان کشورهای اسلامی نیز با اتکای به هویت تمدنی خود، توانستند تاثیر قابل توجهی بر تحولات بین الملل بگذارند. به علاوه، انقلاب اسلامی توانست بازیگران نوینی را در نظام بین الملل به منصه ظهور برساند که از جمله آنها جنبشهای آزادی بخش و ملتها هستند که به عنوان نقش آفرینان جدید، دیدگاه های آنها می تواند بر دولت ها و روابط بین المللتاثیرگذار باشد. همچنین اخیرا، نقش انقلاب اسلامی با توجه به نوع تعامل میان ملتها، در عرصه روابط بین الملل آشکار شده است. به اختصار تاکید بر قدرتی به نام «قدرت نرم افزاری» که برگرفته از اندیشه، فرهنگ و تفکر است، این انقلاب را در اعمال تاثیرات ساختاری بر نظام بین الملل توانا کرد، تا جایی که توانست نظامی فارغ از سلطه قدرت های استکباری ایجاد کند.

علاوه بر آن از جنبه کارکردی، انقلاب اسلامی سبب شد که دو قدرت رقیب شرق و غرب برای مقابله با این جریان جدید و مستقل، با یکدیگر همکاری کنند. بنابراین برای مقابله با ملت های آزادیخواه، رویکرد همکاری جویانه بین شرق و غرب حاکم شد. انقلاب

اسلامی توانست با به چالش کشیدن نظم بین الملل و قواعد حاکم بر آن، نشان دهد که امپریالیسم و سوسیال امپریالیسم هر دو در جهت تسلط بر ملت های جهان سوم عمل می کنند و ماهیت هردوی آنها سلطه جویانه و مادیگرایانه است. درنتیجه انقلاب اسلامی در شیوه تعامل میان جهان مستقل و جهان سلطه جو تحولی عظیم ایجاد کرد و مرز جدیدی که به قول امام (رحمة الله علیه) مرز بین مستضعفان و مستکبران بود، ترسیم کرد.

در عرصه منطقه ای، انقلاب اسلامی سبب جوشش جنبشهای اسلامی و آزادیبخش شد. که بعضی از این جنبشها جنبه رادیکال پیدا کردند و درصدد واژگونی نظام های حاکم برآمدند، بعضی جنبه اصلاح طلبانه و میانه رو پیدا کردند تا با اقدامات اندیشه ای در ذهنیت مردم تحول ایجاد کنند، بعضی دیگر نیز جنبش هایی بودند که به طور کامل برگرفته از انقلاب اسلامی بودند؛ مانند جنبش حزب الله که ساختار کلی نظام جمهوری اسلامی و ولایت فقیه را در درون ایدئولوژی مبارزاتی خود وارد کرد. وجه مشترک تمام این جنشبها، الهام گرفتن از فلسفه مبارزاتی انقلاب اسلامی برای پیروزی بود که طی آن مردم با دستهای خالی، با مشتهای گره کرده و با فریاد الله اکبر به پیروزی رسیدند. نهضتهای یادشده تا حدود زیادی توانستند در این رهگذر توفیقاتی را به دست آورند.

یکی از برجسته ترین عملکردهای انقلاب اسلامی، مبارزه با مظهر استکبار؛ یعنی صهیونیسم است. صهیونیسم جنبه توسعه طلبی و برتری طلبی نژادی مورد نفرت ومخالفت کشورهای منطقه قرار گرفته بود، لیکن پیش از انقلاب اسلامی ایران، بیشتر کشورهای عرب برمبنای ایدئولوژی پان عربیستی به مقابله با صهونیسم پرداخته بودند و مساله فلسطین را یک مساله ارضی و سرزمینی قلمداد می کردند. انقلاب اسلامی توانست نشان دهد که مساله فلسطین، مساله ای مربوط به کل جهان اسلام است که بایستی همه ملت ها با اتکای به آرمان های اسلامی و انقلابی خود و در جهت مقابله با ریشه فساد تلاش کنند. از این رو امام (رحمة الله علیه)، مساله را از بعد ملی و ناسیونالیستی عرب خارج کرد و به آن چهره یی اسلامی بخشید. در این راستا، ایشان روز قدس را به عنوان

روزی که در آن مسلمانان علیه ایادی امپریالیسم در منطقه یعنی صهیونیسم به مخالفت برمی خیزند، اعلام کرد.

از سوی دیگر، انقلاب اسلامی اسلام را به عنوان دینی جامع و متناسب با شرایط روز و دارای ایدئولوژی سیاسی عرضه کرد و به صدور معنویت به جهانیان، چهره واقعی اسلام ناب محمدی (صلی الله علیه و آله) را ارایه کرد. به علاوه با ارایه الگوی عملی و نظری از جمهوری اسلامی و نیز ترغیب مسلمانان به همگرایی و وحدت اسلامی، توانست هویت سیاسی و دینی جدیدی بر اساس ارزشهای دینی به مسلمانان ببخشد و با زنده نگه داشتن حضور مردم در عرصه های مختلف انقلاب، زمینه مشارکت و حق تعیین سرنوشت مردم را فراهم کند. همچنین انقلاب اسلامی با اهتمام به استقلال سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی و بیداری جهان اسلام، پیام خویش را مبنی بر ساختن دنیایی امن توام با صفا و صمیمیت برای انسانها ارایه و زمینه ای را فراهم کرد که انسانها بتوانند با بهره مندی از معنویت، استقلال و آزادی، توجه به خدا، بر اساس تعالیم مبتنی بر فطرت پاک بشری دنیایی پر از صلح، عدالت و معنویت را رقم زنند.

در واقع انقلاب اسلامی نظریه های انقلاب را متحول کرد. تا پیش از انقلاب اسلامی نظریه های انقلاب برای سرنگونی نظام حکومتی بیشتر بر روش های خشونت آمیز تاکید می کرد، درحالی که انقلاب اسلامی، انقلابی متکی بر وحدت و حضور ملت بود. از طرف دیگر بیشتر انقلاب ها در آن زمان یا ناسیونالیستی بودند و یا سوسیالیستی؛ یعنی یا بیشتربراساس استقلا ل طلبی و استعمارزدایی بودند و یا براساس عدالت جویی مبتنی بر مکتب مارکسیسم. انقلاب اسلامی که بر بعد فرهنگی تاکید می کرد، وجهه جدیدی را در میان انقلاب ها رقم زد و این فرهنگ در تعامل با تمدن غنی اسلامی بود. وجود چنین هویت تمدنی، سبب شد که یک جنبش بازگشت به خویشتن در میان ملت های مسلمان پدید آید که از این لحاظ در نوع خود بی نظیر بود؛ زیرا برای مقابله با ایدئولوژی های وارداتی و یا سلطه جویانه احیا و بازسازی اندیشه و تمدن اسلامی را مد نظر قرار داد.

بنابراین از این لحاظ که یک نگاه فرهنگی به قدرت نرم افزاری انقلاب اسلامی شد، در نظریه های بین المللی تحول عظیمی صورت گرفت.

از طرف دیگر انقلاب اسلامی از آن لحاظ که انقلابی مابین مرحله مدرنیته و فرامدرنیته بود، توانست به عنوان الگویی برای تلفیق سنت و مدرنیته و نیز الگوی مقابله با مظاهر مدرنیسم غربی از قبیل: اومانیسم، سکولاریسم و ماتریالیسم قرار گیرد و درنتیجه توانست در عین اخذ جنبه های مثبت تمدن غرب، ارزش های اسلامی را هم به آن بیافزاید و درنهایت وحدت در ارزش های اسلامی و کثرت در تکنولوژی ها و شیوه های اعمال و اجرای آن ارزش ها را به منصه ظهور برساند. تا پیش از انقلاب نظریه پردازان بیشتر با نگاه مدرنیته به انقلابها نگاه می کردند، یعنی انقلاب در جهت مدرن شدن و نو شدن تلقی می شد؛ درحالی که انقلاب اسلامی نه تنها با مظاهر مدرنیسم غربی به مقابله پرداخت، بلکه جنبش بازگشت به خویشتن و معنویت را مطرح کرد. البته این بدان معنا نیست که انقلاب اسلامی با تکنولوژی های ارتباطی و فن آوری های روز مخالف باشد. امام (رحمة الله علیه) در آن زمان اعلام کرد: ما با سینما مخالف نیستیم، بلکه با فساد و فحشا مخالفیم. بنابراین هدف انقلاب این بود که ضمن بهره گیری از تکنولوژی های مدرن روز، در جهت توجه بیشتر به اندیشه و تفکرات معنوی و الهی تلاش کند. از این رو انقلاب اسلامی تاثیر عمیقی بر نظریه های غربی گذاشت، که بعضی از نظریه پردازان با بیان انقلابی به نام خدا، بر جنبه های معنویت گرایانه و حق طلبانه انقلاب اسلامی تاکید کردند.

انقلاب اسلامی انقلابی بود که ریشه در باورها و اعتقاد مردم مسلمان ایران داشت و از این لحاظ، به ایدئولوژی سازی و ایدئولوژی پردازی در آن نیاز نداشت. انقلاب اسلامی براساس بسترها و بافت های اسلامی مردم شکل گرفته بود و از این رو لازم نبود که ایدئولوژی نوینی را به مردم تزریق کند. چون مردم با اسلام خو گرفته بودند، با همان باورها و ساختارهای ذهنی به مقابله با رژیمی پرداختند که درصدد اسلام زدایی برآمده بود. ولی درعین حال خصوصیت عمده انقلاب اسلامی این بود که یک نهضت

نرم افزاری بود؛ به این معنا که هم می توانست در جهت احیا و بازسازی تفکر دینی عمل کند و هم درجهت ارائه یک شیوه جدیدی برای حکومت و حاکمیت که از آن به مردم سالاری دینی تعبیر می شود.

انقلاب اسلامی در سطح مبانی و اصول، بر پایه هایی استوار شده که ریشه در فطرت انسانی دارد که هیچگاه کهنه نشده و مشمول مرور زمان نخواهد شد و همیشه و برای همه نسل ها دارای جذابیت است. همانگونه که مقام معظم رهبری در بیانیه گام دوم تصریح فرمودند: «برای همه چیز می توان طول عمر مفید و تاریخ مصرف فرض کرد، امّا شعارهای جهانی این انقلاب دینی از این قاعده مستثنا است؛ آنها هرگز بی مصرف و بی فایده نخواهند شد، زیرا فطرت بشر در همه عصرها با آن سرشته است. آزادی، اخلاق، معنویّت، عدالت، استقلال، عزّت، عقلانیّت، برادری، هیچ یک به یک نسل و یک جامعه مربوط نیست تا در دوره ای بدرخشد و در دوره ای دیگر افول کند. هرگز نمی توان مردمی را تصوّر کرد که از این چشم اندازهای مبارک دل زده شوند. هرگاه دل زدگی پیش آمده، از روی گردانی مسئولان از این ارزشهای دینی بوده است و نه از پایبندی به آنها و کوشش برای تحقّق آنها » ⁽¹⁾

ضمن آنکه این مبانی و اصول از ظرفیت هماهنگی و قابلیت سازواری لازم برخوردار بوده و قادر است، در عین حفظ اصول، خود را با نیازهای زمانی و مکانی تطبیق دهد واز این جهت دارای پویایی مناسب است. مقام معظم رهبری در این زمینه فرمودند: «انقلاب اسلامی همچون پدیده ای زنده و با اراده، همواره دارای انعطاف و آماده تصحیح خطاهای خویش است، امّا تجدیدنظرپذیر و اهل انفعال نیست. به نقدها حسّاسیّت مثبت نشان می دهد و آن را نعمت خدا و هشدار به صاحبان حرفهای بی عمل می شمارد، امّا به هیچ بهانه ای از ارزشهایش که بحمدالله با ایمان دینی مردم آمیخته است، فاصله نمی گیرد... جمهوری اسلامی، متحجّر و در برابر پدیده ها و موقعیّتهای نو به نو، فاقد احساس

و ادراک نیست، امّا به اصول خود به شدّت پایبند و به مرزبندی های خود با رقیبان و دشمنان بشدّت حسّاس است. با خطوط اصلی خود هرگز بی مبالاتی نمی کند و برایش مهم است که چرا بماند و چگونه بماند» ⁽¹⁾

این مبانی و اصول، با این ویژگیها، ظرفیتی فراتر از زمان و مکان و جغرافیای خاص داشته و در مقیاس جهانی قابل تصویر است. گرچه متأسفانه به دلایل گوناگونی همچون حجم دشمنی ها، فشارها، توطئه ها، تلاش جریان رسانه ای نظام سلطه، کارشکنی ها، کم کاری ها، فرصت سوزی ها و...زمینه و شرایط برای ارایه چنین تصویری فراهم نشده است. اما انقلاب اسلامی با وجود همه موانع و مشکلات در طول چهل سال حیات خویش توانسته است به دستاوردهای فراوانی دست یابد. قرار گرفتن کشور ما در بین چند کشور برتر دنیا در فناوری های نوین پزشکی، نانو، هوا فضا، هسته ای و دفاعی که با وجود همه فشارها و تحریم ها به دست آمده و قدرت نرم و تأثیر تفکر انقلاب اسلامی و رشد گرایش به اسلام در سطح دنیا، علی رغم تلاش پیگیر نظام سلطه در مقابله با دین و سیاست اسلام هراسی و ایران هراسی، ظرفیت تبدیل شدن الگوی انقلاب اسلامی به الگویی فراگیر و الهام بخش و الگوساز بودن آن را به اثبات رسانده و همین نکته یکی از دلایل اصلی دشمنی ها و فشارهای نظام سلطه علیه انقلاب اسلامی است.

تا جایی که ریچارد نیکسون رئیس جمهور اسبق آمریکا می گوید: «جهان اسلام در قرن بیست و یکم یکی از مهمترین میدانهای زور آزمایی سیاست خارجی آمریکاست» ⁽²⁾و هانتینگتون نظریه پرداز مشهور آمریکایی را به آن داشته که بر خلاف نظرات قبلی خود؛ تقابل اصلی آینده جوامع بشری را برخورد فرهنگ اسلامی و فرهنگ غربی بداند. ⁽³⁾البته این به معنای نادیده گرفتن کاستی ها و کمبودها در کشور نبوده و در بخش های

مختلف دارای نواقص و کاستی هایی هستیم، اما این کاستیها ناشی از ضعف مدیریت ها و عملکرد مسئولان بوده و مسیر طی شده بیانگر ظرفیت و توانمندی کشور در دستیابی به پیشرفت و توسعه است.

همانگونه که مقام معظم رهبری فرمودند: «محصول تلاش چهل ساله، اکنون برابر چشم ما است: کشور و ملّتی مستقل، آزاد، مقتدر، باعزّت، متدیّن، پیشرفته در علم، انباشته از تجربه هایی گران بها، مطمئن و امیدوار، دارای تأثیر اساسی در منطقه و دارای منطق قوی در مسائل جهانی، رکورددار در شتاب پیشرفت های علمی، ر کورددار در رسیدن به رتبه های بالا در دانشها و فنّاوری های مهم از قبیل هسته ای و سلّول های بنیادی و نانو و هوافضا و امثال آن، سرآمد در گسترش خدمات اجتماعی، سرآمد در انگیزه های جهادی میان جوانان، سرآمد در جمعیّت جوان کارآمد و بسی ویژگی های افتخارآمیز دیگر که همگی محصول انقلاب و نتیجه جهت گیری های انقلابی و جهادی است و بدانید که اگر بی توجّهی به شعارهای انقلاب و غفلت از جریان انقلابی در برهه هایی از تاریخ چهل ساله نمی بود -که متأسّفانه بود و خسارت بار هم بود- بی شک دستاوردهای انقلاب از این بسی بیشتر و کشور در مسیر رسیدن به آرمانهای بزرگ بسی جلوتر بود و بسیاری از مشکلات کنونی وجود نمی داشت» ⁽¹⁾

توان نظری انقلاب اسلامی در تلفیق سنت و مدرنیته، جمهوریت و اسلامیت، دین و سیاست، پیوند معنویت و حکومت و به طور کلی ایجاد یک نظام مردم سالار دینی که برپایه های روشنفکری دینی، جامعه مدنی دینی و خاستگاه های نواندیشانه اسلامی استوار بود، حکایت از این دارد که این انقلاب توانست یک تحول فکری ایجاد کند و این تحول فکری در جهت بازسازی تمدن اسلامی بود. تمدنی که ریشه در گذشته داشت، ولی امکان پویایی و تعامل فرهنگی را با سایر تمدن ها نداشت و این بود که انقلاب اسلامی، واحد تحلیل در روابط بین الملل را از دولت و ملت به تمدن ارتقا داد. انقلاب

اسلامی از این لحاظ که پروژه امت سازی را که بر اساس حفظ آرمان ها، اهداف و ارزش ها استوار است دنبال کرد، در جهت تداوم آرمان ها، باورها و ارزش ها به طور مسلم گام بر می دارد. به عبارت دیگر، چون انقلاب اسلامی انقلابی آرمانی بود و براساس ایده آل ها شکل گرفته بود، همچنان این ایده آل ها را مد نظر قرار می دهد.

