جلسه 1398/01/27

بسم الله الرحمن الرحیم



مهر بطلان بر رسوم جاهليت

موضوع: مهر بطلان بر رسوم جاهلیت
الآیة الثالثة و الرابعة«وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَکانَ زَوْجٍ وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً ***وَ کَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضي بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ ميثاقاً غَليظاً»[1]

ترجمه: و اگر خواستید همسر خود را طلاق دهید و به جاى او همسر دیگرى بگیرید، و به یکى از آنان که مى خواهید طلاقشان دهید، به اندازه پوستى پر از طلا مهریه داده اید، چیزى از آن را بازپس نگیرید. آیا مى خواهید آن را بازپس بگیرید در حالى که این کار ستمى بهت آور و گناهى آشکار است ؟
و چگونه آن را به ستم بازپس مى گیرید در حالى که سخت به یکدیگر پیوند خورده بودید و آنها با عقد زوجیت پیمانى استوار از شما گرفته بودند و بدین وسیله مهریه از آنِ ایشان شده بود ؟
معنای مفردات آ یه1:« اسْتِبْدالَ»: إقامة إمرأة مقام امرأة أخری.
2:« قِنْطاراً»: هو المال الکثیر، یقال: قنطر فی الأمر یقنطر إذا عظّمه بتکثیر الکلام فیه من غیر حاجة إلیه، و یطلق علی الجسر الکبیر القنطرة لِعُظمِها.
3:« بُهْتاناً»: من البهت بمعنی التحیّر، فلو أطلق علی الکذب فلأنّه یحیِّر المکذوب علیه.
4:« أَفْضي» : الإفضاء إلی الشیء، هو الوصول إلیه، و هو کنایة عن العمل الجنسی القائم بالطرفین، و هذا التعبیر العاطفی یثیر (بر می انگیزد ) عطف الزوج إلی رعایة العدل.
5:« ميثاقاً غَليظاً»: قیل: کان ذلک یؤخذ عند عقدة النکاح، فیقال: الله علیک لتمسکن بمعروف أو تسرحن بإحسان، و یحتمل أن یکون مشیراً إلی قوله سبحانه:« فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ »[2]

