جلسه 1398/01/25

بسم الله الرحمن الرحیم



ازدواج با زانيه

موضوع: ازدواج با زانیه
«الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ»[1]

واقع مطلب این است که فقهای ما در این مسأله (ازدواج با زانیه) سراغ روایات رفته اند، اما نسبت به خودِ آیه کمتر تحقیق کرده اند، حتی جناب صاحب جواهر در جلد سی ام جواهر، تقریبا یک صفحه و نیم بحث کرده است، و حال آنکه ولی حق مطلب این است که اول در باره خودِ آیه مبارکه خوب تحقیق کنیم و سپس سراغ روایات برویم.
ما نخست در اینجا باید دو فقره اول را خوب معنی کنیم «الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ» . البته اهل سنت نیز در باره این آیه مبارکه بحث دارند، بحث این است که آیا این دو فقره اول در مقام مذمت است که من اسمش را اخبار گذاشته ام، قرطبی در تفسیر خود می گوید در مقام مذمت، البته بین هردو تعبیر چندان فرقی نیست (یعنی چه بگوییم در مقام مذمت و چه بگوییم در مقام اخبار، چندان فرقی نمی کند) آیا این دو فقره که می فرماید زانی سراغ همجنس خودش می رود یا سراغ بدتر از خودش می رود، اگر سراغ زانیة رفت، زانیه همجنس اوست، اما اگر سراغ مشرکه رفت، مشرکه بدتر از خودش است، و هکذا زانیه یا سراغ همجنس خودش می رود یا سراغ بدتر از خودش می رود، اگر سراغ زانی رفت، زانی همجنس اوست، و اگر سراغ مشرک رفت، مشرک بدتر از خودش می باشد ) آیا این دو فقره، یعنی «الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ» در مقام مذمت است یا در مقام مذمت نیست؟ البته اگر در مقام مذمت باشد، حکم شرعی از آن استفاده نمی شود.
یا اینکه این دو فقره، یعنی: «الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ» در مقام تشریع و تحریم است، قرطبی می گوید یا در مقام مذمت است یا در مقام تحریم، ولی تعبیر من این است: آیا این دو فقره در مقام اخبار است یا در مقام تشریع؟
اگر در مقام اخبار و مذمت باشد، از این دو «فقرة» حرمت استفاده نمی شود، یعنی اگر زانی با زانیه یا با مشرکه ازدواج کند، حرمت استفاده نمی شود، همچنین اگر زانیه با مرد زانی یا با مشرک ازدواج کند، باز هم حرمت استفاده نمی شود.
دیدگاه استاد سبحانیولی من معتقدم که آیه مبارکه در مقام تحریم و تشریع است و در واقع می خواهد بفرماید: جناب مسلمان، هر چند خودت زانی هستی، چنانچه با زانیه ازدواج کنی حرام است، یعنی حق نداری که با زانیه ازداج کنی، یا اگر با مشرکه ازدواج کنی حرام است، یعنی حق نداری با مشرکه ازدواج کنی، اگر مسلمانِ زانی با زنِ مسلمان زانیه ازدواج کند یا با مشرکه ازدواج کند، حرام است، همچنین زن مسلمان که زانیه است، حق ندارد با مسلمان زانی یا با مرد مشرک ازدواج کند.
ما معتقدیم که آیه مبارکه در مقام تشریع و تحریم است، این دو طائفه که آدم های پست و آلوده هستند، حق ندارند که با همجنس خود یا با پست تر از همجنس خود شان (که مشرک باشد) ازدواج کنند، آیه در مقام تحریم است.
اگر ما احتمال دوم را گرفتیم، قهراً ذیل آیه معنایش خیلی روشن می شود.
دلیل احتمال دوم دلیل براینکه آیه در مقام تشریع و تحریم است نه در مقام اخبار و مذمت، به بیان واضح تر و روشن تر آیه مبارکه می فرماید: برمرد مسلمانِ زانی حرام است که با زنِ مسلمانِ زانیه ازدواج کند یا با مشرکه ازدواج نماید.
همچنین آیه مبارکه می فرماید: بر زنِ مسلمانِ زانیه حرام است که با مردِ مسلمانِ زانی یا مرد مشرک ازدواج نماید، ازدواج آنها با همدیگر حرام است.
دلیل بر اینکه آیه مبارکه در مقام تحریم است نه در مقام اخبار و مذمت.
اوّلاً؛ اگر آیه در مقام اخبار باشد، کذب لازم می آید، یعنی سر از دروغ در می آورد، چون گاهی از اوقات مسلمانِ زانی با زن مسلمان عفیفه هم ازدواج می کند، گاهی زن مسلمان زانیه با مرد عفیف ازدواج می کند، اگر اخبار باشد، اخبارش کلیت ندارد، مگر اینکه بگوییم جنبه عمومی ندارد، بلکه جنبه غالبی دارد ( که آن خلاف است).
ثانیاً؛ دلیل دیگر بر اینکه این آیه در مقام تشریع است نه در مقام اخبار و مذمت، چون قبلاً خواندیم که مردِ مسلمانِ زانی حق ندارد که با مشرکه ازدواج کند، اگر بگوییم در مقام مذمت است نه در مقام تحریم، معنایش این است که مرد مسلمان زانی می تواند با زن مشرکه ازدواج کند و حال آنکه ازدواج با مشرکه مطلقا حرام است.
سؤالحالا که مردِ مسلمانِ زانی حق ندارد که با زنِ مسلمانِ زانیه یا با زن مشرکه ازدواج کند و با العکس، یعنی زانیه مسلمان هم حق ندارد که با زانی مسلمان و با مرد مشرک ازدواج کند، پس چرا در آخر آیه می گوید:« وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ»، اگر در واقع مسأله اعم است که هم زانی را می گیرد و هم مؤمن را، پس چرا در آخر آیه مبارکه می فرماید: وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ»؟