البته این به معنای عدم توجه به واقعیت ها نیست، بلکه به قول ریمون آرون رو به آرمان داشتن و واقعیتها را لحاظ کردن است که از آن به آرمان گرایی واقع بینانه تعبیر می شود؛ یعنی در عین حفظ آرمان ها، به واقعیت های موجود و عملیاتی کردن آن توجه گردد. در این زمینه مشکل این بود که آرمان ها را در عرض واقعیت ها قرار گرفته بود، درحالیکه آرمان ها در طول واقعیت ها هستند و درواقع بایستی برای رسیدن به آنها مرحله بندی و استراتژی پردازی کرد؛ به عبارت دیگر باید دو استراتژی تدرج، یعنی درجه بندی و وسع، یعنی تحقق آرمان ها براساس توانایی ها و ظرفیت ها، مد نظر قرار می گرفت. الگوی آرمان گرایی واقع بینانه به معنای پل زدن بین آرمان ها و واقعیت ها است، بدین صورت که تلاش می شود ضمن تطابق شیوه اجرای آرمان ها با مقتضیات زمان، در جهت ایده پردازی و مفهوم سازی هم تلاش شود تا بتوان آرمان های انقلاب را به زبان روز به دیگران تبیین و تفهیم کرد.

یکی از مشکلات در عرصه آرمان ها، عدم نظریه پردازی و اندیشه ورزی برای تبیین آن آرمان ها به زبان روز بود و همچنین عدم برنامه ریزی برای عملیاتی کردن آن آرمانها. با توجه به این دو امر مهم است که ایده آرمان گرایی واقع بینانه، در جهت دوری از تبدیل شدن آرمان ها به شعار تلاش می کند. انقلاب اسلامی از آن لحاظ که توانسته استآرمانهای خود را به جهانیان عرضه کند و سردمدار جنبش نرم افزاری و قطب فرهنگی و علمی جهان اسلام شود و نیز به عنوان مرکز ثقل جهان اسلام، در گفتمان سازی، نظریه پردازی وارایه اندیشه انقلابی به صورت جذاب، عملی، کارآمد و منطقی، توفیق نظری داشته است. همچنین توانایی انقلاب در تلفیق دین و سیاست، سنت و مدرنیته،

روشنفکری و دیانت، معنویت و مادیت، عدالت و آزادی، استقلال و امنیت قابل توجه است. ⁽¹⁾

حال بنابر آنچه گذشت لازم است به نقش انقلاب اسلامی بر تمدن های غربی و نظام بین الملل اشاره شود. انقلاب اسلامی در زمانی شکل گرفت که نظام جهانی بر پایه غرب محوری به مدت نزدیک به چهار قرن به عنوان یک امر بدیهی و تثبیت شده توسط جامعه جهانی پذیرفته شده بود. هر نوع تحولی که در این نظام در ابعاد گوناگون فکری، فرهنگی، اقتصادی و گفتمان های جدید مطرح می گردید، نشأت گرفته از غرب بوده و هیچ گاه غرب محوری را به چالش نکشیده بود. حتی انقلاب های بزرگ جهان که در خارج از جهان غرب به وقوع پیوست مانند آنچه که در چین در ۱۳۲۷ و یا کوبا در ۱۳۳۷ رخ داد تابعی از نظام های فکری و قانونمندی های برخاسته از غرب بوده است در حالی که انقلاب اسلامی به عنوان یک تحول جدید توانست نظام جهانی غرب محور را در ابعاد مختلف به چالش بکشاند که به طور اجمال می توان نتیجه گرفت که انقلاب اسلامی موجب تحولات عمیقی در جامعه جهانی و نظام بین الملل در موارد زیر گردید:

الف. احیای اسلام؛ به عنوان یک مکتب جامع و جهانی: مهم ترین تأثیر انقلاب اسلامی بر احیای ارزش ها و آگاهی های اسلامی بوده است. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی نشان داد که ادیان بویژه دین اسلام با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند بلکه مجددا به عنوان مهم ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح می باشند و دنیایی را که به سوی مادیات با سرعتی زیاد درحرکت بود به ناگهان متوقف نموده و دریچه ای از قدرت معنویات و اعتقادات دینی و مذهبی گشوده و بویژه نسل جوان رویگردان از ایدئولوژی های ماتریالیستی را به آغوش اسلام باز می گرداند. قرآن و آیات آن در دنیای بعد از انقلاب اسلامی معنا و مفهوم جدیدی پیدا کرد.

ب. فروپاشی نظام دو قطبی و ایجاد چالش برای نظام های طراحی شده در غرب: علی رغم اینکه انقلاب اسلامی در اوج تحکیم و تثبیت نظام دو قطبی ظهور کرد در اولین گام های خود نظام دو قطبی را به چالش کشاند و نه تنها قانونمندی آن ر ا رعایت نکرد بلکه علیه آن قیام کرد و در نتیجه دو ابرقدرت بزرگ رقیب در رابطه با این پدیده نوظهور خصومت و تضادهای فیمابین را کنار گذاشته و به تقابل با انقلاب اسلامی پرداختند. حتی پس از فروپاشی نظام دو قطبی همه تلاش های غرب را در ایجاد و شکل گیری نظام های غرب محور مانند نظام تک قطبی، جهانی سازی، برخورد تمدن ها و... به چالش کشانده و خود طراح نظام جدیدی گردید که با معیارهای غربی نه تنها همخوانی نداشت بلکه در تضاد بود.

ج. تغییر گفتمان منازعات جهانی: عموما منازعات جهانی بر پایه منازعه میان دولت ها و تشکیل اتحادیه ها و ائتلاف میان دولت های متخاصم شکل گرفته به جریان افتاده و خاتمه می یافت. اگر چه بعضا عوامل ایدئولوژیک مانند آنچه که در قرن بیستم میان دنیای کمونیسم و جهان سرمایه داری مطرح بود در این منازعات نقش بالقوه پیدا می کرد ولی عموما منازعات بین المللی بر سر تقسیم منافع اقتصادی شکل می گرفت.

انقلاب اسلامی نه تنها گفتمان این نوع منازعات را تغییر داده بلکه بازیگران اصلی را در مخاصمات بین المللی از حوزه دولت ملت خارج نمود. بر اساس گفتمان جدید منازعه اساسی نه میان دولت ها با منافع و اهداف متفاوت است بلکه میان صاحبان قدرت و زور از یک طرف با توده های مردم بوده و جنگ واقعی میان مستکبرین از یک طرف و مستضعفین جهان از طرف دیگر می باشد. با این گفتمان مرزبندی های جغرافیایی، نژادی، قومی و حتی مذهبی را در تخاصمات بین المللی در هم ریخته و جنگ دولت هارا به عنوان مستکبرین از یک طرف، با ملت ها به عنوان مستضعفین از طرف دیگر منازعه واقعی و نهایی مطرح نمود که تلاش غرب بر اینست که این نوع منازعات را در پوشش مبارزه با تروریسم بعد از ۲۰ شهریور ۱۳۷۹ و یا برخورد تمدن ها تئوریزه نماید.

د. خیزش جهانی مستضعفین علیه مستکبرین: به تبع تغییر گفتمان منازعات جهانی صف بندی جهانی هم تغییر کرد از یک طرف دولت های حاکم عموما رقابت ها و تخاصمات موجود میان خود را کنار گذاشته و در مصاف با خیزش عمومی ملت ها که مرزهای جغرافیایی را هم در نوردیده و یکدل و یکصدا به مبارزه با صاحبان قدرت و زور برخاسته اند و در قالب حرکت های فردی و یا جمعی وارد عرصه منازعات جهانی گردیده، موجودیت پیدا کرده و به نوعی مورد شناسایی قرار گرفته اند. نمونه آن حزب الله لبنان می باشد که امروز به عنوان یک قدرت مطرح غیر دولتی در چنان جایگاهی قرار گرفته است که در واقع حرف اول را و بالاتر از دولت متبوع خود در منازعه با صهیونیسم بین الملل و دولت اشغال گر اسرائیل می زند.

ه. طرح اسلام سیاسی به عنوان گفتمان جدید: پیروزی انقلاب اسلامی بر پایه ارزش ها و معیارهای اسلامی برای اولین مرتبه در تاریخ مدرن گفتمان اسلام سیاسی را در علوم سیاسی و روابط بین الملل مطرح نمود که خواهان بخش یا تمامی از قدرت سیاسی می باشد. این گفتمان در دنیای لائیسم و سکولاریسم مطرح می گردد که دین را نه تنها جدا از سیاست دانسته و به اعتبار گفته مارکس افیون ملت ها تلقی می شده بلکه مدعی بودند که دوره آن گذشته و به تاریخ تعلق دارد و چیزی هم برای ارائه به دنیای مدرن ندارد. گفتمان اسلام سیاسی دریچه ای جدید به روی اندیشمندان و صاحب نظران سیاست باز نمود که نه تنها دین اسلام می تواند سیاسی باشد بلکه حرف های جدید و تازه ای برای ارائه به جهان مدرن امروز دارد که با گفتمان موجود در تقابل و تضاد هم می باشد و می توان آن ر ا به عنوان گفتمان برتر در دوران پسامدرن تلقی نمود.

و. نفی نظام غرب محور: انقلاب اسلامی در عمل استراتژی غرب را به چالش کشید. خطر بزرگ در واقع از آنجا نشأت گرفت که این انقلاب در سرزمینی که در حوزه نفوذ غرب بود در کمال عظمت پیروز شده و سیطره گفتمان غرب محور را به چالش کشید. در گفتمان نوظهور و قدرتمند انقلاب اسلامی رابطه تنگاتنگ غرب با رهبری جهان

تحت فشار قرار می گیرد و با ایده غرب مداری به عنوان مدلی پایدار از توسعه و پیشرفت با مخالفت جدی روبه رو می شود. از این منظر می توان ظهور اسلام گرایی را در تخریب و فرسایش اروپا مداری و غرب مرکزی مورد توجه قرار داد. از این رو گسترش اسلام گرایی مانعی بنیادین و اساسی در برابر افزون خواهی غرب در جهان محسوب گردید. در عصر پست مدرنیسم اسلام گرایی، یک هسته در دنیای چند هسته ای است و این تصور که اروپا (غرب) مدار حرکت عالم است به تزلزل گرایید.

در گفتمان مدرن، غرب در مرکز بود و تمدن های غیر غربی در پیرامون، اما با مرکز زدایی غرب تمدن های غیر غربی از حاشیه به متن آمده اند. در گفتمان بعد از انقلاب اسلامی و در این تقابل نه تنها غرب را از مرکز به حاشیه می کشاند بلکه مدعی پیرامون زدایی غرب نیز می گردد. به عبارت دیگر گفتمان اسلام سیاسی و اسلام گرایی، گفتمان جهانی را که در طول دویست سال سازماندهی شده بود اینک زائد به حساب می آورد.

در این گفتمان جدید در عین حال که غرب را به لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام برتر می داند اما آن ر ا از نظر اخلاقیات در انحطاط و در پرتگاه نابودی می بیند... این نبرد نفی فن آوری و پیشرفت مادی نیست بلکه پاسخ نه گفتن به روحیه منحطی است که خروش فراگیر علیه غرب عصیان کنید، در مغز و جان انسان ها نفوذ می کند. در جهان اسلام، اسلام گرایان به نحو کاملا بارزی امکانات و تسهیلات ارتباطی و هنری دولتی را به خدمت می گیرند. اما بلافاصله از آنها برای مقابله با جریان های فکری که مبدع آن امکانات و تسهیلات بوده اند، استفاده می کنند.

این فرصت ها در عصر ارتباطات و جهانی شدن نمود بیشتری یافته است و بارزترین نمونه این نوع به کارگیری ابزار تمدنی غرب علیه غرب فعالیت و عملکرد شبکه هایتلویزیونی ماهواره ای منطقه ای در جریان حملات امریکا و انگلیس به مواضع طالبان پس از حملات تروریستی به این کشور و تهاجم امریکا به عراق می باشد.

ز. جهان اسلام به عنوان یک قدرت مطرح در نظام جهانی: با پیروزی انقلاب اسلامی و بیداری و همبستگی که میان ملت های مسلمان به وجود آمده و به نوعی

آرمان و اهداف مشترک، منافع همگن، و مهم تر از همه احساس قدرت و توانمندی فوق العاده در ابعاد گوناگون تدریجا جهان اسلام به عنوان یک بازیگر مستقل و یک قدرت مهم چه به صورت بالفعل و چه به صورت بالقوه در ابعاد فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی مطرح گردیده که در گفتمان سیاسی قبل از انقلاب وجود نداشت و جالب اینکه ویژگی های این بازیگر جدید با سایر بازیگران که در قالب اتحادیه ها همچون اتحادیه اروپا شکل گرفته تفاوت اساسی دارد. در این سیستم با آنچه را که قبلا به عنوان معیارهای قدرت مطرح بود تفاوت ماهوی دارد بلکه چیزی به عنوان وجدان عمومی ملت های مسلمان و ارزش ها و آرمان های مشترک میان گروه های اجتماعی و توده های مردم پیوند مستحکمی را به وجود آورده است که مرزبندی های سنتی جغرافیایی، نژادی و قومی را در نوردیده و بعضا تا اعماق سایر جوامع نفوذ می کند حتی از آنچه را که هانتینگتون تمدن اسلامی می نامد گسترده تر بوده و غیر قابل ارزیابی و محاسبه می باشد.

ح. تغییر معیارهای قدرت در نظام بین الملل: اساس پذیرفته شده برای سنجش و تقسیم بندی کشورها از نظر قدرت برتر ولی مهم تر همانا عوامل مادی قابل اندازه گیری همچون عامل نظامی، اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و سیاسی بوده که در تقسیم بندی کشورها به ابرقدرت ها، قدرت های بزرگ و قدرت های کوچک مورد استفاده قرار می گرفت. انقلاب اسلامی که توسط جنبشی مردمی با دست تهی بر یک قدرت تا دندان مسلح و با حمایت همه جانبه قدرت های بزرگ جهانی غلبه کرد و شکستی که نیروهای حزب الله بر پنج قدرت بزرگ جهانی در لبنان وارد آورد موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی از قدرت همچون ایمان، جهاد و شهادت گردید که نه تنها بر قدرتهای مادی غلبه کرده بلکه امکان اندازه گیری و مواجهه با این معیارها را برای غرب مشکل کرده است. شرایطی که رژیم صهیونیستی اکنون با آن مواجه می باشد نشانه ناکامی غرب در برخورد با این پدیده نوظهور از قدرت می باشد.

ط. طرح سه عنصر معنویت، اخلاق و عدالت در نظام بین المللی: در نظام بین الملل شکل گرفته بعد از عهدنامه وستفالیا و به رسمیت شناختن نهاد دولت ملت به عنوان بازیگران اصلی و رقابت بر پایه منافع مادی کشورها و همچنین آغاز دوره جدایی دین از سیاست معیار محاسبات در تخاصمات و توافقات بین المللی تنها عناصر مادی در تعریف از منافع ملی مطرح بوده است. انقلاب اسلامی که بر پایه ارزش های دینی شکل گرفت و به پیروزی رسید عناصر جدید غیر مادی همچون معنویت، اخلاق و عدالت را به عنوان چارچوبه جدیدی در نظام بین الملل مطرح نموده است که سازش و تفاهم در قبال گذشت از آنها برای بازیگران صحنه جهانی مشکل تر شده است و به همین علت در محاسبات خود و در برخورد با جمهوری اسلامی و جهان اسلام دچار اشتباهات فاحش گردیده و شکست های پی در پی را تحمل کرده اند، من جمله غربی ها در حمایت نظام اسلامی ایران از حقوق حقه مردم فلسطین دچار مشکل شده اند و نتوانسته اند در اتخاذ مواضع محکم آن خللی ایجاد کنند و اغلب پیش بینی های آنها غلط از آب درآمده است.

