جلسه 1402/08/07

بسم الله الرحمن الرحیم



لفصل الثالث: في الربا القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الرباء - فلسفة حرمة الرباء - 1. الرباء هادم للأُسس الأخلاقية - 2. المفاسد الاجتماعية للرباء - 3. المفاسد الاقتصادية للرباء/الرِّباء موضوعاً و حکماً /كتاب الرِّباء



 
موضوع: كتاب الرِّباء/الرِّباء موضوعاً و حکماً /لفصل الثالث: في الربا القرضي - تعريف القرض وكيفيّة اشتماله على الرباء - فلسفة حرمة الرباء - 1. الرباء هادم للأُسس الأخلاقية - 2. المفاسد الاجتماعية للرباء - 3. المفاسد الاقتصادية للرباء
 
در جلسات گذشته «رِباء معاوضي» و احکام بربوط به آن را بيان نمودیم. و همچنین بیع عَرایاء را.
در این جلسه در ادامه ی مبحث رِباء، به «الرِباء قرضي» خواهيم پرداخت.
 


فصل سوم: «الرِباء القرضي»

نکته:مرحوم امام خمینی (ره) این بحث را در مباحث مختلف پخش کرده و به صورت پراکنده بحث کرده. مثلاً بخشی از این مسأله را در همین جا یعنی «کتاب الرِّباء» آورده و بخش دیگر را «کتاب القَرْض» و بخش دیگر را در «کتاب الدَیْن» را آورده. ولی ما همه را یک جا جمع کرده ایم.


تعریف القَرْض: «تَمْلیک مال لآخَرَ بالضّمان بعِينه أو مِثْلِه أو قيمته».در واقع در قَرْض، احترام مال محفوظ است؛ بر خلاف هِبَة.


مقدّمه:

انواع رِباء در بین اعراب:

الف) شرط تعیین سود از اوّل: یعنی از همین الآن شرط می کردند معاوضه در قِبال پرداخت سود ماهانه می باشد.

ب) اخذ مَبْلَغ هنگام سر آمدن وقت: یعنی مبلغ را به متقاضى می دادند و هنگام سر آمدن مدّت، به آخذ می گفتند مبلغ را بده و اگر او می گفت ندارم که بدهم، می گفتند به تو مُهْلت می دهیم ولی باید سود این مُهْلت را بدهی.در مورد دوم ماسَبَق رِباء ندارد؛ بلکه بعد رِباء می آید.
به نظر ما هر دو مورد رِباء می باشد. برخی از به اصطلاح روشنفکران مصری قائل اند به این که مورد دوم مصداق رِباء می باشد.
اشکال به این فرمایش: این کلام غلطی است! فرقی بین مورد اوّل و دوم در شامل شدن رِباء نيست. اصلاً مورد دوم کم اتّفاق می اُفتد. یعنی مورد نخست بیشتر در بین یهودیان رواج دارد.


فلسفه ی رِباء از دیدگاه قرآن کریم:قرآن کریم فلسفه ی رِباء را «ظُلْم» می داند: ﴿فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ﴾[1]

البته عرایض ما در مورد مفاسد رِباء بخش زیادی از آن مربوط به این آیه ی شریفه نیست.


مفاسد رِباء:

الف) مفسده ی اخلاقی رِباء: اگر انسان روح اسلام را درک کند، مفسده ی اخلاقی رِباء را متوجّه خواهد شد . اخلاق اسلامی این است که به جامعه می نگرد و همه ی مسلمانان و انسان ها را به چشم برادری می بیند : «انّما المؤمنون إخْوَة»[2]
.لذا رِباء با اخلاق اسلامی در تعارض است.
روايتی در این زمینه از شیعه و سُنّی نقل شده از زبان پیامبر گرامی اسلام نقل شده و آن روایت این است:
«مَثَلُ الْمُؤْمِنِينَ فِي تَوَادِّهِمْ وَتَرَاحُمِهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ مَثَلُ الْجَسَدِ؛ إِذَا اشْتَكَى مِنْهُ عُضْوٌ تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ الْجَسَدِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى»[3]
.
يعنی جامعه ی انسانی مثل جسد انسان است. لذا اگر عضوی درد کند، همه ی اعضاء ناراحت خواهد بود.


ب) مفسده ی اجتماعی رِباء:این مفسده از دو نظر و جنبه است.
جنبه ی موضوعی داشتن مال و در نتیجه تعطیلی کارهای خیر: اسلام دوست دارد انسان به پول از نظر طریقیّت نگاه کند نه موضوعیّت؛ و لذا انسان و مؤمنين را دعوت به خيرات کردن می کند.
روایت مؤیّد:
«قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّى اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ : إِذَا مَاتَ اَلْإِنْسَانُ اِنْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ عِلْمٍ يُنْتَفَعُ بِهِ أَوْ صَدَقَةٍ تَجْرِي لَهُ أَوْ وَلَدٍ صَالِحٍ يَدْعُو لَه»[4]
.
«صدقه ى جاریّة» کلمه ای می باشد از طرف رسول خدا (صلّی الله علیه و آله وسلّم). این یعنی صدقه ی جاریه کار نیکی است که می توان در هر ایّامی از آن بهره بگیرند. و این در شرایط فرق می کند. و رِباء خوارى درست در مقابل نکته ی این روایت است.


ج) مفسده ی اقتصادی رِباء:

بیان روايت در مورد مفسده ی اقتصادی:قال الرّضا (علیه السّلام): «عِلَّةُ تَحْرِیمِ الرِّبَا بِالنَّسِیئَةِ لِعِلَّةِ ذَهَابِ الْمَعْرُوفِ وَ تَلَفِ الْأَمْوَالِ و َرَغْبَةِ النَّاسِ فِی الرِّبْحِ و َتَرْکهِمُ الْقَرْضَ و َالْفَرْضُ صَنَائِعُ الْمَعْرُوفِ و َلِمَا فِی ذَلِک مِنَ الْفَسَادِ و َالظُّلْمِ و َفَنَاءِ الْأَمْوَالِ»[5]
.
این روایت می فرماید نباید پول جنبه ی موضوعی داشته باشد و انسان با آن بازی کند و در دست خود نگه دارد. بلکه نظر اسلام این است که انسان باید آن را در مسائل عامّ المَنْفَعَة مصرف كند.
ايجاد و گسترش تَنْبلى در جامعه: اسلام از بِطالت گذراندن بدش می آید و انسان باید کار و تلاش کند تا پول حلال و دست رَنْج خودش را به دست بیاورد نه صِرْف انباشت پول.
روایت دیگر در این زمینه: «إنّ اللّه عزّ و جلّ يبغض كثرة النوم و كثرة الفراغ و كثرة الأكل»[6]
.
در اسلام اقتصاد، اصول اقتصادی هست. ولی علم اقتصاد چون تابع روز است، نیست! اقتصاددانان که علم اقتصاد می دانند تأکید دارند رِباء پدید آورنده ی اختلاف طبقاتی است و این مبغوض اسلام است.
 

[1] سوره بقره، آيه 279.

[2] الوافي، الفيض الكاشاني، ج5، ص551.

[3] ميزان الحكمة، المحمدي الري شهري، الشيخ محمد، ج4، ص2837.

[4] أحكام الأطفال ، جمع من المحققين، ج6، ص438.

[5] جامع أحاديث الشيعة، البروجردي، السيد حسين، ج18، ص132.

[6] توضيح الأسناد المشكلة في الكتب الأربعة ، الشبيري الزنجاني، السيد محمد جواد، ج2، ص20.