 
بحث ما در باره احکام مهور و صدقات، تا کنون دو آیه را در این زمینه خواندیم، الآن بحث ما در آیه سوم است، آیه ای که می خوانیم در واقع می خواهد یک سنت جاهلی را ابطال کند، ابتدا لغات آیه را معنی کنیم، سپس سراغ مفاد آیه می رویم که مفادش چیست؟
«وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَکانَ زَوْجٍ » استبدال این است که یکی را ببریم، دیگری را جایش بگذاریم، مثلاً کسی می خواهد زنی را طلاق بدهد و بجایش زن دیگری را بگیرد، از این کار تعبیر می کنند به استبدال، کأنّه زن دومی بدل زن اولی است. بعداً می فرماید:
بعداً می فرماید:«وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً» کلمه « قِنْطار» به معنی شیء بزرگ است، اگر به جسر ها و پل ها هم قنطره و قناطیر می گویند، بخاطر بزرگی و عظمت آنهاست، کلمه « قنطار» حاکی از عظمت است.
«فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً» کلمه:« بُهْتاناً» در اصطلاح ما به معنی دروغ است، اما در لغت عرب از بهت گرفته شده، مثلاً انسان یک چیزی بگوید که طرف مقابلش مبهوت بشود، اگر به دروغ هم بهتان می گویند، بخاطر این است که طرف مبهوت می شود بر اینکه این چه نسبتی است که به من می دهند و حال آنکه من از آن بری هستم.
البته این مسائل را کتاب «المقاییس» بهتر می تواند معنی کند، پس کلمه «بُهْتان» از بهت است و به معنی تحیُّر می باشد، اگر به دروغ هم بهتان می گویند، چون «مکذوب علیه» متحیّر می شود که این چه حرفی است که به من نسبت می دهد و حال آ نکه من دارای یک چنین نسبت نیستم.
بعضی از افراد حدیث رسول اکرم (صلّی الله علیه و آ له) را که فرموده: «باهِتوهُم» بد معنی کرده اند، حضرت نسبت به مخالف می فرماید: «باهِتوهُم» ، کلمه «باهِتوا» را به معنی بهتان معنی کرده اند، یعنی در واقع به مخالفین ما نسبت دروغ بدهید، حاشا که معصومین (علیه السلام) یک چنین دستوری بدهند، این حاکی از این است که چنین افرادی در ادب عربی وارد نیستند ولذا معنی را از زبان مردم می گیرند، در زبان مردم بهتان به معنی دروغ است، فلانی به دیگری بهتان می گوید، یعنی دروغ می گوید و حال آنکه بهتان به معنی تحیُّر است، «باهِتوهُم» یعنی با آنها به گونه ای سخن بگویید که متحیر بشوند و نتوانند در مقابل شما جوابی بدهند.
«وَ قَدْ أَفْضي بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ» کلمه « أَفْضي» به معنی وصل است،« وَ قَدْ أَفْضي»: أی وصل « بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ»، از آن عمل جنسی تعبیر به «أَفْضي» کرده « وَ قَدْ أَفْضي بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ»، یعنی زن و مرد بهم رسیدند، کأنّه زن و مرد شیء واحدی شده اند و شخصیت واحدی پیدا کرده اند.
«وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ ميثاقاً غَليظاً» قرآن کریم در باره زنا شوئی از کلمه « ميثاقاً غَليظاً» استفاده می کنند و تعبیر می آورد، یعنی شما زن و شوهر میثاق محکم بستید، نباید این میثاق محکم را نادیده بگیرید و آن را پاره کنید.
تفسیر آیهمعلوم می شود که در زمان جاهلیت گاهی مردی، با زنی ازدواج می کرد و مدتی با او زندگی می کرد، وقتی که او کهنه می شد، می خواست او را طلاق بدهد، سپس سراغ زن دومی می رفت، و این کار برای او درد سر داشت چون باید مهریه اش را بدهد، ولذا زن مطلقه را تحت فشار قرار می داد تا مهریه را از او بگیرد و به زن دومی بدهد و بگوید این، جای آن، قرآن کریم می فرماید: این سنت، سنت غلط است، «وَ إِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَکانَ زَوْجٍ » حق ندارید که مهریه اولی را بگیرید و به دومی بدهید و حال آنکه همین زنی را که طلاق دادید، یک روزی برو بیا داشت، جوان بوده و جوانی خود را به پای تو گذاشته، خیلی نمک به حرامی است که خدمتش را نادیده بگیرید و او را به عنوان لباس کهنه از خانه بیرون کنید و دور بیندازی و حتی مهریه اش را هم از او بگیری و آن را به دومی بدهید.
« وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً » اگر به یکی از آنها مهریه زیادی دادید،« فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً» چیزی از او نگیرید، گرفتن حرام است، این رسمی است که در جاهلیت بوده وقرآن می خواهد آن رسم جاهلیت را بشکند.
بعد می فرماید خیال نکنید که این گرفتن شما یک کار حلال است، « أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً» از نظر ادبی، کلمه « بُهْتاناً وَ إِثْماً» حال است برای واوِ «أَ تَأْخُذُونَهُ» آیا مهریه را از او می گیرید و حال آنکه این زن حیران است و با خودش می گوید این چه انسانیتی است که من ده سال یا بیشتر به این مرد خدمت کرد ه ام، و الآن همه چیز را از من می گیرد، کلمه « بُهْتاناً» به معنی حیران است.
معلوم می شود اگر کسی زنی را گرفت، و قتی خواست او را طلاق بدهد، حق ندارد که مهریه را از او بگیرد و آن را به زن دومی بدهد، چون این کار هم مایه بهت و حیرانی زن اول است و هم گناه بزرگ است.
قرآن کریم غالباً فلسفه احکام را ذکر می کند، منتها عقل قرآنی می خواهد که این فلسفه را درک کند، در اینجا نیز فلسفه این حکم را بیان می کند و می فرماید: « أَ تَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَ إِثْماً مُبيناً»، بعد این آیه را به عنوان دلیل می آورد و می فرماید:
« وَ کَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضي بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ» أی وصل «بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ» کلمه «أَفْضي» به معنی وصل است، به افضاء هم که افضاء می گویند، چون سبب می شود آن حائلی که بین مخرجین است از بین برود و هردو مخرج با همدیگر وصل بشوند،«أَفْضي» أی وصل «بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ » شما (زوجین) به هم رسیدید و کأنّه شخص واحد شدید، آنوقت چطور مهریه را از او (زن مطلقه) می گیرید و به دیگری می دهید، این تعلیل است، قرآن مجید هرچند گاهی در احکام شرعیه، علت آنها را هم بیان می کند.
ما از این آیه مبارکه، یک مسأ له اجتماعی را استفاده کردیم و آن اینکه بیع غیر از نکاح است، در بیع «مبادلة مال بمال» است، اما نکاح مبادلة مال بمال نیست، نکاح در حقیقت یک عقد مقدسی است، یک پیمان مقدسی است، مسأله خرید و فروش نیست.
غربی ها خیال می کنند مهریه ای که در اسلام است، به معنی خریدن زن است، و حال آنکه این گونه نیست، بلکه یکنوع تکریم زن و بها دادن به زن است، قرآن می فرماید: مسأله خرید و فروش نیست، بلکه یکنوع پیمان است.
قداسة عقد الزواج و أنّه لیس من مقولة البیعثمّ إنّه بعد ما شدّد الأمر علی هذا النوع من العمل الذی وصفه بالبهتان و الإثم، عاد إلی إثارة (بر انگیختن) عطف الزوج علی زوجته حتی یصدّه بذلک عن هذ ا العمل القبیح، و ذلک بوجهین:
1:« وَ کَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَ قَدْ أَفْضي بَعْضُکُمْ إِلي بَعْضٍ» أی وصل بعضکم إلی بعض، یقال: أفضی فلان إلی فلان، أی وصل إلیه، و هذا التعبیر، أی وصول کلّ إلی الآخر إشارة إلی أنّ کلّاً من الزوجین بعد العقد، صار جزء مُتمِّماً لوجود الآخر، بعد ما کان منفصلین فصارا متصلین کشیء واحد و هذا الأمر، أی وجود الوحدة بینهما یقتضی الفضل و العطف و المفارقة عن رأفة و رحمة، و علی الزوج إذا أراد المفارقة أن لا ینسی الفضل و حکم الأخلاق کما إذا أراد الزوج الطلاق قبل المسّ فإنّ الواجب نصف المهر و لکن علیه أن لا ینسی الفضل و العطف قال: «وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَ قَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَريضَةً فَنِصْفُ ما فَرَضْتُمْ إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّکاحِ وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوي وَ لا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَکُمْ إِنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصيرٌ»[3]
، فإذا کانت هذه هی الضابطة، فعلی الزوج عدم نسیان الفضل مطلقاً سواء أطلق قبل الدخول أم بعده.
2:«وَ أَخَذْنَ مِنْکُمْ ميثاقاً غَليظاً» وهذه الفقرة تدلّ علی أنّ الزوجة تأخذ میثاقاً غلیظاً عند العقد، فالتعبیر عن عقد النکاح بالمیثاق یدلّ علی قداسة عقد الزواج و أنّه لیس نظیر البیع الذی هو مبادلة مال بمال أو نظیر الإجارة من تسلیط المستأجر علی العین، بل هو نوع میثاق بین الطرفین بأن یعیش الزوج مع الزوجة معیشة رحمة و مودّة.
و من المعلوم أن عضل المرأة علی بذل ما أخذت یعدّ نقضاً للمیثاق و العهد « وَ أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کانَ مَسْؤُلاً»[4]