جوابدر مقام جواب می گوییم چون در اینجا سه گروه و طائفه هستند:
الف؛ مرد مسلمانِ زانی.
ب؛ زن مسلمان زانیه.
ج؛ مسلمانِ مؤمن.
از این سه گروه، دو گروه اول گوش به حرف قرآن نمی دهند، قرآن هرچه بفرماید که: مرد مسلمان زانی، حق نداری که با زن مسلمان زانیه یا با زن مشرکه ازدوج کنی، به حرف قرآن گوش نمی دهد، و همچنین قرآن اگر به زن مسلمان زاینه خطاب کند و بفرماید: زن مسلمان زانیة، حق نداری که با مرد مسلمان زانی یا با مرد مشرک ازدواج کنی، گوش به حرف قرآن نمی دهد.
اما گروه سوم (یعنی مؤمنین) که در حال امتثال هستند، به حرف قرآن گوش می کنند و لذا قرآن می فرماید:« وَ حُرِّمَ ذلِکَ - یعنی نکاح، نکاح مؤمن با زانیه، نکاح مؤمن با مشرکه حرام است، کلمه « ذلِکَ » به نکاح است– « وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ» نکاح مؤمن با زانیه، نکاح مؤمن با مشرکه حرام است.
باید توجه داشت که آن دو فقرة، یعنی: «الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ» در باره نکاح بحث می کند نه در باره عمل جنسی، چون حرمت عمل جنسی به طریق زنا معلوم است و لذا نیاز به گفتن ندارد، نکاح را بحث می کند، سه طائفه هستند، منتها طائفه اول و دوم به حرف قرآن گوش نمی دهند، اما طائفه سوم به حرف خدا و قرآن گوش می کنند، از این رو می فرماید:« وَ حُرِّمَ ذلِکَ – أی: نکاح المؤمن، الزانیةَ و المشرکةَ - حُرِّم عَلَي الْمُؤْمِنينَ»، همچنین نکاح المؤمنة، الزانیَ و المشرکَ -بر مؤمن حرام است- « وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ» این است معنی آیه مبارکه.
البته بعضی از فقهای ما متاسفانه در این مسأله، یک مرتبه سراغ روایات رفته اند، و حال آنکه اول باید آیه را دقت کنیم و اگر چیزی از آیه به دست نیاوردیم، آنوقت سراغ روایات برویم، یا اگر از آیات هم چیزی به دست آ وردیم، اشکال ندارد که رو ایات را هم بیاوریم تا مسأله بهتر جا بیفتد.
بنابراین، سه گروه و طائفه هستند، آن دو گروه اول به حرف قرآن گوش نمی کنند، اما گروه سوم که می گوید:« وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ» گوش می کنند، یعنی مؤمن حق ندارد که با زانیه و مشرکه ازدواج کند، همچنین مؤمنة هم حق ندارد که با زانی و مشرک ازدواج نماید.
روایات اما روایات، البته روایات در اینجا مختلف اند، یک دسته از روایات می گویند نکاح آنها با همدیگر جایز است، دسته دیگر می گویند نکاح آنها با همدیگر جایز نیست، روایات را هم صاحب جواهر آورده و هم صاحب حدائق آورده، صاحب حدائق می فرماید کسانی که قائل به تحریم هستند، مسأله را خوب بحث نکرد ه اند، روایات را دقیقاً ندیده اند، روایات خوب نتوانسته اند جمع نکرده اند، یکباره سراغ روایات رفته اند و حال آ نکه از آ یه غفلت کرده اند، آیه می گوید حرام است، همین عمل این دو طائفه حرام است، یعنی هم برای آنها حرام است و هم برای مؤمن است، منتها آن دو طائفه گوش نمی کنند، اما مؤمنین گوش می کنند، بعد ایشان (صاحب حدائق) می خواهد روایات را جمع می کند، البته من روایات را در کتاب خودم بنام: «النکاح فی الشریعة الإسلامیة الغرّاء» جمع کرده ام، این کتاب در دو جلد است، من در جلد دوم روایات را آورده ام و جمع کرده ام و گفته ام حضرت که می فرماید جایز است، این در جایی است که بتواند این زن را از آن عمل بد باز دارد، در این صورت جایز است، اگر واقعاً با زن زانیه ازدواج می کند و می خواهد با این ازدواج زن را از عمل بد باز بدارد، این ازدواج با زن زانیه اشکال ندارد.
نظریه آیت الله خوئیحضرت آیت الله خوئی می فرماید ازدواج با زن زانیه اشکال ندارد و می فرماید: مراد از نکاح وطی است، یعنی اینکه قرآن کریم می فرماید: «الزَّاني لا يَنْکِحُ إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ»، مرادش از نکاح در اینجا وطی و مباشرت است «لا يَنْکِحُها»: أی لا یطئها، ایشان (آیت الله خوئی) نکاح را به معنی وطی می گیرد، و می فرماید آیه مربوط به عقد نیست، می گوید معنای آیه چنین است: «الزَّاني لا يَنْکِحُ»:أی لا یطئها «إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها»: لا یطئها « إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ» مؤمنین زنا نمی کنند، این دو طائفه (زانی و زانیة) زنا می کنند.
 