ی. آغاز تهاجم جهان اسلام: بعد از ظهور و غلبه نهضت رنسانس در اروپا که نقطه عطف مهمی در تاریخ تمدن غرب تلقی می گردد، غرب حالتی تهاجمی به خود گرفته بود که در ابعاد مختلف نظامی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی حرف اول را در دنیا مطرح و جوامع دیگر را بویژه جهان اسلام را در دوران قبل از رنسانس که از تمدن عظیم و شکوفای اسلامی برخوردار بودند وادار به دفاع و انفعال و تبعیت از خود کرده و امیدی هم به تغییر شرایط نمی رفت. انقلاب اسلامی به ناگهان شرایط را تغییر داده برگی دیگر از تاریخ جهان را ورق زده و به دوران انفعال و حالت تدافعی جهان اسلام پایان بخشیده و آن ر ا در حالتی تهاجمی قرار داد، به طوری که امروزه این غرب است که از خود دفاع می کند و نگران فرهنگ و تمدن و آینده خود می باشد. تهاجم جهان اسلام را در مسئلهدرگیری دختران محجبه در فرانسه و سایر کشورهای اروپایی با نظام سکولاریستی غرب و عکس العمل انفعالی آنها می توان مشاهده کرد.

ک. بازگشت به شکوه و عظمت تمدن اسلامی: تاریخ قرون وسطی یادآور شکوه و عظمت تمدن اسلامی می باشد. در عین حال که غرب سعی می کرد آن دوره را به فراموشی سپرده و حتی الامکان نادیده بگیرد و از آن دوران به عنوان عصر تاریکی یاد کند و اگر احتمالا از آن دوران شکوفایی تمدن اسلامی یادی می کرد، آن ر ا مربوط به دوران گذشته و تاریخ می دانست و با توجه به سرعت پیشرفت تمدن غرب با تکیه بر صنعت، تکنولوژی و فن آوری امکان تجدید حیات تمدن اسلامی را تقریبا غیر ممکن بلکه محال می دانست. پیروزی انقلاب اسلامی که علی رغم میل و خواسته غرب صورت گرفت و بیداری اسلامی و آثار و تبعات آن حداقل برای مسلمان ها این باور را به وجود آورده است که امکان احیای تمدن اسلامی و تجدید دوران با شکوه و عظمت آن امری ممکن بوده بلکه می رود که به صورتی اجتناب ناپذیر و قهری واقعیت یابد. این باور که فساد و تباهی اخلاقی در غرب همه جا گیر شده و بروز و ظهور استعدادهای درخشان در جهان اسلام که در سایه اخلاق و تعالیم اسلامی در حال شکل گیری است، اساس این باور را شکل می دهد.

ل. تغییر گفتمان انقلاب: قبل از پیروزی انقلاب اسلامی عموم نظریه پردازان انقلاب نگرشی ناشی از فروپاشی نظام های حاکم نه به خاطر قدرت انقلابیون بلکه به خاطر ضعف ساختاری و کاهش توانمندی های رژیم های حاکم می دانستند و اصولا معتقد نبودند که می شود علیه یک نظام قدرتمند و مستحکم قیام کرده و آن ر ا شکست داد و به قول اسکاچوپول انقلاب ها می آیند و ساخته نمی شوند. با پیروزی انقلاب اسلامی علیه رژیم قدرتمند شاه در حالی که همه ابزار قدرت را در اختیار داشت و مورد حمایت همه قدرت های بزرگ جهان هم بود تعجب و حیرت اندیشمندان و نظریه پردازان انقلاب را برانگیخت و موجب تغییر گفتمان انقلاب گردید. از این جهت نظریه پردازان به عامل بسیج نیروهای مردمی، سازماندهی انقلاب، ایدئولوژی و رهبری انقلاب عطف توجه نموده و در واقع انقلاب اسلامی به عنوان پدیده جدیدی مورد بررسی آنها قرار

گرفت و به عبارت دیگر اعتراف نمودند که دسته دیگری از انقلاب ها نیز می تواند وجود داشته باشد که نمی آیند بلکه ساخته می شوند.

م. جمهوری اسلامی به عنوان یک الگو از نظام سیاسی اسلامی و قدرت منطقه ای: اصولا در دنیای مدرن اواخر قرن بیستم این اعتقاد و باور اساسی وجود داشت که امکان تشکیل و تداوم حکومت بر پایه معیارهای دینی و اسلامی و با رعایت اصول و ارزش های مطرح شده در چهارده قرن قبل وجود ندارد و کشورهای اسلامی راهی جز الگو گرفتن از غرب و نظام های سکولار ندارند و این باور حتی در بسیاری از دولتمردان و رهبران دلسوز جهان اسلامی هم وجود داشت که مگر می شود نظامی به وجود آورد که بر پایه ارزش های اسلامی ارائه شده در چهارده قرن قبل قرار گرفته باشد. پیروزی انقلاب اسلامی و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بر پایه ارزش های مذهبی و با استفاده از نهادهای تأسیسی و تداوم آن به مدت ۲۵ سال و توفیق آن در برقراری روابط متعادل با سایر دول و حتی اداره هوشمندانه و قدرتمندانه هشت سال جنگ کلاسیک مدرن حیرت همه نظاره گران سیاسی و اندیشمندان درس حکومت و دولت را برانگیخت و ناچار فصل جدیدی در تقسیم بندی حکومت ها برای جمهوری اسلامی باز نموده که به عنوان الگو قابل بهره برداری و تکرار می باشد که مشابهی برای آن در تاریخ مدرن نمی توان یافت.

ن. رهبران انقلاب اسلامی به عنوان الگوهای جدید رهبری: در قاموس علوم سیاسی غرب و با تکیه بر نظریات ماکیاولی ویژگی های رهبران سیاسی و برجستگی آنها در توانمندی ایشان در غلبه بر رقیبان و پیشبرد اهداف خود با استفاده از هر نوع تدبیر، مکر و دغل خلاصه می گردید و چیزی که مطلقا برای آنها به عنوان یک ویژگی ضروری و لازم مطرح نبود، رعایت اصول و معیارهای اخلاقی، انصاف و صداقت بود.

ظهور رهبران انقلاب اسلامی بویژه امام خمینی (رحمة الله علیه) که متعلق به باورها و اخلاق اسلامی بوده و بیش از هر چیز و قبل از آنکه به پیروزی بیندیشند به ادای تکلیف الهی توجه داشتند در صحنه سیاست امری بدیع و استثنایی بود بویژه آنکه این نوع رهبران

بتوانند در انجام مأموریت های سیاسی خود توفیق نهایی هم کسب نمایند. امروزه مطالعه زندگی و سیره این نوع رهبران مورد توجه خاص و عام قرار گرفته و قانونمندی قبلی مربوط به رهبران سیاسی را زیر سؤال برده است و به همین دلیل غرب تا کنون در پیش بینی های خود در رابطه با تصمیم گیری و عملکرد رهبران سیاسی و انقلاب دچار اشتباه و گمراهی شده است.

س. طرح الهیات رهایی بخش: پیروزی انقلاب اسلامی حتی در جوامع مذهبی غیر مسلمان هم آثار خود را بر جای گذاشت. کلیسای مسیحیت که خود را بر این باور ثابت قدم و پایدار می دید که نه حق دارد و نه ضرورت دارد وارد صحنه مبارزات سیاسی علیه رژیم های خودکامه شود و تنها می تواند به پند و اندرز و نصیحت بسنده کند، با پیروزی انقلاب اسلامی که به رهبری علمای دینی شکل گرفت، بعضی از رهبران مسیحیت را بویژه در امریکای لاتین به فکر انداخت که به علت این بی توجهی به نیازهای عمومی جایگاه خود را در میان گروه های اجتماعی از دست می دهند، بنابراین با خروج از اصول و معیارهای پذیرفته شده کلیسای واتیکان به انقلابیون پیوسته و اولین تجربه را در انقلاب نیکاراگوئه کسب کردند و فصل جدیدی در نظام کلیسایی به نام الهیات رهایی بخش برای خود باز نمودند و رهبری بخش مهمی از نهضت های آزادی بخش امریکای لاتین را علی رغم مخالفت واتیکان بر عهده گرفتند. ⁽¹⁾

در ادامه با عنایت به مطالب مزبور جهت تبیین ابعاد مختلف نقش انقلاب اسلامی بر جهان اسلام در سطح منطقه و در سطح بین الملل بر دو مورد زیر تاکید و سپس به میزان تاثیر آن بر استکبار جهانی پرداخته می شود:

الف) بر هم زدن تعادل منطقه و جهان: با پیروزی انقلاب اسلامی، تعادل قوای منطقه حساس خلیج فارس و خاور میانه به هم خورد. شعار اسلام خواهی در قلب کشورها و ملتهای مسلمان با قدرت هر چه بیشتر مطرح میشد.و مسلمانان بر محور آن بصورت یک نیروی متراکم و فشرده در آمده بودند که با پیروزی انقلاب اسلامی ایران این نیروی متراکم، نمود وسیعتر و آشکارتری یافت.و میرفت که بسیاری از نظامهای منطقه با الهام از ایران بدست مردمشان ساقط شوند.در ارتجاعی ترین کشورهای منطقه یعنی عربستان، شورش های چشمگیری بوقوع پیوست و عظیمترین آنها برخورد مسلحانه و نبرد خونین بود که در اوائل انقلاب در داخل مسجد الحرام اتفاق افتاد و ارتش عربستان به کمک نیروهای غربی، انقلابیون مسلمان را که به مسجد الحرام پناه برده بودند در همانجا سرکوب کرد.در عراق مردم مسلمان همپای مردم مسلمان ایران در شادی سقوط شاه پایکوبی کردند و صدام و حزب بعث از دیدن این وضع بر آینده خود بیمناک شدند.

و منطقه ما که در همسایگی ابر قدرت شرق قرار دارد، بعلت موقعیت ژئوپلتیکی و منابع نفت از حساسیت خاصی برخوردار بود.و با بر هم خوردن تعادل این منطقه، انقلاب اسلامی می توانست تاثیر مهمی در بر هم زدن تعادل جهان داشته باشد بدین علت بود که شوروی فرصت طلبانه به افغانستان حمله کرد و مسلمانان و مجاهدین افغانی که در دفاع از آب و خاک خویش در برابر مهاجمان روسی انگیزه قوی داشتند، متاثراز انقلاب اسلامی ایران برای مبارزه دو چندان شد و نزدیک ده سال درگیری مستقیم نظامی شوروی در افغانستان به اضافه ناکامیها و عوامل دیگر، فرو پاشی و اضمحلال بلوک شرق و جهان کمونیست را بدنبال داشت.

از سوی دیگر حکام منطقه در مقابل انقلاب اسلامی کاملا ماهیتشان را نشان دادند و بهانه کافی برای حضور آمریکا در منطقه را فراهم آوردند و پس از جنگ ویتنام، آمریکا بزرگترین لشگر کشی را در جریان جنگ تحمیلی و جنگ نفت به این منطقه انجام داد.ممکن است عده ای این وضع را اوج هیبت، قدرت و عظمت آمریکا بدانند، ولی در واقع باید بگوئیم بر عکس این هم اغاز سقوط و اضمحلال این ابر قدرت است، زیرا قبل از انقلاب، آمریکا بصورت غیر مستقیم و صرفا از راه دیپلماسی، همه مهره ها را بدلخواه خود می چید، اما چون خودشان صدام را برای کوبیدن انقلاب اسلامی بیش از اندازه تجهیز و تقویت کرده بودند، پس از پذیرش قطعنامه و آتش بس لازم بود انرژی عراق را تخلیه کرده و به نوعی مجددا تعادل را به منطقه برگردانند و این جز در سایه حضور نظامی آمریکا مقدور نبود.بنا بر این، کاری را که آمریکا قبلا با نیروی سیاسی انجام می داد حالا باید با اهرم نظامی تمام عیار و دخالت مستقیم انجام دهد و این بجای آنکه نشانه قدرت باشد نه تنها دلیل بر وجود ضعف فعلی بلکه تجربه نشان می دهد که اینگونه برخورد زمینه ساز ضعفهای بیشتر و در نهایت سقوط و اضمحلال خواهد بود.

ب- رشد و گسترش نهضتهای رهائی بخش: پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، همانطور که قبلا مطرح شد در بسیاری از نقاط جهان ملتهای در بند بویژه محرومان و مستضعفان جانی تازه گرفتند و برای آزادی و رهایی خویش تلاشها، مبارزات و حرکتهای گوناگونی را آغاز کردند. ولی اوج و فراز این مبارزات در منطقه خاور میانه و کشورهای مسلمان بود که نه تنها در مجاورت و همسایگی ایران انقلابی قرار داشتند بلکه، با این ملت از هماهنگی عمیق و وسیع دینی و فرهنگی نیز برخوردار بودند که این خود می توانست تاثیر عمیقی در گسترش و توسعه انقلاب اسلامی داشته باشد و بارزترین نمونه های این حرکتها و مبارزات انقلابی و رهائی بخش را در لبنان، فلسطین، افغانستان، الجزایر و مصر و غیره می توان مشاهده کرد. در هم شکستن صولت و ابهت ابر قدرتها، رشد وحدت و اخوت در میان مسلمانان و فرقه های مختلف اسلامی، فرو

پاشی بلوک شرق و جهان کمونیست و آزاد شدن جمهوری های مسلمان نشین از تحت سلطه و دیکتاتوری این ابر قدرت و نمونه های دیگری از این قبیل نیز در زمره آثار انقلاب اسلامی به شمار می روند و این انقلاب در تحقق آنها تاثیر چشمگیری داشته است. ⁽¹⁾

حال جا دارد به ابعاد تاثیر یا چیستی تاثیرات مزبور اشاره شود. به نوعی این سوال قابل طرح است که انقلاب اسلامی چه تاثیری بر جنبش های سیاسی اسلامی و بیداری بخشی به مسلمانان داشته است، در پاسخ به این پرسش می توان به آثار متعدد و متنوع با ابعاد سیاسی، فرهنگی و امنیتی اشاره داشت:

الف) تاثیرات سیاسی: یکی از دستاوردهای انقلاب اسلامی ایران تجدید حیات سیاسی اسلام در گستره جغرافیای اسلام بودکه جریانها و جنبش های سیاسی محور آن بود اما عمق این پدیده را باید در متن توده مسلمان جستجو کرد که در سه شکل در شرایط فعلی نمود عینی پیدا کرده است.

۱) انتخاب اسلام به عنوان ایدئولوژی مبارزه و مقاومت

۲) تلاش برای دستیابی به حکومت اسلامی (ارائه طرح حکومت اسلامی)

۳ ) نقش انقلاب بر جنبش های سیاسی و جریانهای فکری در لایه های مختلف جوامع اسلامی

ب) تاثیرات فرهنگی: نهضت های اسلامی و جریانهای فعال متاثر از متن مردم جوامع اسلامی، شعائر وشعارهای انقلابی ایران مانند، جهاد، شهادت و ایثار را به عنوان اصول اساسی مبارزاتی خود پذیرفته اند. به تعبیر سخنگوی جهاد اسلامی فلسطین در دیدار حضرت امام (رحمة الله علیه)، با ظهور انقلاب شما (اسلامی) ملت مسلمان و بزرگ ما فهمید که راهش جهاد و مبارزه است. انتفاضه بارقه ای از نور و بازتابی از پیروزی های بزرگ انقلاب شماست، انقلابی که بزرگترین تحول را در عصر ما به وجود آورد. شعارهای

لاشرقیه و لاغربیه، الله اکبر، هیهات من الذلة، الموت الآمریکا و اسراییل،... و دیگرشعارهای با صبغه مذهبی از جمله شعارهای صادراتی انقلاب اسلامی است که جنبش ها و جریانها در تحرکات و راهپیمایی خود همواره به آن تکیه می کنند، این مضامین که خود هر یک محتوایی به فراخی یک مدل و الگوی سیاسی و مقاومتی در برخورد با رخدادها و عوامل آن دارد، در میان نسل جوان مسلمانان نیز رسوخ پیدا کرده و تاثیر مثبت و کارآمدی خود را به اثبات رسانده است.

انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک پدیده حائز خصلت فراملی، مرزهای جغرافیایی را در نوردید و در سطح کلان، فرهنگ، سیاست و نظام حاکم بر روابط بین المللی را دستخوش تغییرات بنیادین کرد. در این میان جغرافیای اسلام به طور ویژه متأثر شد. از نمودهای این تاثیرات:

۱) حیات مجدد اسلام بر عرصه جهانی و گرایش روز افزون مردمی برای تشرف به دین اسلام.

۲) زنده کردن احساسات آزادی خواهانه و استقلال طلبانه در مستضعفان و محرومان جهان.

۳) گرایش به مذهب، فروپاشی افکار و اندیشه های بلوک شرق و به چالش کشیده شدن اندیشه های لیبرالیسم، اومانیسم و بلوک غرب.

۴) گرایش شدید و پررنگ به حجاب و ظهور آن در هیئت یک جنبش فعال و چالش زا برای کشورهای غربی، لیبرال و لائیک.

۵) به هم ریختن معادلات سیاسی و امنیتی قدیمی و به اثبات رساندن ناکار آمدی راهبردها و طرح های نرم و سخت لیبرال دموکراسی و سرمایه داری به محوریت قدرتهای هژمون تاریخی در منطقه و جهان.

تاثیر انقلاب اسلامی بر راهبردهای امنیتی آمریکا

آمریکایی ها یا بهتر بگویم جبهه صهیونیزم مسیحی به بهانه رخداد یازده سپتامبر به منظور تثبیت و استمرار هژمونی سیاسی و امنیتی و اقتصادی بر منطقه و حفظ وضع

موجود در روابط بین الملل، طرح خاورمیانه بزرگ (خاورمیانه جدید) را با چند هدفمشخص تعریف و ارائه کرد؛ مرکز ثقل این طرح جغرافیای اسلام بود که خاورمیانه نقطه آغازین برای استقرار این طرح با اهداف ذیل بود:

۱) تسلط بر مراکز نفتی و دولت های منطقه برای تامین فرایند ارزان، مطمئن و مستمر انرژی

۲) تامین امنیت و سلطه رژیم صهیونیستی بر منطقه خاورمیانه

۳) مهار و یا انحراف جنبش های اسلامی برای جلوگیری از توسعه نفوذ آنها

۴) براندازی و یا مهار و محدودسازی جمهوری اسلامی ایران به عنوان موتور محرک جریان بیداری اسلامی

اما این اهداف خود تابع عوامل دیگر بودند

۱) درک و آگاهی از عمق بیداری اسلامی و نگرانی از تبدیل شدن این جنبش فکری به کارگردانان قدرت و مدیران و سیاستمداران آینده.

۲) نگرانی از تسلط عوامل بیداری اسلامی به عنوان قدرتهای هژمون سیاسی و امنیتی در منطقه خاورمیانه به عنوان هارتلند جهان اسلام و نقطه رقم زننده معادلات آینده.

۳) نقش برخی از سران منطقه و رژیم های وابسته در جهان اسلام در تقویت نگرانی از رشد اسلام گرایی.

۴) نقش رسانه ها و بنگاه های غربی و صهیونیستی در معرفی بیداری اسلامی به عنوان تروریسم و نماد خشونت.

۵) مهمترین دلیل، ظهور ایده صهیونیزم مسیحی به عنوان یک الگوی عقیدتی و ایدئولوژی با ویژگی های افراطی گری، تصلب فکری و سیاسی است که پیگیر یک جنگ ایدئولوژیک و صلیبی است.

آمریکا که با راهبردها و طرح های استراتژیک از پیش طراحی شده به دنبال مدیریت بحران و چالش های خاورمیانه بود، با ناکامی بی سابقه ا ی مواجه شد. راهبرد آمریکا در دو

چهره سیاست مشت آهنین و جنگ نرم یا نبرد فرهنگی با تکیه به ابزار رسانه وانتخابات نمود یافت. در هر دو شکل با چالش جدی مواجه و کاملاً بی نتیجه بود، تجربه افغانستان و ظهور مجدد طالبان، تجربه عراق و روی آمدن اکثریت شیعه با گرایش اسلامی، تجربه فلسطین و تقویت موقعیت سیاسی و اجتماعی جنبش سیاسی اسلامی حماس و جهاد اسلامی و سرانجام تجربه جنگ ۳۳ روزه و شکست تاریخی رژیم صهیونیستی و ایده های آمریکا از جمله شواهد عینی شکست های استراتژیک آمریکا در نیل به اهداف از پیش تعریف شده بود. ⁽¹⁾

به بیانی از پیامدها و آثار انقلاب اسلامی، احیای اسلام در عصری بود که دین به عنوان افیون توده ها تلقی می شد و در پرتو تفکر سکولاریسم از عرصه زندگی اجتماعی بشر کنار گذاشته شده بود. پیروزی انقلاب اسلامی ثابت کرد که می توان بر پایه تعالیم اسلام، نظام سیاسی و حاکمیت دینی تشکیل داد و نگاه به اسلام و اساساً نگاه به دین را تغییر داد. شکل گیری انقلاب اسلامی و برپایی نظام سیاسی برمبنای دین، خط بطلانی بر تفکرات سکولاریستی کشید و تلاش آنان برای انزوای دین را به یکباره خنثی نمود و پایه های تمدن غربی را به لرزه درآورد.

ریچارد مورفی, معاون پیشین وزیر خارجه آمریکا می گوید: «پدیده انقلاب اسلامی ایران دیگر تنها یک مسأله استراتژیک متعارف نیست, مسأله امواجی است که این انقلاب پدید آورده و بنیادهای تمدن معاصر کاپیتالیستی و سوسیالیستی غرب را به لرزه انداخته است.» ⁽²⁾

پیتر ال برگر در مورد تأثیرات انقلاب اسلامی می گوید : «اکنون با رویدادهای ۲۰ سال اخیر در جهان و با توجه به رشد فزاینده نقش دین در سیاست، می توان با واقع بینی بیشتر، طیفی از الگوهای تعاملی میان این جنبه حساس وسرنوشت ساز هستی آدمی مشاهده کرد. چنین به نظر می رسد که تأثیری که دین در آستانه قرن بیست

و یکم بر مسائل جهانی بر جای نهاده، نمایاننده پدیده ای است که می توان آن را «غیرسکولار بودن مدرنیته» نام نهاد و به این ترتیب به نظر می رسد که یکی از سازواره های مهم تشکیل دهنده مدرنیته، یعنی سکولاریسم از شالودگی آن، شانه خالی می کند.» ⁽¹⁾

آنتونی گیدنز، جامعه شناس مشهور در مورد نقش شکل گیری انقلاب اسلامی می گوید: «در گذشته سه غول فکری جامعه شناسی یعنی مارکس، دورکیم و ماکس وبر با کم و بیش اختلافاتی فرآیند عمومی جهانی را به سمت سکولاریزیسون و به حاشیه رفتن دین می دیدند، ولی از آغاز دهه هشتاد و با انقلاب اسلامی ایران شاهد تحقق عکس این قضیه هستیم، یعنی فرآیند عمومی جهان، روند معکوسی را آغاز و به سمت دینی شدن پیش می رود.» ⁽²⁾وی رشد اسلام گرایی و حرکت های احیاگرانه جوامع اسلامی را که به تجدید حیات پردامنه اسلام منجر شده و نیز تحوّل و انقلابی را که در ایران در دهه ۱۹۸۰ رخ داده است، دلیل و شاهد آشکار بر بطلان فرایند اجتناب ناپذیری دنیوی شدن می داند و خیزش اسلامی ایران به رهبری امام خمینی را واکنشی علیه تأثیر غرب قلمداد نموده، می گوید : «آیت اللّه خمینی حکومتی را که بر طبق قوانین سنتی اسلامی سازمان یافته بود تأسیس کرد. انقلاب اسلامی به گفته وی دین را آن گونه که در قرآن مشخص گردیده، اساس مستقیم زندگی سیاسی و اقتصادی قرار می دهد. احیاگری اسلامی را نمی توان صرفاً براساس ملاحظات مذهبی درک کرد. این جنبش تا حدی نشان دهنده واکنش علیه تأثیر غرب و یک جنبش ابراز هویت ملی یا فرهنگی است. آنچه رخ داده است چیزی پیچیده تر است; آداب و شیوه های زندگی سنتی احیا گردیده اند، اما با علایقی همراه اند که خاص دوران مدرن است.» ⁽³⁾

مقام معظم رهبری فرمودند: «امام بزرگوار ما با ارائه مکتب سیاسی اسلام، خط بطلان بر همه تلاش های فرهنگی و سیاسی دشمنان اسلام در طول یک قرن ونیمگذشته کشید که سعی کرده بودند اسلام را به کلی از عرصه زندگی جامعه بیرون رانند »⁽¹⁾جذابیت انقلاب اسلامی برای ملت های مسلمان و الهام بخشی آن در پاسخ به ندایی که از درون فطرت انسانها برمی خاست و ناتوانی نظام سکولار از پاسخ دادن به آن، موجب شد تا به منظور کاستن از تأثیرات و نفوذ انقلاب اسلامی به ویژه بر کشورهای اسلامی و الگو گیری از آن، راهکارهای مختلفی را به کار گیرند که طیف گسترده ای از اقدامات از تحمیل جنگ و اعمال تحریم و فشارهای بین المللی و تبلیغات گسترده منفی و نا کارآمد جلوه دادن نظام گرفته تا تلاش برای تخریب چهره اسلام و تصویر نا مقبول از آن در قالب ایجاد و حمایت از طالبان و تفکرات افراطی و داعش و... را شامل می گردد.

و از همه مهمتر شکل گیری انقلاب اسلامی بر اساس فریاد خاموش درون و آنچه فطرت بشریت طالب آن است؛ زمینه ساز بازگشت به اسلام ناب و آموزه های آن و شناسایی ظرفیت آن در نظام سازی گردید. دیر زمانی بود که تحت تأثیر تبلیغات منفی و فراهم نبودن شرایط و دور بودن از حکومت، اسلام به مسائل فردی و غیر اجتماعی و کلان فرو کاسته شده بود، پیروزی انقلاب اسلامی بعد حاکمیت و اجتماعی دین را به میدان آورد.

انقلاب کرده همی غوغا به پا اندر جهان *** چون که با آن همره است روح و روان انس و جان

در چنین حالی بخوان وصف اصول *** تا شوی آگه ز گام دوم و صاحب زمان

تبیین، ترویج و تبلیغ ارزش های برآمده از انقلاب اسلامی ایران و در واقع صدور آن به همه جای عالم تنها به منزله تثبیت و طرح ارزش های انقلابی نیست؛ بلکه ایجاد زمینه و بستری مناسب و جهانی برای شکل گیری تمدن اسلامی مهدوی است. آنچه دوست و دشمن در خصوص محبوبیت انقلاب ورهبر آن به آن معترفند، بخاطر صدور ارزشها انقلاب و عظمت و بزرگی و اثرگذاری آن است. آیا عظمت این انقلاب خود دلیل روشنی براین حقیقت نیست که انقلاب اسلامی ایران همان انقلاب وعده داده ی شده ی مردم مشرق زمین است؟ همان انقلابی که به ظهور امام زمان عج ختم خواهد شد؟ همان انقلابی که پرچم آن توسط سیدخراسانی به امام زمان عج سپرده خواهد شد؟ همان انقلابی که در راستای تحقق گام دوم انقلاب با تمام توان به پیش خواهد رفت.... آری ای عزیز بزرگوار آنچه در ادامه می خوانی تنها دو نمونه بسیار کوچک از تاثیرات انقلاب در بیان دوست و دشمن است. لطفا با دقت و تامل آنها را ملاحظه فرما:

فیدل کاسترو رهبرکوبا: «پس از فروپاشی شوروی سابق به صحّت توصیه های آیت اللّه خمینی به گورباچف پی بردم و معتقدم مدل قرآنی رهبر فقید ایران باید به جای مدلهای غربی در دستور کار برنامه های جهانی قرار گیرد.... آنچه در ایران رخ داده است یک انقلاب واقعی و مردمی بود. این انقلاب دارای نیروی عظیمی نیز هست و لازم است که ما همبستگی و حمایت خود را با آن اعلام کنیم»

نلسون ماندلا رئیس جمهور سابق آفریقای جنوبی: «امام خمینی نه تنها رهبری بزرگ برای ایران بود، بلکه رهبری برای تمامی نهضتهای آزادیبخش جهان به شمار می رفت.

گذشته، آینده، ارکان و بحرانهای معرفتی تمدن غرب چگونه قابل طرح است؟

دان تمدنهای غربی در بساط این زمین *** با علوم مادّی و دنیای دون گشتند عجین

با تو دارم این سخن در ردّ هر یک با یقین *** در خصوص نقد افکاری که کرد شبهه به دین

از همان فیلسوف و ایسم های قدیم و هم جدید *** هر کدام کردند بشر را دور از آن حق مبین

با خدا و بی خدا رفتند رهی دور از غدیر *** این همان بحران انسانی بود آن را ببین

واقعیت دون هر افراط و تفریطی قبیح *** ذات پاک آدمیست بر طبق قول آخرین

دان که انسان جانشین خالق است اندر زمین *** روح حق با جسم و جان وی همی گشته عجین

چون نفخت فیه من روحی چو یک رکن رکین *** می کند غوغا به پا و باقی است در ملک طین

آنچه موجود است در این عالم ز الطاف نعیم *** از برای رشد روح بوده چو مقیاسی وزین

این همان رمزیست که ایسم ها غافلند از درک دین *** چون نمی دانند که چون است و همی گویند چنین

معنویت پوچ و روح توام نبوده با جنین *** آدمی اصل است و دنیا بوده بر وی چون نگین

مادّه و دنیا و لذّتهای آن گشته اصیل *** از برای ایسم ها در غرب و شرق این زمین

هر گدام جزیی ز اوصاف بشر را مثل فیل ** گرده تعریفی ضعیف و گفته کن بر آن یقین

با تصورهای ناقص از بشر با صد دلیل *** هر کدام کردند درون را دور از آن داد جبین

یا شناخت جزیی و محدود ز ابعاد وسیع *** کرده گمره آدمی را از همان فکر برین

گر چه هر یک راه حق را گفته اند باشد همین *** با چنین فکری شود انسان فدای مکر و کین

لیبرال و مثل آن جان را کنند بی شک غمین *** چون نمی دانند که چون است راه حق و آن یمین

با ظرافت هر یک از ایسم ها ز عقل آدمی *** بهره ها بردند برای انحراف از اصل دین

عقل و علم آدمی رفته برون از اصل خویش *** چون شده صرف حواسی همچو چشم و انگبین

در نبات و ذات حیوانی ّ همه گشتند اسیر *** با وجودی که حواس آرد غم و حزنی حزین

بهر رشد مادیّ و حیوانی با عقل ظریف *** کرده اند ظلمی عجیب بر روح و جان در هر سنین

از فلاح و رستگاری و همان داد ضمیر *** گشته اند مغفول و گویند حرف ما باشد همین

داد خاموش درون گوید رهایم کن ز ایسم *** تا کنم خنثی تمام ظلم آنها را چو مین

این همان راهیست که فطرت خواهد از تو ای عزیز *** گر گزینی غیر از آن را می شوی چون بدترین

فکر غرب و آن مکاتب داده اند جان را فریب *** کن حقایق را تو کشف گر چه روی تا عمق چین

دون هر گونه تعصب دان که فطرت بهر چیست *** تا کنی جان را مبرّا از همان فکر لعین

پس عزیزم کن عبور از مرز ایسم های فقیر *** تا که بینی دست خود را در همان حبل المتین

این حقیر گوید درون خواهد ز تو معنا و دین *** در مسیر فطرت و راهی که باشد برترین

در ابتدا متذکر می گردد بخاطر اینکه کم و کیف عمق بحرانهای تمدن غرب مشخص شود بنابر ضرورت در قسمتهایی به ماهیت تمدن اسلامی اشاره می گردد. در همین راستا معروض می دارد که روش، منش و آموزه های پیامبر اعظم (صلی الله علیه و آله) بر خلاف نظر ایسم های مختلف ترویج عملی و نظری معنویت و آرامش وفق خواست فطرت برای همه انسان های روی زمین به خصوص مسلمانان است و صفت رحمت العالمین آن حضرت گویای رسالت بزرگ آن حضرت برای تکمیل مکارم اخلاق برای همه انسان های روی زمین جهت رسیدن به سعادت واقعی است. رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) با بعثت خود، تمدنی را در جهان پایه گذاری کردند که فریاد خاموش بشریت جهت سعادت دنیا و آخرت در طول تاریخ و تا ابدیت به دنبال آن بوده و امروز ایران اسلامی در عصرحیرت و آشفتگی بشر پیشرو ترویج آموزه های آن حضرت و تبیین اهداف بلند، ویژگی ها و کارکردهای تمدن نوین اسلامی در استمرار آن تمدن الهی و انسان ساز است که رهبر معظم انقلاب به عنوان سلاله پاک آن حضرت (صلی الله علیه و آله) در راه احیا و ایجاد آن با هدایت جامعه اسلامی و تئوریزه کردن مبانی آن تلاش شبانه روزی می کنند.

