جلسه 1402/08/09

بسم الله الرحمن الرحیم



لفصل الثالث: في الرِّباء القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الرِّباء - فلسفة حرمة الرِّباء - 1. الرِّباء هادم للأُسس الأخلاقيّة - 2. المفاسد الاجتماعيّة للرِّباء - 3. المفاسد الاقتصاديّة للرِّباء/الرِّباء موضوعاً و حكماً /كتاب الرِّباء



 
موضوع: كتاب الرِّباء/الرِّباء موضوعاً و حكماً /لفصل الثالث: في الرِّباء القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الرِّباء - فلسفة حرمة الرِّباء - 1. الرِّباء هادم للأُسس الأخلاقيّة - 2. المفاسد الاجتماعيّة للرِّباء - 3. المفاسد الاقتصاديّة للرِّباء
 
در جلسه ی گذشته در بحث «رباء قَرْضي»، مفاسد گوناگون این حرام الهی را همراه با بررّسی إجمالي روايات آن بيان کردیم.
در این جلسه روايات این بحث را به تفصیل بیان خواهیم نمود.

قرآن کریم می فرماید:
﴿الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا ۗ وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا ۚ فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَىٰ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ ۖ وَمَنْ عَادَ فَأُولَٰئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ ۖ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ﴾[1]

در این آیه ی مبارکه ما «مُشبّه» و «مُشبّهٌ به» داریم.


مُشَبّه: عرض کردیم «قامَ» در کلمه ی «یقومون» که در صدر آیه ی شریفه آمده، لُغَوی نیست. به شهادت برخی از آیات دیگر قرآن مثل: ﴿أَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْکِتابَ وَ الْمِیزانَ لِیَقُومَ النّاسُ بِالْقِسْطِ﴾[2]
مراد از کلمه ی «یقومون»، در واقع «وضع زندگی» می باشد. یعنی زندگی رِباء خواران، زندگی «يَتَخَبَّطُه الشَّيْطان» است. بنابراین نباید «قامَ» را به معنای لُغَوی بگیریم.بنابراین در «مُشَبَّه» اشکالی نداریم. و این که در برخی از روایات گفته شده رِباء خوار در روز قیامت یا قبل از آن تِلو تِلو راه می رود، این روايات با آیه تطبیق ندارد. لذا آیه در صدد بيان زندگی آن ها در این دنیاست نه در آخرت. بنابراین بهترین دلیل همان ﴿ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَاء﴾[3]
(یعنی منطق غلط آن ها) می باشد.


مُشَبّهٌ به: «تَخَبّط» در لُغَت عرب به معنای «انحراف» است. لذا مراد از عبارت ﴿يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ﴾[4]
(رِباء خوار مانند کسانی هستند كه شیطان آن ها را لمس کرده)، یعنی مانند شیطان و مجنون منحرف راه می روند و حرکت صحیحی ندارند. و عرض کردیم این بیماری مربوط به مغز است ولی مانعی ندارد که پُشت سر آن هم شیطان باشد. و همچنین عرض نمودیم علم حقّ اثبات دارد نه نفی.

روايات مُشعِر به مَضَرّات رِباء:

نکته: فقط یک روایت مُبَیّن این است که «الرِّباء ظُلْمٌ». مابقی روايات ناظر به «ضررهای اجتماعی» می باشد.

بیان روایات:الف) «الإمامُ الصّادقُ عليه السلام : قالَ رسولُ اللّه ِ صلى الله عليه و آله : لَمّا اُسرِيَ بِي إلى السماءِ رَأيتُ قَوما يُريدُ أحَدُهُم أن يَقومَ فلا يَقدِرُ أن يَقومَ مِن عِظَمِ بَطنِهِ، فقلتُ: مَن هؤلاءِ يا جَبرئيلُ ؟! قال: هؤلاءِ ﴿الذينَ يَأكُلُونَ الرِّباء لا يَقُومُونَ إلاّ كما يَقومُ الذي يَتَخَبَّطُهُ الشيطانُ مِن المَسِّ﴾[5]
.
اين روايت از کتاب «تفسیر علی بن ابراهیم» نقل شده و این کتاب مال علی بن ابراهیم نیست. لذا این کتاب کم ارزش است! علاوه بر آن، این روايت «مُرْسَل» است.
ب) «آكِلُ الرِّبا لايَخْرُجُ مِنَ الدُّنْيا حَتّى يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ»[6]
.
اين روايت نیز «مُرْسَل» است. این روایت از کتاب تفسیرِ «عیّاشي» نقل شده و تمام روايات او «مُرْسَل» است.
مابقی روايات مشکلی ندارند. نظیر این روایات:
۱. «عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عِيسَى عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اَللَّهِ (عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ) إِنِّي رَأَيْتُ اَللَّهَ تَعَالَى قَدْ ذَكَرَ اَلرِّبَاء فِي غَيْرِ آيَةٍ وَ كَرَّرَهُ فَقَالَ أَ وَ تَدْرِي لِمَ ذَاكَ قُلْتُ لاَ قَالَ لِئَلاَّ يَمْتَنِعَ اَلنَّاسُ مِنِ اِصْطِنَاعِ اَلْمَعْرُوفِ»[7]
.
این روایت اشاره به ضررهای اجتماعی دارد.
۲. «قال الصادق (عليه السّلام): انّما حَرَّم اللّه عزّ و جلّ الرّباء لكيلا يَمْتَنع النّاسَ مِن اِصْطِناعِ المعروف»[8]
.
اين روايت مربوط به مفاسد اخلاقی می باشد.
٣. «الإمامُ الرِّضا (عليه السّلام): علّةُ تحريمِ الرِّبا : إنّما نَهَى اللّه ُ عزّ و جلّ عَنهُ لِما فيهِ مِن فسادِ الأموالِ ، لِأنّ الإنسانَ إذا اشتَرى الدِّرهَمَ بالدِّرهَمَينِ كانَ ثَمَنُ الدِّرهَمِ دِرهَما و ثَمَنُ الآخَرِ باطِلاً ، فَبَيْعُ الرِّبا و شِـراؤهُ وَكْـسٌ على كلِّ حالٍ على المُشتَرِي و على البائعِ ، فَحَظَرَ اللّه ُ تبارَكَ و تعالى على العِبادِ الرِّبا لِعِلِّةِ فَسادِ الأموالِ»[9]
.
این روایت تنها روايتی است که اشاره به ظُلْم دارد.
 