کما أنّة سبحانه و صف المیثاق بقوله:« غَليظاً» لیدلّ علی سموّ و مکانة هذا المیثاق، و الغلیظ صفة مشبهة من – غلظ – بضمّ اللام إذا صلب و الغلظة فی الحقیقة صلابة الذوات ثمّ استعیرت إلی صعبوة المعانی و شدّتها فی أنواعها»
نقل عن الشیخ محمود شلتوت فی تفسیره:« إذا تنبّهنا إلی أنّ کلمة میثاق لم ترد فی القرآن الکریم إلّا تعبیراً عمّا بین الله و عباده من موجبات التوحید (أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ)،
و التزام الأحکام (الَّذينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْميثاقَ)، و أمّا بین الدولة و الدولة من الشؤون العامّة الخطیرة (...وَ إِنِ اسْتَنْصَرُوکُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْکُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَىٰ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ ۗ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) ، علمنا مقدار المکانة التی سمّا القرآن بعقد الزواج إلیها، و إذا تنبهنا مرة أخری إلی أنّ وصف المیثاق بالغلیظ لم یرد فی موضع من مواضعه إلّا فی عقد الزواج تضاعف لدینا سموّ هذه المکانة التی رفع القرآن إلیها هذه الرابطة السامیة عن کل ما أطلق علیه کلمة میثاق»[5]

معلوم می شود که نکاح یک پیمان خیلی مهمی است، در کنار آن سه تا، گاهی در توحید است، گاهی در التزام به احکام است، گاهی سومی است و گاهی چهارمی است.
میثاق در جای بزرگ به کار رفته است، ولذا ما نباید عقد نکاح را یک مسأله کوچکی بشماریم و هر وقت دل ما خواست از هم جدا بشویم.
لا حدّ للمهر فی الإسلامقرآن کریم فرمود: «وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً» خلیفه دوم بالای منبر رفت و گفت شنیدم که مهریه را بالا بردید، از این به بعد کسی حق ندارد که مهریه را از مهر السنّة بالاتر ببرد و هرکس بالاتر ببرد، من او را مؤاخذه می کنم، یک زنی از پشت پرده گفت جناب خلیفه، چطور شما می گویید که کسی حق ندارد که مهریه را از مهر السنّه بالاتر ببرد و حال آنکه قرآن کریم می فرماید: «وَ آتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً» معلوم می شود که از مهر السنّه می شود تجاوز کرد؟
خلیفه دوم گاهی در یک چنین مواردی عقب نشینی می کرد و در اینجا هم از گفتار خود عقب نشینی کرد و گفت:
أیّها الناس، بدانید اگر من گفتم بیشتر از مهر السنّة جایز نیست، از گفتار خود برگشتم ولذا می گویم فوق المهر السنّه جایز است، هر مقداری که دل شما می خواهد مهریه بدهید، بعد این جمله را گفت:« کلّ الناس أفقه من عمر حتّی المخدرات فی الحجال»
 

[1] نساء/سوره4، آیه20 و 21.

[2] بقره/سوره2، آیه239.

[3] بقره/سوره2، آیه237.

[4] اسراء/سوره17، آیه34.

[5] لاحظ: التفسیر الکاشف، ج2، ص283، نقلاً عن تفسیر الشیخ شلتوت.