بدیهی است بنابر مطالب مزبور ارکان و ماهیت تمدن اسلامی با ارکان و ماهیت تمدن غربی از منظر انسان شناختی، معرفت شناختی و جهان بینی تفاوت بنیادین دارد. که در ادامه بیشتر بصورت گذرا به تبیین و تشریح تمدن و فرهنگ غرب و مبانی و ارکان آن پرداخته می شود. تمدن غربی بر پایه اومانیسم، سکولاریسم و لیبرالیسم استوار است که نگاه به انسان و جهان را در نگاه مادی محصور نموده و دین و اخلاق و معنویت را از متن زندگی انسان به حاشیه رانده و همین امر موجب بروز بحران های زیادی برای این تمدن شده است. گرچه به دلیل نفوذ تمدن غرب و نظام سرمایه داری و کوشش گسترده غرب برای نشان دادن برتری فرهنگ و تمدن خود با بهره گیری از تبلیغات گستره و غول های رسانه ای و تأثیرات فریبنده ظاهر تمدن غربی در سایه

پیشرفت های تکنولوژیکی و صنعتی آن و وادادگی برخی اندیشمندان، تلاش شده تا تمدن غربی و حکومت سکولار به عنوان یگانه گزینه و الگوی حکومتی و اداره زندگی انسان ها معرفی شود، اما هر گونه ارزیابی و داوری در مورد برتری این تمدن باید بر اساس ماهیت این الگوی حکومتی و بر پایه واقعیات صورت بگیرد و لایه های ظاهری و مظاهر فریبنده آن نباید، موجب نادیده گرفتن زوایای حقیقی و ماهیت این الگو بشود. علاوه بر این جا دارد قبل از هر مطلبی به غرب و اروپا در گذشته اشاره ای شود.

توضیح اینکه تنها در دوران های طلایی تاریخ بوده است که جامعه ای می توانسته همانند اسلام، در مدتی به همین کوتاهی چهار قرن فاصله از زمان ظهور، این همه مردان معروف در زمینه حکومت، تعلیم، ادبیات، لغت شناسی، جغرافیا، تاریخ، ریاضیات، نجوم، شیمی، فلسفه و پزشکی به وجود آورد که در قسمت اعظم آن، ابتکاراتی گران بها داشته باشند، آن هم در زمانی که در طرف دیگر عالم، یعنی جهان مسیحی، فقر و فحشاو ستم و جهالت بیداد می کرد! خرافات، چه در زندگی عادی و چه در عقاید ـ به اصطلاح ـ علمی در اوج بوده و کسی را نیز یارای مقابله و معارضه با آن نه. ویل دورانت از قول ادوارد فریمن، تاریخ نویس انگلیسی، قرن یازدهم را «عصر فسق» می خواند ⁽¹⁾و تامس رایت یکی دیگر از تاریخ نویسان خردمند انگلستان، می نویسد: جامعه قرون وسطایی جامعه ای بود به غایت هرزه و شهوت پرست. ⁽²⁾نویسنده مزبور در فصل سی ام کتاب پنجم (عصر ایمان) مطالبی از فسق و هرزگی مسیحیان در قرون منتهی به قرن یازدهم بیان می کند که این مقال جای ذکر آنها نیست. ⁽³⁾

البته سراسر دوران قرون وسطا و قرون پس از آن نیز مبتلا به چنین مواردی بوده است. شاید با توجه به این مسئله است که جواهر لعل نهرو در یکی از نامه های خود به

دخترش، به کنایه می نویسد: شاید اروپایی ها از آن جهت خود را متمدّن تر می شمارند که تصور می کنند انسانی که یک تفنگ دارد از انسان بدون سلاح قوی تر است و بدین دلیل متمدّن تر است! وی ادامه می دهد: ساختمان های زیبا، تابلوهای زیبا و کتاب های گوناگون اگرچه زیباست و مسلّماً نشانه های تمدّن، اما بهترین نشانه تمدّن، وجود انسانی عالی و نیک است به دور از خودخواهی. ⁽¹⁾

به هر حال، در قرون وسطا جهان غرب و عمدتاً مسیحی در عقب ماندگی به شدت جاهلانه دست و پا می زد. آنها معتقد بودند ـ و هنوز هم بر این عقیده اند ـ که انسان وقتی از مادر زاده می شود ذاتاً به خاطر گناه آدم و حوا، گناه کار است و چاره آن برگزاری مراسم غسل تعمید است که به عنوان کفّاره گناه آدم و حوا و به منظور زدودن ناپاکی از کودکان تازه متولّد شده صورت می گیرد و طی مراسمی کودک با حضور کشیش شستوشو داده می شود، و هر کس غسل تعمید داده نشود به دوزخ خواهد رفت.اما انسان گناهان دیگری نیز در طول زندگی اش مرتکب می شود. چاره آن چیست؟ می گویند: همین که حضرت عیسی(علیه السلام) به صلیب آویخته شد کفّاره گناهان همه مسیحیانی است که از آن پس تا قیامت، مرتکب گناه شوند. تنها یک شرط وجود دارد و آن هم اقرار به گناه نزد یک کشیش است. ⁽²⁾

مسیحیان مراسم دیگری هم دارند; از جمله مراسم «عشای ربّانی» که در آن، کشیش مقداری نان و شراب را به مردم می خوراند. این مراسم «قداس» نامیده می شود. ویل دورانت می گوید: مهم ترین قسمت مراسم «قداس» عبارت است از: قلب ماهیت; یعنی تبدیل ورقه های نان و جامی مملوّ از شراب به جسم و خون مسیح بر اثر قوّه معجزه آسایی که اختصاص به کشیش دارد. غرض اصلی از مراسم «قداس» آن

است که مؤمن با خوردن نان مطهّر و نوشیدن شراب مقدّس، در جسم و خون و روح و الوهیت «ابن» یعنی دومین اقنوم از اقانیم ثلاثه شرکت جوید. ⁽¹⁾

یکی از رهبران کلیسا می گوید: تمامی هوا چیزی نیست، مگر توده غلیظی از شیاطین که همواره و در همه جا به کمین نشسته اند. ⁽²⁾اسقف ها و کشیش ها بهشت جاودانه الهی را با گرفتن پول به مردم می فروختند و نیز برای آمرزش در برابر طاعت، پول می گرفتند. کلیسا بعضی از افراد روحانی را، که قاعدتاً از رهبانان بودند، مأمور کرد به عنوان تحصیلدار، با فروش آمرزش در برابر طاعت و توبه، مبالغی گرد آورند. ⁽³⁾

علاوه بر این، در همه کشورهای اروپایی، مسیحیان موظّف بودند علاوه بر پرداخت یک دهم محصول خود به کلیسای محل، پیش از مرگ، در وصیت خود، مقداری از اموال خود را وقف کلیسا نمایند، وگرنه ملعون بودند و از دفن آنها در قبرستان مسیحیانجلوگیری می شد. وصیت نامه هیچ کس قانونی و معتبر نبود، مگر آنکه در حضور کشیشی نوشته شده باشد و هر محرّری غیر از این عمل می کرد مستوجب تکفیر می شد. همچنین کلیسا می توانست املاک کسی را در قبال وامی که به او داده است، ضبط کند; تا آنجا که یک پنجم انگلستان و یک سوم آلمان از کلیسا بود. ⁽⁴⁾

یکی از مسیحیان مؤمن می گوید: ما معتقدیم که جسم خاکی در نتیجه قدرتی که درخور وصف و وهم نیست، به جوهر خداوند مبدّل می شود، و حال آنکه ظاهر و برخی مشخصات همان وجود خارجی از نظر غایب می ماند تا مردم از مشاهده آن جوارح عریان و خون آلود دچار هراس نشوند و مؤمنان به ثمرات کامل تر ایمان نایل آیند. در

عین حال، جسم خداوند دست نخورده، تمام و کمال، بدون آلودگی یا جراحتی در آسمان است. ⁽¹⁾

بدین روی، در سال 1215م این عقیده یکی از مهم ترین اصول دین مسیح اعلام شد و در سال 1560م اعلام گردید: هر ذرّه ای از نان مقدّس ـ هر قدر هم کوچک باشد ـ حاوی تمام جسم، خون و روح عیسی مسیح(علیه السلام)است. و این عقیده تا امروز نیز مورد احترام جوامع اروپایی و آمریکایی است. در سال 1229م امر شد هیچ کس از افراد غیر روحانی نباید هیچ نوع کتاب مذهبی و مقدّسی را در تملّک داشته باشد، مگر کتاب مزامیر را. علاوه بر این، کتاب مقدّس فقط باید به زبان لاتینی خوانده شود. ⁽²⁾

یکی از ثمرات جنگ های صلیبی برای اروپاییان رواج حمّام های عمومی بخار بود، به تقلید از گرمابه های مسلمانان. کلیسا با گرمابه های عمومی نظر خوشی نداشت; زیرا این گونه مراکز را مقدّمه واداشتن مردم به اعمال منافی عفّت می دانست. این در حالیاست که از مدت ها پیش از آن، در تمام شهرهای اسلامی، حمّام های عمومی در تمامی محلّه ها وجود داشت و مردم مسلمان نظافت را از نشانه های ایمان می شمردند. علاوه بر این، حتی مسیحیان داشتن مستراح را در خانه هایشان بد می دانستند. ویل دورانت می نویسد: در قرن سیزدهم، پاریسی ها بول دان های خود را آزادانه از فراز پنجره به معابر خالی می کردند و تنها تأمینی که عابر بیچاره داشت اخطار صاحب خانه بود که با صدای بلند می گفت: خیس نشوی! مردم در حیاط ها، روی پلکان ها و از بالای بالاخانه ها، حتی در کاخ «لوور»، پیشاب می ریختند. پس از بروز طاعون در سال 1531م به موجب فرمان مخصوص، به عموم مالکان و خانه داران پاریسی اخطار شد که برای هر خانه ای مستراحی احداث کنند; اما بیشتر مردم زیربار نرفتند. از نظر تغذیه، متعارف ترین

انواع گوشت عبارت بود از: گوشت خوک. خوک ها زباله معابر را می خوردند و مردم خوک ها را. ⁽¹⁾

در اروپا، هر کس را که متهم به بدعت گذاری می شد با انواع شکنجه ها به قتل می رساندند. این شکنجه ها عبارت بودند از: شلاق زدن متهمان، سوزانیدن، کشیدن جوارح از اطراف، حبس انفرادی در سیاه چال های تنگ و تاریک، کشیدن پاهای متهم روی زغال های سوزان، زنجیر کردن و مجبور کردن متهم تا روی مدفوع خود بنشیند.

دادگاه های تفتیش عقاید هر سخنی را که با تحریفات و خرافه های مسیحی مخالفت داشت، مبارزه با دین می دانستند و گوینده را به عنوان بدعتگزار به مرگ محکوم می کردند و او را در آتش می سوزاندند، و اگر متهم اظهار ندامت می کرد به حبس ابد محکوم می شد. جمیع اموال بدعتگزاران ضبط می شد و وارثان آنها از حق ارث محروم می گردیدند. همچنین کودکان آنها حق تصدّی مشاغل حسّاس و مناصب عالی را نداشتند و مقامات حکومتی موظّف بودند خانه های آنها را خراب کنند. در سال 1183م به دست یاری اسقف اعظم «رس» جمع کثیری از نجبا، روحانیان، شهسواران،دهقانان، دوشیزگان، زنان شوهردار و بیوگان را زنده زنده در آتش سوزانیدند و اموال آنها را ضبط و بین خود تقسیم کردند. ⁽²⁾به قول مارسل کاشن، در کتاب علم و دین، در دوره قرون وسطا، پنج میلیون نفر را به جرم فکر کردن و تخطّی از فرمان پاپ به دار آویختند و [بعضی را] تا حدّ مرگ در سیاه چال های تاریک و مرطوب نگه داشتند. ⁽³⁾

تنها از سال 1481ـ 1499م ـ یعنی طی 18 سال ـ بنا به دستور محکمه «تفتیش عقاید»، 10220 نفر را زنده سوزانیدند، 6860 نفر را شقّه کردند و 97023 نفر را به قدری شکنجه دادند که نابود شدند. دائرة المعارف قرن بیستم می نویسد: در قرون وسطا

به دستور محکمه «تفتیش عقاید»، تنها 350000 نفر از دانشمندان و متفکران را زنده زنده سوزانیدند. ⁽¹⁾در جریان جنگ های صلیبی مورّخان از وحشیگری و سنگدلی مسیحیان وقایعی دردناک نقل کرده اند; از جمله اینکه چگونه زنان را به ضرب دشنه به قتل می رساندند، ساق پای کودکان شیرخوار را گرفته، به زور آنها را از پستان های مادرانشان جدا می ساختند و به بالای دیوارها پرتاپ می کردند، یا با کوفتن آنها به ستون ها، گردنشان را می شکستند! و چطور هفتاد هزار مسلمانی را که در شهر مانده بودند، به هلاکت رساندند. کشیشی که خود شاهد چنین وقایعی بوده است، می نویسد: چیزهای بدیعی از هر سو به چشم می خورد; گروهی از مسلمانان را سر از تن جدا کردند، گروهی دیگر را با تبر کشتند یا مجبور کردند که از برج ها به زیر افکنده شوند، پاره ای را چندین روز شکنجه دادند، آنگاه در آتش سوزانیدند. در کوچه ها، توده هایی از سر و دست و پای کشتگان دیده می شد. ⁽²⁾

در قرون وسطا، با وجود آنکه زنان مسیحی از تعلیمات مدرسه تقریباً بی بهره بودند، ⁽³⁾در جهان اسلام، زن در مقام تدریس بود. ⁽⁴⁾به موجب قوانین کلیسا، زن چنینموجودی بود: شرّی ضروری، وسوسه ای طبیعی، مصیبتی مطلوب، خطری خانگی، جذبه ای مهلک، و آسیبی رنگارنگ. زن همان حوّای مجسّم در همه جا بود که آدمی را از فردوس برین محروم ساخت. آلت مطلوبی بود در دست شیطان برای اغفال مردان و فرستادن آنها به دوزخ. اساساً مسیحیان قرون وسطا به سختی می پذیرفتند که زن نیز انسان است و دارای حقوقی انسانی. زن تنها موجودی شریر بود که می بایست توسط مرد رام شود و مورد سوءاستفاده همه جانبه قرار گیرد. به همین دلیل است که توماس

آکویناس می گوید: کودکان باید پدران خود را بیش از مادرانشان دوست بدارند، ⁽¹⁾اگرچه هنوز هم زن در نگاه غربی ها جایگاه بهتری نسبت به گذشته ندارد.