مسأله سوم: چرا رِباء خوارى ظلم است؟

دو بیان دارد:الف) رِباء خوارى یک امر «خُنْثى» می باشد؛ یعنی نه «قرض الحَسَنه» هست و نه «مضاربه» می باشد.
در قرض الحسنه به طرف پولی می دهند ولی از او چیزی بیش از آن مقدار قرضی که داده مطالبه نمی کند و نمی گیرند. ولی رِباء خوار در رِباء، اضافه بر آن مقداری که داده مطالبه می کند و می گیرد!
در مضاربه عامل و سرمایه گذار در سود و زیان شریک هستند ولی رِباء خوار در رِباء در زیان شریک نیست!
قرض الحسنه و مضاربه معاملات عُقلایی می باشد. لذا در رِباء، «مُقْرِض» به نوعی در ظلم واقع می شود.
اين بيان نخست ما نیمه عِلْمي می باشد!ما باید زندگی بَشَر را مورد مطالعه قرار بدهیم. غرض از این که انسان دِرْهَم و دينار را به وسط آورده و با آن کار می کند، فقط «تسهیلُ الأمْر في التِّجارة» می باشد. دقیقاً مثل کاربُرد «چِک بانکی» در امروزه. وگرنه خودش «لایُشْتَرَى و لايُباع». در حالی که رِباء خوار این قاعده را به زمین زده است. و این یعنی خروج چیزی از طبیعت آن.
ب) «الأثمان غيرُ مُوَلّدٍ». يعنی این پول ها ثابت است و هزار سال هم اگر انسان به آن دست نزد، یک ریال به آن اضافه نمی شود. آن کسی که با این پول تولید می کند «عامل» است. بنابراین ارزش مربوط به «عامل» است نه «پول»! امّا در رِباء، فرد مُرابي، ارزش را به پول می دهد.


انْ قُلْت: درست است که این شخص عامل است که این پول را تولید می کند، ولی این شخص مُرابي هم عَرَق جَبین ریخته! بالأخره این زحمت جمع کردن پول باید در قِبالش ارزش داشته باشد .

قُلْت: حقّ با شماست مُرابي نيز تولید پول کرده. لذا می گوییم حال که این طور است پس چرا با هم شریک نباشیم؟! یعنی در سود و زیان شریک با هم شریک باشیم. در حالی که جناب مُرابي انتظار دارد در ضرر شریک نباشد و این یک نوع تجاوز از حقّ و ظُلْم است. 


بَقِیَ هنا شيء:

سؤال: رِباء با اجاره چه فرقی می کند؟ لذا چه فرقی می کند که شخص مِلْک ِ خود را بدهد و اجاره بگیرد و یا پول بدهد که بِرود کار کند؟!

جواب: در اجاره طرف صد در صد سود می کند و اصلاً ضرر نمی کند . امّا در رِباء این طور نیست. بلکه نسبت به سود و زیان پنجاه، پنجاه می باشد. 

[1] سوره بقره، آيه 275.

[2] سوره حدید، آيه 25.

[3] سوره بقره، آيه 275.

[4] سوره بقره، آيه 275.

[5] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج18، ص127.

[6] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج18، ص127.

[7] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج5، ص146.

[8] الكافي- ط الاسلامية، الشيخ الكليني، ج5، ص146.

[9] من لا يحضره الفقيه ، الشيخ الصدوق ، ج3، ص566.