مناقشه استاد سبحانی بر گفتار آیت الله خوئی ما نسبت به فرمایش ایشان عرض می کنیم که نکاح در قرآن کریم به معنی وطی نیامده، نکاح در قرآن کریم به معنی عقد است، چطور شما کلمه نکاح را که تقریباً بیست و چهار بار در قرآن کریم آمده، حمل بر وطی می کنید، ایشان (آیت الله خوئی) اصلاً آیه مبارکه را از محل بحث بیرون کرده و می گوید معنای آیه چنین است: «الزَّاني لا يَنْکِحُ»:أی لا یطئها «إِلاَّ زانِيَةً أَوْ مُشْرِکَةً وَ الزَّانِيَةُ لا يَنْکِحُها»: لا یطئها « إِلاَّ زانٍ أَوْ مُشْرِکٌ» مؤمن چه کار می کند؟ مؤمن سراغ طیب و طاهر می رود «وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ».
ما در جواب ایشان می گوییم: حضرت آیت الله خوئی، شما پیش داوری می کنید، چون قبلاً مسأله را درست کرده اید و سپس آیه را طبق آن تفسیر و تأویل می کنید، و حال آنکه آیه مبارکه در باره نکاح است، آیه می گوید زانیه نکاح می کند این دوتا را و این نکاح شان حرام است، زانیه هم نکاح می کند این دوتا را و حال آنکه نکاح شان حرام است، اما چون گوش نمی کنند، «وَ حُرِّمَ ذلِکَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ» ،بعداً آیت الله خوئی می فرماید: کلمه « حُرِّمَ» به معنی کراهت شدید است.
به نظر من این فرمایش ایشان هم خیلی بعید است چون کلمه حُرِّمَ» در قرآن به معنی کراهت نیست.
البته من این دو مطلب را از کتاب «البیان» آیت الله خوئی برای شما نقل کردم.
پرسشممکن است کسی بپرسد که چرا یکی از محرمّات را از قلم انداختید و آن را نگفتید و آن خامسه است، چون چهار تا برای انسان جایز است، اما پنجمی جایز نیست؟
پاسخپاسخش این است که بحث ما در باره محرماتی است که به عنوان اولی حرامند مثل عمه و خاله، اما خامسه به عنوان اولی حرام نیست، بلکه به عنوان ثانوی حرام است.
 