مؤلّف کتاب سیمای تمدّن غرب می نویسد: طبق قانونی که در حدود 1850م در انگلستان وضع گردید، زنان از اتباع کشور به حساب نمی آمدند و هیچ مالکیتی پیدا نمی کردند و حتی مالک لباس هایی که به تن داشتند، نبودند. هانری هشتم به موجب فرمانی که در انگلستان صادر کرد، زنان از مطالعه کتاب مقدّس ممنوع نمود. ⁽²⁾

مردم در اجرای برخی از جشن ها، تشریفات کلیسایی را اقتباس کردند و به صورت تقلیدهای پر سر و صدایی درآوردند که از شوخی های بی پیرایه آغاز می شد و به هجوگویی های فضاحت بار می رسید. «بووه»، «سانس» و سایر شهرهای فرانسه طی سالیانی چند، چهاردهم ژانویه را به عنوان «عید الاغ» جشن می گرفتند. تشریفات این جشن بدین قرار بود که ابتدا دوشیزه زیبایی را، که به ظاهر معرّف مریم عذرا(علیها السلام) در فرار به مصر بود، بر خری می نشاندند. خر را به داخل کلیسایی رهبری می کردند و وادارش می کردند در آنجا کنده زند. او را در کنار محراب قرار می دادند. سپس به «قداس» و سرودهایی در تجلیل او گوش فرامی دادند و در پایان، هم کشیش و هم مؤمنان حاضر در کلیسا سه بار در حرمت حیوانی که مادر خداوند را از چنگ هرودسپادشاه نجات بخشیده و عیسی را بر پشت خود تا اورشلیم حمل کرده بود، عرعر می کردند! ⁽³⁾

اینها مشتی از خروار است، به عنوان نمونه نقل شد تا معلوم شود که تمدّن اسلامی در چه زمانه ای پدید آمد و چه اثرات مهمی بر روی کل جهان، به ویژه جهان غرب، گذاشت. خلاصه آنکه به اعتراف ویل دورانت، عالَم مسیحی قرون وسطایی از نظر

شهوات، خشونت، بدمستی، ستمگری، بی ادبی، کفرگویی، آز، دزدی، بی امانتی و دغل بازی، همان قدر آکنده و غنی بود که عصر لامذهب خود ما. ⁽¹⁾

در مقابل، اسلام با خاصیت علم دوستی اش در برخورد با «مسیحیت خشک فرانکی» اروپا، این بربریت ژرمنی غالب بر تمدّن رم را مسحور خود کرد، روشن فکرانشان را جذب نمود و خشک مقدّس هایشان را متعادل ساخت. اروپا دچار وحشت شد که در این سوی دنیا، قدرت و صنعت و علم و تجارت است و در آن سو، جهل و زبونی و محدودیت. این شکست «تمدّن مسیحی ژرمنی»، که ضد علم و هنر و فرهنگ بود، ختم رهبری فکری مذهب در اروپا بود. آن مسیحیت محکوم و به کنار گذاشته شد; زیرا از تمدّن اسلامی در هر مرحله و در هر بخش از زندگی، شکست خورد. از آن پس، اروپایی روشن فکر زبان عربی می آموخت، کتاب های عربی می خواند و به قول خودش، از این بی دین ها می بایست چیزهایی بیاموزد. پاپ همه جا فریادش بلند بود که جوان های مملکتشان سراغ کتاب های علمی اسلامی می روند و از کتاب عیسی روی می گردانند. روشن است که اروپایی مسلمان نشد، ولی مسیحی هم نماند. او از اسلام، فقط علم دوستی، حقیقت جویی، دست و دل بازی در برابر مسائل طبیعی و ورود به امور صنعتی و جهان و افلاک را با دید ریاضی و محاسباتی آموخت. جنگ جویی و تجارت و عشق به زندگی و دل دادگی به هنر و نظافت و نظم خانه را آموخت. نسل جدید اروپا مذهبش در این چیزها، که از اسلام آموخت، غرق شد; مذهبی دیگر برایشنماند. مسیحیت عیسوی ژرمنی پس از شکست معنوی اش، دیگر قد راست نکرد. اروپا دنبال ایمان جدید و خدای جدید می گشت. این خستگان از «تثلیث»، به علم دوستی اسلامی، که مدت پانصد سال به آنان تلقین شده بود، گرویدند. دیگر تنها چیزی که می توانست باور تمدّن جدید اروپایی را برانگیزد، علم بود.

علم مذهب و خدای دوران جدید اروپا شد. منظور از «دوران جدید»، تمدّنی است که از اومانیسم تا به حال می بینیم. در این دوران، مذهب در اروپا وجود ندارد. مسیحیت وسیله ای است برای فرانکی های متمدّن شده که آنها اگرچه با فرانک های قرون وسطا از یک قوم هستند، ولی در دو دوران تمدّن کاملا متفاوت باید به حساب آیند. اینها فرزندان ژرمن های مسیحی شکست خورده از اسلام هستند که به مذهب علم دوست اسلام درآمده اند. اما علم دوستی بدون عیسویت، بدون ترمز و بی بند و بار، کار اروپا را ـ همان گونه که می بینیم ـ به علم پرستی کشاند و مسیحیت و پاپ را در کلیساهای تاریک، با دیوارهای قطورش حبس کرد.

اروپای خوش بخت (!) به قدری از اسلام تأثیر یافت که اکنون در تجزیه عواملی که تمدّن کنونی اروپا می سازد، بیش از مسیحیت، اسلام را می یابیم. ⁽¹⁾تمدّن اسلامی از طریق تاجران مسلمان و زائران مسیحی و مسافران معمولی و جهان گردان و به ویژه جنگ جویان صلیبی، به همراه اجناس و آداب و رسوم و اختراعات و تألیفات اسلامی، وارد اروپا شد و زندگی اروپایی را از همه جهت، غنی و پربار کرد و آنان را در آستانه خیزش علمی و رشد اقتصادی قرار داد. ⁽²⁾

با عنایت به آن گذشته پس از رنسانس هم اگر چه در ابعاد مادی و صنعت پیشرفتهایی داشته ولی بدون تردید باید اذعان و اعتراف کرد که تمدن غربی به دلیل ضعف ها و بحران های مختلف معرفتی، روحی، اخلاقی و اجتماعی که نظام هایسکولار را با چالش جدی روبرو نموده، شایستگی لازم را برای ترسیم الگوی زندگی سالم انسانی ندارد. دنیای به اصطلاح مدرن امروز که محصول تفکّر و جهان بینی مادی است در گرداب بحران های متعددی معرفتی گرفتار است که حوزه های مختلف زندگی بشر امروز را متأثر ساخته است. گستره این بحران ها از ساحت معرفت و اندیشه گرفته

تا نگاه به انسان و ابعاد اخلاقی , سیاسی و اجتماعی او سایه افکنده است و زرق و برق پیشرفت مادی و تکنولوژیکی نیز نتوانسته، سایه سنگین افول ارزش های معنوی، اخلاقی، اجتماعی و سیاسی را پنهان دارد و در پس این پیشرفت مادی، پس رفت در معنویت، ارزش ها و انسانیت را به ارمغان آورده است. در هر حال تبیین و تشریح تمدن و فرهنگ غرب و مبانی و ارکان آن در این مختصر نمی گنجد؛ لذا در این اینجا نظر حضرتعالی فقط به برخی از مهمترین ارکان و خصایص فرهنگ و تمدن غرب در چند سده اخیر (بعد ازرنسانس) جلب می گردد:

بر مبنای تاریخی می توان گفت اومانیسم محصول روی گرداندن نیروهای اجتماعی از سنت های اسکولاستیک کلیسایی قرون وسطی و روی آوردن به جهان انسانی نوین

است. ⁽¹⁾نمایندگان دوران رنسانس می کوشیدند مفهوم انسان گمشده دورانهای باستانی را دوباره کشف کنند. در این دوره اندیشه و عقل جزئی، فضایی آزادتر و گسترده تر برای پرواز خود آفریده و شعر و هنر عرصه ای وسیع تر پیدا کرده بود. اکنون انسان مرکزی بود که همه چیز در پیرامون وی گرد آمده بود. انسان پی برده بود که خواست و اراده او در آفرینش شخصیت و حال و آینده و همچنین جهان اجتماعی اش نقش اول را به عهده دارد. لذا دیگر سرنوشت خود را تعیین شده بوسیله نیرو یا نیروهایی بیرون از جهان محسوس نمی دانست. انسان پیش از هر چیز بر خود تکیه می کرد و سپس به جهان پیرامون خود!

بزرگترین اندیشمندان عصر رنسانس همواره درباره مفهوم ارجمندی انسان سخن می گفتند و می نوشتند و این درست واکنشی بود در برابر مفهوم کلیسایی سده های میانه از انسان که وی را موجودی ناچیز و بیچاره و به دنبال افسانه «گناه نخستین» موجودی گناهزده و گناهکار می دانستند که امکان رستگاری وی اندک است و سرنوشت او از قبل در تقدیر الهی معین شده است.

بدین ترتیب متفکران رنسانس می کوشیدند «ارزش گمشده انسان را برای او باز یافته و به وی بازگردانند لذا در هنر آن دوران به بعد خصوصا در نقاشی و مجسمه سازی، پیکر انسان و طبیعت پیرامون وی، ویژگی و تشخص محسوسی می یابند. اکنون با ظهور اومانیسم، همه چیز زمینی شده است حتی تصاویر موجودات آسمانی نیز در قالب های پررنگ و لمس شدنی زمینی در آمده اند.» ⁽²⁾

اما اومانیسم تنها به حوزه احیای ارزش های انسانی و به فعلیت رساندن امکانات و استعدادهای بالقوه او محدود نشد بلکه در جهان بینی اومانیستی انسان در مصدر خدایی نشسته، بعنوان دائر مدار همه کائنات تلقی گشت. بدین سبب می تواند و باید عالم را مسخر خویش سازد. (دقت شود که به هیچ وجه نباید اینگونه تفکر را با بحث خلیفة الله

بودن انسان در جهان بینی اسلامی خلط نماییم زیرا در اومانیسم نهایت بعد از حق مطرح است در حالی که خلیفة اللهی نهایت قرب است به حق...)

«بدین ترتیب در عصر جدید، بشر تازه ای با اغراض و مقاصد نوین ظهورکرده است. او می خواهد عالم را تغییر دهد و بر آن مسلط و مستولی شود و درجستجوی روش این استیلاست که فلسفه، به روش تبدیل می شود و روش اساس علم جدید قرار می گیرد و بتدریج که اساس اومانیسم و بشر انگاری در فلسفه جدید مستحکم می شد، علم تجربی هم که صورت ریاضی به خود گرفته بود، بسط می یافت. (برای اطلاع بیشتر می توان به فلسفه و آرای دکارت و آثار او از جمله کتاب گفتار در روش مراجعه کرد.) پس علم جدید با تغییری که در تفکر بشر و مقام او در عالم رخ داده، مناسبت دارد.» ⁽¹⁾

«این بشر از آن حیث که تصرف در عالم می کند، با وجود موجودات و نفس الامر کاری ندارد و نباید داشته باشد (نظر کانت در باب عدم امکان شناخت نفس الامر و نومن را به یاد داشته باشیم.) بلکه به مدد احکامی که صورت ریاضی دارد، طرحی را که برای تغییر و تصرف در افکنده واقعیت می بخشد.

بدین ترتیب قدرت مداری و به تبع آن سلطه، نتیجه طبیعی دیدگاه اومانیستی محسوب می گردد. این سلطه و استیلا با تغییر معنی و ماهیت آدم و عالم آغاز می شود و با بسط علوم جدید و فرآورده آن یعنی تکنولوژی گسترش می یابد، لذا علم و تکنولوژی مهمترین ابزار سلطه فرهنگ و تمدن غرب به شمار می آیند که البته هر روز به شکلی و در قالبی متناسب با زمان، جهت سلطه و استیلا بر طبیعت و اقوام و ملل به کار گرفته می شوند. در روزگار ما نیز که «عصر ارتباطات» نام گرفته است سلطه فرهنگ غرب ازطریق ابزارهای تکنولوژیکی فرهنگی بویژه ماهواره ها و وسایل ارتباط جمعی نفوذ و گسترش هر چه بیشتر می یابد.

البته در تمدن جدید کسی را به جرم رد عقاید دینی مجازات نمی کنند. گرچه آزادی در اعراض از دیانت وجود دارد اما آیا آزادی در دینداری هم وجود دارد؟ اگرچه ظاهرا چنین است و ادعا می شود که همه مردم صرف نظر از تعلقات دینی و نژادی و قومی و... می توانند در سایه تمدن جدید، همزیستی مسالمت آمیز داشته باشند اما این تعلقات، تا وقتی قابل تحمل است که صرفا جنبه ظاهری و رسمی داشته باشد و آثار جدی بر آن مترتب نباشد و گرنه تفکر دینی به معنای واقعی در تمدن جدید قابل تحمل نیست. اگر چه اظهار نظر در باب عقاید دینی ظاهرا مانع قانونی ندارد اما صاحب چنین اعتقاداتی درحقیقت غریب و بیگانه است و آرای همگانی که از طریق رسانه های ارتباط جمعی یکسو شده در جهت الحاد است، مجالی برای بروز جدی چنین عقایدی باقی نمی گذارد. پس

آزادی در دوره جدید در واقع آزادی در رد کردن هرآن چیزی است که در دایره اصول تمدن جدید غرب واقع نمی شود.

«در این راستا حتی پژوهندگان علوم اجتماعی نیز وقتی تاریخ را تاریخ آزادی می خوانند و تحقق آزادی مطلق را در آینده بشر قطعی می انگارند، از حد توصیف وقایع خارج شده و به عالم اوهام می روند؛ زیرا بشر جدید، وجودی منحل در کار و کارپردازی و عقل معاش شده است و به تمام امور حتی به خود و آزادی خویش نیز از این وجهه نظر می نگرد.» ⁽¹⁾

همچنین آزاد اندیشی در فرهنگ غرب صرفا نسبت به بندگی آداب دینی و سنن گذشتگان لحاظ می شود و چنین آزاداندیشی نیز مورد حمد و ستایش قرار می گیرد. اما سؤال اینجاست که این بشر، آزاد شده است که بسته به که و چه باشد؟ پاسخ غرب این است که او دیگر بستگی به غیر ندارد و رسته از دین و گذشته وبسته به خویش است. اما در این بستگی به خویشتن و بنده خود بودن تنها آزادی از قید دین و آداب گذشته مضمر نیست بلکه جدایی، تنهایی، سرگردانی و دورماندن از وطن و بیگانه گشتن و غربت از یار و دیار نیز به تبع آن پیش می آید و این همانا بزرگترین درد بشر متمدن امروز است و بهایی است که برای آزادی یا بهتر بگوییم برای سراب آزادی پرداخته است.

امر قدسی وجود دارد؟ قطعا با بینش اومانیستی جواب منفی است لذا اگر در تمدن جدید مراسم و مناسکی هم باشد یا تبلیغ شود در حاشیه زندگی قرار می گیرد و این بدان لحاظ است که حقیقت دین اگر نگوییم مورد انکار، مورد غفلت و بی توجهی قرار گرفته است.

«در واقع اگر از دیانت در تمدن جدید چیزی باقی مانده است، اعمال و مناسکی است که مردم پای بند شریعت، بر طبق سنت و عادت انجام می دهند بدون آنکه دین حقیقی در زندگی و مناسبات آنان منشا اثر باشد. بدین ترتیب در تمدن غرب، دین صرفا به صورت قشر و پوستی خالی از محتوا و صرفا به عنوان نوعی عادت کم و بیش فردی لحاظ می شود. این قول بدان معناست که امور مدنی و اجتماعی و انسانی و بطور کلی زمینی، دیگر ربطی به عالم قدس ندارد و حتی احکام الهی نیز در قیاس با قوانین موضوعه بشر نفی یا اثبات می شود.» ⁽¹⁾

در تمدن جدید، حقوق بشر به خود او واگذار شده است به این جهت زندگی کنونی در غرب چنان است که تدبیر امور آن را بشر خود از طریق وضع قوانین و به موجب معاهدات و قراردادها بر عهده گرفته است و در این مورد خود را از احکام آسمانی و مراجع قدسی بی نیاز می داند. بشر وجود تازه ای را در خود کشف کرده است و آن وجود حیوان عاقلی است که می تواند منشا صدور احکام باشد و جای منشا الهی احکام را بگیرد و صحیح و سقیم و خوب و بد را بر اساس مطلق تازه ای که عبارت از نفسانیت بشر است، تشخیص دهد.

بشر جدید، وحی را یکسره کنار گذاشته و خود و عقل و فکر خویش را ملاک حقیقت دانسته است و به این ترتیب حقیقت را منحصر به حقیقت ذهنی و مفهومی (Subjective) کرده است. و این همانا غفلت و بازماندگی از دین و تفکر حقیقی است کهتحت عنوان اعتماد به عقل مشترک مردمان و موهوم انگاشتن هر آنچه در عقل بشر نمی گنجد، در تمدن جدید مطرح می شود.

اگر چه فرمالیسم نیز مانند اومانیسم در شمار مکاتب فلسفی قرار نمی گیرد اما همچون سایه ای شوم بر اکثر مکاتب و مشارب فکری معاصر، سایه افکنده است و کمتر مکتب و مسلکی را می توان سراغ داشت که متاثر از فرمالیسم نبوده باشد. البته تاثیر فرمالیسم در هنر بسیار شدیدتر بوده است تا آنجا که اکنون فرمالیسم خود به عنوان یکی از مکاتب مهم هنری معاصر شناخته می شود؛ لذا اکثرا فرمالیسم را به عنوان یک مکتب هنری می شناسند. اما بحث ما در اینجا در باب فرمالیسم فکری است که اعم است از فرمالیسم هنری.

شاید بتوان گفت که فرمالیسم جدید در واقع فرزند خلف اومانیسم است با این توضیح که در مکتب اصالت انسان آنگاه که انسان در صدد خود محوری در عالم و خواهان واگذاشتگی به خود می شود، رابطه اش با حق و حقیقت کم و کمتر می گردد و با کم رنگ شدن این رابطه وجود انسان که عین ربط به حق است بتدریج محتوایش را از دست می دهد و صرفا فرم و ظاهری از او باقی می ماند. طبیعی است چنین موجود بی هویتی صرفا فرم را بشناسد و اصالت را از آن فرم بداند زیرا خود نیز چیزی جز فرم و پوسته ای تو خالی و بی محتوا نیست.

در اینجا به برخی از شاخص های فرمالیستی بودن فرهنگ و تمدن غرب اشاره می شود:

الف) غفلت از تفکر معنوی: یکی از خصایص جدا نشدنی فرهنگ فرمالیستی غرب، غفلت از تفکر معنوی است. سیر مطلب بدینگونه است که «در تمدن جدید، بشر تولدی ثانی پیدا کرده و عقل جزوی او - نه آن عقل کلی مرتبط به عالم قدس - مبنا و مدار همه امور قرارگرفته است.» ⁽¹⁾هر چند این عقل جزئی در همه اعصار کم و بیش درزندگی عملی مردمان دخیل بوده است اما هرگز جز در تمدن جدید اساس و مدار زندگی قرار نگرفته بود.

«البته عقل جزوی چیزی نیست که با تفکر جدید به وجود آمده باشد منتهی در گذشته کار این عقل در قلمرو تفکر استنباطی فروع و نتایجی از اصولی بوده است که از طریق وحی یا به مدد فیض عقل فعال نازل می شده است. ⁽¹⁾

لیکن در دنیای جدید که وحی و عقل کلی مورد غفلت قرار گرفته است و تقریبا هیچ و پوچ تلقی شده است عقل جزوی همه کاره محسوب می شود و بر همین مبنا نیز تمدن غربی حداکثر توجه خود را به وضع زندگی مادی بشر و بهبود معاش او معطوف داشته است اما همین توجه و عنایت و نتایجی که از آن عاید شده، بشر را دچار وهم و اشتباه کرده است تا آنجا که می پندارد با تصرف و استیلا بر طبیعت می تواند تمام مسائل را حل کند.

اما آیا نیازهای انسانی منحصر در نیازهای مادی اوست؟ و آیا اساسا در تمدن جدید، انسان موجودی یک بعدی و مادی لحاظ نشده است؟ و این غفلت از تفکر معنوی در واقع غفلت از بعد معنوی و الهی و نیازهای روحی انسان نیست؟ و آیا انسانی را که به نیازهای روحی او بی توجهی شده و استعدادهای معنوی او پرورش نیافته می توانیم انسان بنامیم؟!

ب) اصالت دادن به عالم شهادت: یکی دیگر از شاخصه های تمدن فرمالیستی غرب آن است که در تفکرجدید، اصالت با عالم شهادت است. البته این بدان معنا نیست که عالم غیب بکلی منتفی و مورد انکار واقع شده باشد. «لیکن جایگاه آن صرفا به عنوان فرع عالم شهادت و از طریق قیاس غایب به شاهدتوسط عقل جزوی تصویر می شود.» [۳۰] به عبارت دیگر عالم غیب نه تنها به عنوان حقیقتی عینی که اصل و سرچشمه واقعیات خارجی (عالم شهادت) است، لحاظ نمی شود بلکه حتی به عنوان یک حقیقت ذهنی نیز جایگاه خود را از دست داده و مورد شک و تردید قرار گرفته است.

در حالی که در اصول و مبانی تفکر دینی عالم شهادت فرع عالم غیب و در مرتبه ای پایین تر از آن قرار دارد و ارزش آن ارزش واسطه ای و مقدماتی جهت نیل و وصول به عالم غیب می باشد و فی نفسه اصالتی ندارد. لذا در آیات و روایات نیز آنگاه که صحبت از دنیا به عنوان عالم شهادت می شود ما با دو دسته از آیات و روایات روبرو هستیم. یک دسته در مذمت دنیا و گروهی دیگر در تحسین و تعریف از دنیا. این دو دسته از آیات و روایات وقتی قابل جمع اند که ما توجه داشته باشیم دنیای مذموم دنیایی است که در نظر انسان فی نفسه اصیل بوده و نیل به آن، مقصد آمال و آرزوهای انسان باشد و دنیای محمود، دنیایی است که به عنوان واسطه ای در مراحل تکاملی انسان جهت نیل به کمال مطلق و قرب به حق تعالی در نظر گرفته شود که «الدنیا مزرعة الاخرة». اما متاسفانه در تمدن جدید اعتقاد به عالم غیب و عالم مجردات در عداد خرافات و موهوم بافیهاست زیرا بر اساس اصالت عقل جزوی نه می توان و نه باید این عالم را اثبات نمود.

ج) قلب ارزش های فکری و اخلاقی: «یکی از خصایص فرهنگی فرمالیستی، قلب ارزشهاست. ⁽¹⁾تمدن جدید نه تنها به لحاظ فرمالیستی بودن به محتوا و ارزشهای والای فکری و اخلاقی بهایی نمی دهد بلکه در جهت قلب آنها نیزگام بر می دارد. در فرهنگ غرب بسیاری از چیزها که در گذشته فی نفسه ارزشمند بوده اند اکنون فاقد ارزش یا صرفا دارای ارزشی لغیره هستند. فی المثل اگر در گذشته علم فی نفسه ارزشمند بود اکنون آن ارزش ذاتی خود را از دست داده و صرفا به لحاظ فایده عملی و کاربردی اش واجد اعتبار است به عبارت دیگر ارزش فی نفسه علم، قلب به ارزش لغیره شده است. البته می توان مثالهای متعددی ازاین قبیل در باب ارزش های فکری و اخلاقی که در تمدن جدید قلب شده و به نوعی ضد ارزش مبدل شده است، مطرح کرد که مجال آن نیست.

این سیر قلب ارزش ها در فرهنگ غرب تا بدانجا پیش رفته است که حتی دامن ارزش های انسانی را نیز گرفته است. به عبارت دیگر انسانیت انسان نیز قلب شده است لذا در دنیای امروز، انسانیت، آن بار ارزشی اخلاقی و عالی خود را از دست داده، صرفا در چهار چوب های پراگماتیسمی معنا پیدا می کند. به قول اگزیستانسیالیستها و به قولی انسانی قلابی است.

د) ریا و تظاهر لازمه لاینفک فرهنگ فرمالیستی غرب: «از دیگر مشخصات فرمالیستی بودن فرهنگ غرب آن است که ریا و تظاهر در فرهنگ و تمدن غربی امری عارضی نیست و نباید از عوارض انحطاط این تمدن شمرده شود بلکه از لوازم ذاتی آن است؛ به عبارت دیگر تمدن غربی، مبتنی بر دروغ و ریاست و این حربه در واقع مکمل قدرت سیاسی، نظامی و اقتصادی آن است. البته این مطلب اختصاص به این سیاست یا آن ایدئولوژی ندارد زیرا ایدئولوژیها و سیاست ها نیز تابع ارزش های تمدن است نه آنکه ایدئولوژیها اثر جدی و کلی در وضع تمدن غرب داشته باشند.» ⁽¹⁾امام خمینی (رحمة الله علیه) فرمودند: یاد داشته باشیم که امریکا از شوروی بدتر، شوروی از امریکا بدتر و انگلیس از هردوی اینها پلیدتر است. یا اینکه فرمودند: سرمایه داری و کمونیسم دو لبه یک قیچی هستند.

البته اگر مردم دنیا صرفا باید به وجودماشین های الکترونیک و ماهواره های مخابراتی و هواپیماهای سریع السیر قانع باشند، مطلب دیگری است. اینها از آثار و نتایج بسط و ترقی تکنولوژی است اما تمام شؤون بشر، مشمول ترقی به معنی جدید آن نیست زیرا حتی ترقی علمی و تکنولوژیک را - که از لوازم تمدن غربی ادامه است - نمی توان ضامن مطلق و بی چون و چرای بهبود زندگی مادی دانست چه رسد به اینکه تاریخ بشر را تاریخ ترقی بشر بدانیم.

فرهنگ غرب با تکیه بر فرمالیسم و با شعار ترقی بشر، مرز واقعیت و غیر واقعیت را آنچنان در هم شکسته است که تشخیص واقعیت از دروغ حتی برای طالبان حقیقت وافراد رئالیست کاریست بس مشکل. فرهنگ غرب، با کمک تکنولوژی و با ابزار رسانه های گروهی آنچنان امور غیر واقعی را در قالب و لباس واقعیت بر بشر امروز ارزانی می دارد که آب از آب تکان نمی خورد. چشمها کور وگوش ها کر شده است؛ خانه عقل سست و ویران شده و همه چیز مطابق تصوراتی که از پیش ساخته شده، دیده و شنیده می شود و توجه نمی گردد که چگونه بشر امروز مصداق بزرگترین دروغ ها شده است. ⁽¹⁾

در هر حال اعتماد مطلق غرب بر علوم تجربی و مقابله آنان با اعتقادات دینی، خسارت های سنگینی برای نظام های سکولار به بار آورد. گرچه نقش این جریان در سرعت بخشیدن به اکتشافات علمی و افزایش چشمگیر بهره مندی های مادی غیر قابل انکار بوده، اما جریان مذکور به دلیل نگاه تک بعدی و نادیده گرفتن ارزش های الهی هیچ گاه نتوانست سعادت مطلوب را برای بشریت به ارمغان بیاورد و با وجود پیشرفت در عرصه علم و تکنولوژی، پسرفت در انسانیت را به دنبال داشت. آنچه تمدن غرب در عمل برای بشریت به ارمغان آورد، تبدیل آن به حیوان متمدن بود و نه یک انسان متمدن. «حوادث و رویدادهایی چون رنسانس و نوزایی و جنبش اصلاح دینی و جریان روشن اندیشی و عقل گرایی و انقلاب صنعتی که از قرن چهاردهم در غرب آغاز شد با وجود آثار و نتایج سودمند آن در زمینه تأمین رفاه و آسایش مردم و ایجاد تحولات فکری و فرهنگی و تکامل زندگی اجتماعی انسانها موجب بروز بحران ها و نارسایی هایی نیز در عرصه های مختلف زندگی انسانی از جهت معرفتی , روانی , اخلاقی , اجتماعی و سیاسی شده است.

چرا که امروز بشر در بعد معرفتی دچار تحیَر علمی و نسبیت گرایی و عدم ثبات در آرا و عقاید است و در بعد روانی , دچار تردید علمی , افسردگی و اضطراب , فقدان آرامش و اطمینان خاطر و از خود بیگانگی و به تعبیری بی خویشتنی است و از جهتاخلاقی نیز گرفتار انحرافات خصلتی گسترده و به لحاظ خانوادگی دچار از هم پاشیدگی داخلی و از نظر اجتماعی و سیاسی , گرفتار مسائلی چون هرج و مرج بین المللی و مانند آن است.»⁽¹⁾غرب به جای اینکه به فکر مبارزه با دیانت کلیسایی باشد، نوک پیکان حمله خود را متوجه اساس دین و نهاد دیانت کرد ورفته رفته مبازه با دین و دین مداری در میان روشنفکران تبدیل به یک سنت شد و همین سنت نابخردانه بود که عامل انحطاط اخلاقی فرهنگی و حتی سیاسی مغرب زمین در عصر مدرنیسم گردید. سنتی که غرب را با عنایت به ارکان مزبور از دورن نسبت به انسانیت وشرافت خود بیگانه کرد. اگر بخواهی نگاهی گذار به بحران های نظام سکولار در قالب ایسم های مختلف داشته باشی جا دارد بر مبنای ارکان تمدن غرب توجه جنابعالی به پنج بحران عمده معرفتی معطوف گردد:

۱. بحران معرفت شناختی: معیار قرار گرفتن معرفت حسی و تجربی در دنیای امروز که ناشی از جهان بینی مادی و طبیعی است موجب شده تا معرفت های غیر حسی و غیر تجربی کنار گذاشته شود و معرفت در دایره حس و تجربه محدود گردد. و آنگاه که از محدوده حس و تجربه فراتر رفته , در حصار معرفت عقلی و چارچوب آن محصور گردیده است و این امر سبب شده تا انسان امروز به شناخت و معرفت صحیح وکامل دست نیابد. اصالت دادن به علم و عقل بشری و مبنا قرار دادن آن در شناخت و بی اعتنایی به معارف متافیزیکی و اخلاقی، بحران معرفتی را برای نظام سکولار به دنبال داشت. پیامد چنین معرفت شناسی ناقصی , تفسیر نادرست از انسان و جهان هستی است و چنین شناخت محدودی , نگاه به انسان و جهان را نیز تحت تاثیر قرار

داده و بر آنها سایه خواهد افکند. «گروهی که خواسته ای برخاسته از حس و وهم را خرد پنداشتند و قداست حریت را در پای پلید شهوت و غضب پایمال کردند , سیاست و حکومت را که از شریف ترین شاخه های علوم انسانی است , بر اثر نشناختن گوهر انسان , به سلطنت بر مردم معنا و تفسیر می کنند , ( خواه بر مردم میهن خود و خواه بر مردم کشور دیگر )چنین فرقه ای , هم دچار مشکل انسان شناسی و جهان بینی اند و هم مبتلا به معضل معرفت شناسی ؛ زیرا انسان از منظر اینان , بین میلاد و مرگ خلاصه می شود و جهان هستی نیز از قلمرو ماده و طبیعت نمی گذرد و معیار اندیشه صحیح , اثبات و ابطال حس است. این عده , حس و وهم را در بخش اندیشه , و شهوت و غضب را در قسم انگیزه که عقال ترقی اند , عقل پنداشتند و علم حسی را که پشتوانه ابطال پذیری حسی دارد , معرفت صائب می انگارند ؛ غافل از آن که نه انسان را درست شناختند و نه جهان هستی را صحیح بررسی نمودند و نه به معیار اصیل معرفت , دست یازیدند.» ⁽¹⁾

در حالیکه عرفان و تمدن اسلامی خدا محور است؛ به این معنا که هدف عالی آن، نه دست یابی به نیروهای خارق العاده و نه صرفاً وضعیت های روانی مطلوب است، بلکه حقیقتی متعالی و فراتر از تمام نمودهای هستی را می جوید و به همه ی هستی معنا می بخشد. باور به وجود حقیقتی که دارای تمام خیرها وکمالات نامحدود و سرچشمه ی بی پایان رحمت و زیبایی و بی نیازی است، به هستی و حیات شکوه و معنایی دیگر می دهد. عرفان هایی که خدا محور نیستند، از این گنج بی پایان محروم اند. با عرفان بودایی یا سرخ پوستی انسان این تعالی را احساس نمی کند. در عرفان های سرخ پوستی نهایت شکوفایی انسان این است که بتواند از نیروی فراگیر طبیعت بهره مند شود و از آن برای شکوفایی خود و بهبود زندگی بهره ببرد. ⁽²⁾تائوئیسم نیز شبیه همین رویکرد را

دارد. ⁽¹⁾عرفان بودیستی و ده ها برداشت و بازپردازی از آن، که امروزه در جهان از سوی کسانی چون ماهاریشی ماهش، دالای لاما، اشو و دیگران ارایه می شود، در یک دوئالیسم ذهن- بی ذهنی خلاصه می شود و به حریم سرشار از عشق و روشنایی رابطه ی با خداوند نزدیک نمی شوند. ⁽²⁾

۲. بحران انسان شناختی: انسان معاصر تعریف مشخصی از هویت حقیقی انسان ارائه نکرده است و همین امرموجب شده تا هویت انسان همچنان ناشناخته باقی بماند وانسانی که هویت خویش را به درستی نشناخته است , درک صحیحی از مصالح و نیازهای خویش نداشته و بالطبع در راه برآوردن آن گام برنمی دارد و تلاشی نمی کند. از این رو «هرچند تمدن غرب به انسان معاصر امکانات مادی گوناگونی داده است که نسل گذشته خواب آن را هم نمی توانست ببیند ولی چون در این تمدن معنای انسان مفقود و مجهول است، از این رو امیدها و آرزوهای ژرف او نادیده و ناشناحته مانده است و همه این امکانات مادی هم مانع از آن نیست که انسان در سیه روزی و نا امیدی فرو نرود.» ⁽³⁾شناخت نادرست انسان و عطف توجه به بعد مادی انسان و غفلت و کنار گذاردن بعد روحی انسان از شاخصه های انسان شناختی دنیای معاصر است که بر پایه تفکر مادی استوار است و این امر , بحران انسان شناختی را برای آنان به همراه داشته است.