    
أحکام المهور 
الأیة الأولی«وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَيْ ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنيئاً مَريئاً»[2]

ترجمه: مهر زنان را که هدیه اى است، به آنان بدهید. پس اگر چیزى از آن را با رضایت خاطر به شما بخشیدند، آن را بخورید. گوارا و نوش جانتان خواهد بود.
 
معنای مفردات آیه1:« صَدُقاتِهِنَّ»: قال ابن فارس: أصل یدل علی قوّة فی الشیء قولاً و غیره، و من ذلک الصدق، خلاف الکذب، سُمِّی لقوّته فی نفسه و لأنّ الکذب لا قوّة له، و هو باطل و سُمِّی مهر المرأة صداقاً لقوّته و أنّه حق یلزم.
2:« نِحْلَةً»: أی عطیة، وقد أمر الله سبحانه الأزواج أن یتبرعوا باعطاء المهور عطیة منهم لزوجاتهم.
3:« نَفْساً»: تمییز لقوله: « طِبْنَ » أی طابت أنفسهن بهبة شیء من الصدق لکم.
4: «هَنيئاً» نعمة بلا کدّ و لا تبعة.
5:« مَريئاً»: سائغاً کالطعام السائغ ینزل فی المرئ بسهولة و لا غصّة»[3]