در این نگاه، انسان در محدوده حس و طبیعت محصور گردیده و تنها به این جنبه زندگی انسان توجه می شود در حالی که انسان در این بعد خلاصه نشده و نه تنها دارای ابعاد فراطبیعی بوده که این بعد , بعد حقیقی و محوری او را تشکیل داده و بدین سان انسان از سایر حیوانات جدا می گردد و اگر بعد حقیقی انسان را بعد فراطبیعی او دانستی , شناخت حقیقت انسان به شناخت روح الهی او خواهد بود و این شناخت است که به

شناخت نیازهای حقیقی انسان توجه می دهد و تنها مبدأیی که قادر است انسان را این گونه بشناسد , خالق وآفریننده اوست , چنان که تأمین نیازهای او را خالق و آفریدگارش که به حقیقت او توجه دارد , به عهده دارد و هر شناختی جز از این راه به حقیقت دست نیافته وبه سر حد کمال راه نخواهد یافت. نتیجه طبیعی شناخت نادرست انسان و توجه نکردن به تمام ابعاد وجودی او ومحصور نمودن او در حس و ماده و نیازهای مادی , شناخت ناقص و ظاهری از انسان و تنزل دادن او در حد یک حیوان خواهد بود.

«مشکل عمده غرب را می توان ناشی از دیدگاه ناصواب آنان در انسان شناسی دانست. آن ها با نگرش مادی گرایانه برای انسان، تنها زندگی نباتی یا حیوانی در نظر می گیرند؛ آن گاه همّ و غم او را به تأمین و پرورش همین دو نوع از زندگی محدود می کنند. انسان از نظر آنان موجودی است که باید صبح تا شب کار کند تا کالایی به دست آورد که جسمش همانند گیاه رشد و نمو کند یا همانند حیوان از لذت های وهمی و خیالی بهره مند شود. این دید ناقص و ضعیف از انسان و سیاست هایی که برای اِعمال این دیدگاه در هدایت زندگی او اخذ کردند، موجب شد که بُعد انسانی در زندگی بشر دچار نقصان و اضمحلال شود و حقیقت و فطرت واقعی او صدمه ببیند؛ به گونه ای که آدمی، با همهٴ استعدادهای انسانی اش موجودی خودخواه و کاملا ً منفعت طلب شود و هیچ چیزی برای او جز خودش و منفعتش اهمیت نداشته باشد. « اگر مبادی معرفت شناختی , در محور حس وتجربه گرفتار آید و خلاصه شود, با تنزَل اصول اخلاقی و ارزشی و با تحقیر عدالت وآزادی, در حقیقت انسان شناسی تنزَل می یابد و تحقیر می شود.» ⁽¹⁾

به بیانی عرفان و تمدن اسلامی انسان را شایسته و سزاوار رسیدن به قرب الهی دانسته، او را بی واسطه در رابطه با خداوند دارای استعداد خلافت الهی و تجلّی اسما و صفات الهی می داند. به همین جهت، راه به سوی خدا بسیار نزدیک و پیمودن آن برای

کسی که اراده ی سیر الی الله دارد بسیار سهل است؛ شریعتی سهل که برای همه ی افراد جامعه در هر موقعیت راهی روشن و گشوده به سوی محبوب است و چوپان و حمال و خیاط و نظامی و عالم و پیر و جوان و زن و مرد برای استفاده از آن تنها به یک تصمیم نیازمندند، بدون این که از روند عادی و سالم زندگی دور شوند، به جنگل ها یا کوه ها پناهنده شوند، یا در دیرها عزلت گزینند. عرفان های هندویی و مسیحی از اینجهت با مشکلات بزرگی مواجهند و راه سیر و سلوک را دشوار پیما و فقط برای گروهی خاصّ امکانپذیر می سازند.

مشکل دیگر در عرفان مسیحی، انسان انگاری حضرت عیسی (علیه السلام) و اعتقاد به تثلیث در عین توحید است که درک وحدت و تعلّق و نیستی در برابر هستی مطلق الهی را با مشکل لاینحلی روبه رو ساخته است. در این عرفان، بین انواع پیوند و یگانگی با خداوند فرق گذاشته شده و سطوحی از آن مخصوص مسیح دانسته شده و برای سایر انسان ها محال شمرده می شود. ⁽¹⁾

عرفان یهودی نیز اساساً ستیزی بنیادین میان انسان و خدا می بیند و راه رسیدن به او را در ستیز و گاهی سرکشی در برابر او می داند. در این مکتب، انسان، برای رسیدن به خدا ناگزیر از نافرمانی او و رویارویی با خشم و قهر اوست. مطابق عرفان یهودی، انسان در مصداق برترش نالایق برای بندگی، ناسپاس و عصیان گر و مستحق قهر و غضب است. ⁽²⁾

ابعاد سیاسی قوی که عرفان اسلامی ارایه می دهد و در آیین و سیره ی امام خمینی به روشنی ابراز شده و به شکل گیری انقلاب اسلامی انجامید، به همین انسان باوری در پرتو خدامحوری باز می گردد. نگاه معنوی و عرفانی به انسان از منظر اسلام، او را در

جایگاهی قرار می دهد که هیچ تباهی و ستمی در حق او قابل اغماض و پذیرش نیست. ⁽¹⁾

۳. بحران در قوانین بشری: قوانین بشری برآمده از نگاه سکولار با دو مشکل اساسی روبرو است؛ از یک سو با نقص روبرواست، زیرا تنها برای انسانی که مدنی بالطبع تلقی می شود ,تنظیم یافته است و تنها حوزه اجتماعی انسان را در نظر گرفته است و حوزهشخصی و خانوادگی افراد را پوشش نمی دهد. در نتیجه بشر باید در محیط جامعه قانون را رعایت کند. اما در بحث اخلاق یا محیط خانواده آزاد است. این سخن بدین معناست که بین اخلاق و قانون هیچ پیوندی نیست در حالی که اخلاق ضامن و مکمل اجرای قانون است. «آنچه متأسفانه در جهان معاصر رایج است, قانون و حکومتی است بر اساس رعایت اعمال مردم و نه اخلاق و عقاید آنان. از آنجا که اخلاق و عقاید, تعدیل کننده طبیعت و غریزه تجاوزگر انسان می باشند, قهراً شیرازه نظم اعمال , گسیخته می گردد و حیات جامعه که به دام طبیعت سرکش افتاده است , حیاتی حیوانی خواهد بود نه انسانی و این نقص و نارسایی قانون, مشکل جهان معاصر است که آن را به بن بستی بزرگ منتهی ساخته است.» ⁽²⁾از سوی دیگر بشر امروز با ورود در عرصه قانون گذاری نه تنها خود را از قانون الهی بی بهره ساخته که به دلیل غلبه خواهش های نفسانی بر او , ارزش های اخلاقی و انسانی را نادیده گرفته و یا زیر پا گذارده است وآنچه بشر امروز با آن مواجه است , ناشی از این انحراف و از پیامدهای آن است.

«محرومیت جوامع از قانون الهی و ورورد در حریم قانون گذاری، رمز انحطاط اخلاق و انسانیت در درون آن هاست؛ جوامعی که به سبب نبود هرگونه محدودیتی، حتّی نسبت به فطری ترین مسایل بشریت بی اعتنایی کرده و قوانینی پست را مانند جواز ازدواج با

همجنس و محارم، ممنوعیت نیایش در مدارس، رواج فساد و ظلم به تهیدستان و سخت گیری بر متدینان و...، از تصویب گذرانده اند. پیامدهای چنین رفتارها و موضعگیری ها، به گونه ای است که در سطوح بالاتر، حتّی جهان را در مخاطره قرار می دهد؛ زیرا شیوهٴ بی قیدی، شیوه ای نیست که بخواهد به موارد خاصی محدود شود و تنها به درون کشورها منحصر شود، بلکه سیره ای را ترسیم می کند که براساس آن، غارت اموال و منافع دیگر کشورها امری موجه، حتّی ضروری قلمداد می شود؛ چون دولت مردانی کههیچ محدودیتی را برای امور داخلی کشورشان نمی پذیرند، هیچ گاه نمی توانند در برخورد با کشورهای ضعیف و ناتوان پذیرای محدودیّت باشند.» ⁽¹⁾

۴. بحران معنویت واخلاق: یکی دیگراز بحران هایی که بشر امروز با آن دست به گریبان است، بحران معنویت و اخلاق است. پایه و اساس تفکر و تمدن غرب که امروزه بر جوامع غربی حکمفرماست، زاییدهی افکار متفکران و دانشمندانی است که شاید هیچ پایبندی به دین و معنویت واخلاق نداشتند. اگر نتوان این ادعا را تعمیم داد، حداقل در امور سیاسی و اجتماعی غرب این چنین است. به همین خاطر میتوان گفت که آنچه امروزه در غرب به عنوان تمدن غربی معروف است با آنچه که تعالیم مسیح پیامبر (علیه السلام) نامیده میشود، بسیار متفاوت است، پس هرگز نمیتوان تمدن غرب را همان تمدن و فرهنگی دانست که حضرت عیسی (علیه السلام) از جانب خداوند به ارمغان آوردند. بهترین نشانهی تفاوت تمدن عیسوی با تمدن فعلی حاکم بر جوامع به ظاهر مسیحی غرب، قوانین غیر انسانی است که بر آنان حاکم است؛ به عنوان مثال، اساس روش آنان بر پایهی قدرت طلبی و یا مساوات همه جانبهی زن با مرد در حقوق.... قرار داده شده است که اینها با اصل خلقت انسان مخالف است.

از جمله خصوصیات فرهنگ اخلاقی غرب اصالت دادن به قدرت است. توضیح اینکه توجه به قدرت به عنوان کمال استعدادهای آدمی در غرب دیده می شود. اگر در نزد

افلاطون برترین فضیلت عدالت بود و در نزد مسیحیان کمک به دیگران، در دوره جدید و در فرهنگ امروزین غرب، فضیلت برتر در انسان قدرت است. به همین دلیل غرب تلاش می کند برای دست یابی به قدرت و بقای خود هر نوع تفکر و اندیشه و مکتب را که در مقابل قدرت او می ایستد نابود کند و بقای خود را در فنای دیگران ببیند. غرب برای توجیه اصالت قدرت، هم به نظریات علمی و فلسفی چنگ زده و هم در مقام تحریف تاریخ برآمده است.اراده معطوف به قدرت (Will to Power) که نظریه معروف نیچه، فیلسوف غربی، است (نیچه، فیلسوف و نظریه پرداز قرن ۱۹.) در بسط و گسترش اصالت قدرت نقش فوق العاده ای داشته است. بر اساس این تفکر، غرب دایما روح برتری طلبی را نسبت به فرهنگ های دیگر در خود احساس کرده و روز به روز تقویت می کند. «نیچه عقیده داشت که اساسا آدمی برای غلبه بر ضعیفان آفریده شده و خوی سلطه جویی در طبیعت او وجود دارد.» ⁽¹⁾

از مبانی دیگر تقویت قدرت طلبی، نظریات فرانسیس بیکن است که قدرت و تسلط را کمال آدمی می دانست و یا این که هابز، فیلسوف و سیاستمدار غربی، می گفت: انسان گرگ انسان است. تقویت این روحیه در فرهنگ غرب و یاری گرفتن از نظریه پردازان خود موجب گردید که آنان در سده های اخیر به کشورهای مختلف تجاوز کرده و ثروت مردمانش را تصاحب و غارت کنند، نتیجه هجوم وحشیانه اروپاییان به افریقا و ملل دیگر موجب رنج و گرسنگی آن ها و در نهایت ثروتمند شدن اروپاییان گردید. مبانی اعتقادی این هجوم را متفکران و صاحب نظران غربی به وجود آوردند و چنان که اشاره شد، به تحریف تاریخ نیز همت گماشته، در مجلات و کتاب های خود از غربیان به عنوان مردمانی دارای عاطفه انسانی و خوش فکر یاد کرده و دیگران را به خودکامگی و وحشی گری متهم نمودند تا مسیر تجاوز و تعدی هموار گردد.

آنان حتی در آموزش های رسمی مدارس پس از دوره رنسانس، بخش های دیگر تاریخ جهان از جمله اسلام را حذف کرده و گاهی صد سال تمدن و فرهنگ اسلامی را در عبارت «سده های یورش های خاوریان وحشی» خلاصه کردند. بسیاری از نویسندگان اروپایی همواره مردم مشرق زمین را تحقیر کرده اند و آن ها را نسل و نژادی فروتر از اروپاییان قلمداد کرده اند. آنان با تفاوت گذاردن میان خاور و باختر، باختر را ذاتا برتر وخاور را ذاتا فروتر خواندند؛ بدی های باختر را خوب جلوه داده و خوبی های خاور را بد قلمداد کردند. آنان بدین صورت تاریخ را سخت واژگون ساختند.

لرد کرومر، که پس از اشغال نظامی مصر توسط انگلیسی ها در سال ۱۸۸۲ م. به مصر رفت و تا سال ۱۹۰۳ فرمانروای آن کشور بود، در مقاله ای که تحت عنوان خاور و باختر پراکنده ساخت، زشتی هایی همچون خودکامگی و بردگی و بی رحمی را از ویژگی های خاور زمینیان دانست.

ادوارد سعید پژوهشگر عرب می نویسد: «اروپاییان درباره خاور زمین نوشتند که انسان خاور زمین خردستیز، فاسد، کودک منش و متفاوت است و انسان اروپایی خردگرا، پاکدامن و طبیعی است. پیام روشن تر این گونه نوشته ها آن است که اصولاً اروپاییان با ویژگی های پسندیده ای که در سرشت خویش دارند از بقیه جهانیان برترند و از همین روست که باید بر جهان چیره شوند و مردم جهان را به بردگی و استثمار کشند.» ⁽¹⁾

علامه (رحمة الله علیه) با توجه به همین مقررات حاکم بر جامعههای غربی میفرماید: بنای تمدن امروز غرب بر اساسی چیده شد که با فطرت انسانی سازگار نیست. ⁽²⁾از طرفی ایشان دلیل دوری تمدن غربی با فطرت بشری را در قوانینی میدانند که صرفاً اجتماعی و مدنی است و شامل خانواده که زندگی و حیات محدودتری از اجتماع است، نمیشود. به همین جهت مسئله ی ازدواج برای آنان یک نوع اشتراک در عیش است و به هیچ وجه سخنی از رعایت مسائل زناشویی، تربیت فرزندان، حقوق همسرداری، ارث و امثال