طبق سنت الاهی و دستور شریعت اسلامی، دختران از خانه های پدران قطع امید می کنند ولذا همراه با جهزیه ای که پدران برای آنان تهیه کرده اند به خانه های شوهران می روند، شوهران هم باید در مقابلش یک کاری انجام بدهند و آن این است که شوهران هم برای این دختران یک مهریه ای را قرار می دهند، اما این« مهر» خرید و فروش نیست، بلکه یک نحله است، قرآن کریم از آن تعبیر به نحله می کند، این در واقع «صدُقات» است، یعنی یکنوع کرامتی است از ناحیه شوهران به همسران شان، زیرا دختران هر چه دارند با طبق اخلاص به خانه های شوهران می آورند، شوهران هم برای تکریم و تعظیم همسران شان یک مهریه ای را قرار می دهند.
البته در میان غربی ها (اروپا و آمریکا) مسأله مهریه اصلاً مطرح نیست، هر موقع به آنها بگوییم مهریه دختر، خیال می کنند که یکنوع خرید و فروشی در کار است و از مسأ له مهریه خیلی تعجب می کنند، اما این بیچاره ها نمی دانند که این خرید و فروش نیست، بلکه یکنوع کرامتی است از ناحیه شوهران نسبت به همسران شان، قرآن کریم می فرماید:«وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ» کلمه: «صَدُقات» جمع صَدُقه است، صِدق به معنای مُحکَم است، چرا به سخن راست و حرف راست، می گویند:« صِدق»، چون سخن راست و حرف راست، محکم است، بر خلاف دروغ که محکم نیست، «صَدُقات» از صِدق گرفته شده است، اگر به سخن راست، می گویند:« صِدق»، چون محکم ا ست، اما کذب و دروغ محکم نیست، معلوم می شود که مهریه یک حقی است بر گردن شوهران که باید تقدیم همسران شان بکنند.
پرسشپرسش این است که کلمه: «وَ آتُوا » خطاب به چه کسانی است؟
پاسخبعضی ها می گویند خطاب به پدران دختران است، چون در زمان جاهلیت دختران را می دادند، مهریه را پدران برای خود شان می گرفتند و چیزی به دختران نمی دادند، قرآن کریم از این کار نهی می کند ولذا می فرماید: «وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ».
ولی من معتقدم که کلمه: «وَ آتُوا» خطاب به پدران نیست، بلکه خطاب به شوهران است، به چه دلیل؟ به دلیل کلمه :
« نِحْلَةً»، چون می فرماید: «وَ آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً» أی عطیّةً و هبةً و تکریماً، معلوم می شود که خطاب به پدران نیست، بلکه خطاب به شوهران است، البته آن مطلب هم درست که در جاهلیت وقتی دختران را به کسی می دادند، مهریه را پدران دختران برای خود شان می گرفتند و چیزی به دختران نمی دادند، ولی این آیه ناظر به آن قضیه نیست، بلکه خطاب شوهران است، اگر احیاناً در بعضی از روایات ما، کلمه «شراء» یعنی خرید و فروش به کار رفته، از باب شوخی است، یعنی حضرات معصومین (علیهم السلام) خواسته اند که در ضمن بیان مسأله، یکنوع شوخی هم بکنند.
«فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَيْ ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنيئاً مَريئاً» حال اگر خودِ دختران با میل و رغبت خود شان بخشی از مهریه را ببخشند، اشکال ندارد، البته در دو صورت می بخشند؟
الف؛ به قدری به شوهران علاقمند هستند که در نیمه زندگی نیمی از مهریه خود را می بخشند، یا إبراء کنند، اگر ابراء کنند، دیگر حق رجوع ندارند، یعنی نمی توانند به آن بر گردند.
ب؛ گاهی از اوقات، دختران از دست این شوهران شان ناراضی اند و دوست ندارند که با آنان ادامه زندگی بدهند، ولذا به شوهران پیشنهاد می کنند و می گویند ما مهریه خود را به شما می بخشیم به شرط اینکه ما را طلاق بدهید، اینجا هم اشکال ندارد « فَإِنْ طِبْنَ لَکُمْ عَنْ شَيْ ءٍ مِنْهُ نَفْساً فَکُلُوهُ هَنيئاً مَريئاً»، «هنیئاً» یعنی گوارای تان باد، «مَريئاً» مری، به گلو می گویند که غذا از آنجا وارد معده می شود، گاهی غذا در گلوی انسان گیر می کند، گاهی از گلو به آسانی پایین می رود و وارد معده می شود، قرآن کریم می فرماید:«مَريئاً» یعنی از این گلو به آسانی پایین برود.
 

[1] نور/سوره24، آیه3.

[2] نساء/سوره4، آیه4.

[3] المفردات في غريب القرآن، الراغب الأصفهاني، ج1، ص467.