جلسه 1397/12/27

بسم الله الرحمن الرحیم



حجاب از نظر آيات

 
موضوع: حجاب از نظر آیات
آن مقدار حجابی را که از قرآن استفاده می کنیم، کافی نیست ولذا باید روایات هم در این زمینه دیده شوند، از قرآن کریم فقط دو آیه است که مقداری از آنها حجاب استفاده می شود، یکی آیه :« وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلي جُيُوبِهِنَّ»، قبلاً متذکر شدیم که « خُمُر» جمع خِمار است، «خمار» به آن روی بزرگ گفته می شود که علاوه بر سر و گردن، مقداری از سینه را نیز می پوشاند، قهراً از این آیه استفاده می شود که هم باید سر و گردن را بپوشانند و هم سینه را، این مقداری از حجاب را از این جمله می فهمیم، «خمار» در عربی، غیر از روسری است که در ایران رایج است، یعنی وسیع تر و بزرگتر از روسری است.
آیه دوم که مکمل آیه قبل می باشد، این آیه مبارکه است: «يا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْواجِکَ وَ بَناتِکَ وَ نِساءِ الْمُؤْمِنينَ يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلاَبِيبِهِنَّ ذلِکَ أَدْني أَنْ يُعْرَفْنَ فَلا يُؤْذَيْنَ وَ کانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحيماً»[1]

اگر کسی به کتب لغت مراجعه کند، می فهمد که «جلباب» أوسع من الخمار، یعنی از خمار وسیع تر و بزرگتر است، حتی گاهی به آن می گویند:« الملحفه»، حکم لحاف را داشته است، یک چیز وسیعی بوده که هم سر و گردن و هم پایین تر از سینه را می پوشانده است، «يُدْنينَ عَلَيْهِنَّ» أی علی وجوههنّ،این مطلب (یعنی پوشاندن مقداری از صورت) هم از این آ یه استفاده می شود، یعنی این جلبابی که نیم تنه است، باید کاری کنند که مقداری از صورت را هم بپوشاند.
فقط مشکلی که به نظر می رسد این است که ما ذیل آیه را ارشادی گرفتیم، ولی ممکن است کسی بگوید این حکمت است و حکمت دلیل بر تضییق مسأله نیست، البته این حکمت در آن زمان بوده که حرائر از «إماء» شناخته بشوند، ولی حکمت دلیل بر این نیست که ذیل آیه جنبه ارشادی باشد، بلکه جنبه الزامی دارد، ولذا مرحوم آیت الله بروجردی و هم چنین طریحی می فرمایند: آیه مبارکه دلیل بر ستر وجه و صورت است، البته مقداری از وجه باشد نه همه وجه و صورت.
خلاصه مطلب اینکه: این مقداری از «حجاب» از آیات استفاده می شود، ولذا هر نوع توضیحی که در اطراف آیه بخواهید، توضیحش همین بود که عرض کردم. البته تنها قرآن در اینجا کافی نیست، علاوه بر قرآن مجید، باید روایات را نیز در نظر بگیریم.
بعضی ها جمله: «إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها» را کنایه از وجه و کفین گرفته اند، ولی ما عرض کردیم که این آیه مربوط به وجه و کفین نیست، چون زینت به چیزی می گویند که عارضی باشد (نه خلقتی)، وجه و کفین عارضی نیستند، بلکه خلقتی اند که جمال محسوب می شوند.
البته در باره « حجاب» رساله هایی نوشته شده، منتها گاهی برخی ها می خواهند جمله: «إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها» را کنایه از وجه و کفّین بگیرند، ولی ما عرض کردیم که ما نباید بین جمال و بین زینت اشتباه کنیم، وجه و کفین از قبیل جمال است، این فقره ای از آیه مبارکه مربوط به زینت است ولذا هیچ ارتباطی به وجه و کفین ندارد.
پرسش آخرین نکته این است که چرا در این فقره ای از آیه مبارکه از دائی وعمو خبر نداده و اسمی از آنها نبرده، و حال آنکه در آیه ای که می فرماید انسان می تواند از خانه های بعضی از افراد (بدون اجازه) غذا بخورد، از دائی و عمو اسم برده و فرموده یکی از آن خانه ها، خانه دائی و عمو ا ست.
پاسخمن در مقام پاسخ از این پرسش، توجیهی نوشته ام که عرض می کنم و آن این است که در آیه مبارکه، این جمله آمده: « أوْ بَني إِخْوانِهِنَّ أَوْ بَني أَخَواتِهِنَّ»، مراد از« بنی أخوانهنّ» پسران برادر زنِ انسان است و مراد از« أَوْ بَني أَخَواتِهِنَّ» پسران خواهرش می باشد، پس معلوم می شود که انتساب به یک طرف کافی است، فرزندان برادر زنِ انسان با زن انسان چه ارتباطی دارد؟ ارتباطش این است که از طریق برادر منتسب به زن انسان است، یا فرزندان خواهرِ زن انسان، ارتباطش با زن انسان از یک طرف است، یعنی از طرف خواهر، پس معلوم می شود که ارتباط یک طرف در محرمیت کافی است، اتفاقاً عموی زن هم با زن انسان از یک طرف ارتباط دارد و آن اینکه برادرِ پدر زن انسان است، دائی زن انسان نیز با زنِ انسان از یک طرف ارتباط دارد، یعنی از طریق مادرِ زن انسان (چون برادرِ زن انسان می شود)، لعلّ اینکه آ یه مبارکه دائی و عمو را نفرموده، اکتفا به همین کرده است «بنی أخوانهنّ» فرزندان برادر و فرزندان خواهر زن انسان که با زن انسان از یک طرف ارتباط دارد، اگر این کافی باشد، پس دائی و عموی زن انسان هم کافی است، چون عموی زن انسان از یک طرف ارتباط دارد، یعنی از طریق پدرش، دائی زن انسان نیز با زن انسان از یک طرف ارتباط دارد، یعنی از طریق مادرش.
علاوه بر این، یک نکته دیگری هم عرض کردم و آن اینکه در آیه ای که بعداً می کنیم، افرادی را نام می برد که با خانواده انسان بیشتر ارتباط دارند، یعنی غالباً با خانواده و زن انسان ارتباطی تنگاتنگ دارند، اما دائی و عمو در درجه بعد است، و بحث ما درباره مردانی است که با زن انسان ارتباط تنگاتنگ دارند، دائی وعمو کمتر به خانه زن انسان رفت و آمد می کنند، و لعل از این نظر دائی و عمو را نگفته است.
الآیة الثالثة« وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَن يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ ۖ وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَّهُنَّ ۗ وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ »[2]

معنای مفردات آیه1:« الْقَوَاعِدُ»: جمع قاعد، و المراد العجائز، لأنّهنّ قعدن من النکاح.
2: «لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا»: لا یطمع أحد بنکاحهنّ.
3: «مُتَبَرِّجَاتٍ»: التبّرج: اظهار المرأة محاسنها و ما یجب علیها ستره، مشتق من البرج و هو البناء العالی لظهوره.
در آیه قبل فرموده:« وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلاَّ ما ظَهَرَ مِنْها وَ لْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلي جُيُوبِهِنَّ وَ لا يُبْدينَ زينَتَهُنَّ إِلاَّ لِبُعُولَتِهِنَّ ...» احکامی که برای زنان بیان کرد، می خواهد یک دسته و گروهی از زنان را استثنا کند، یعنی « وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ»، کلمه: «الْقَوَاعِدُ» جمع قاعده است، لفظِ « الْقَوَاعِدُ» در باره آن دسته از زنانی به کار می برند که از نکاح نشسته اند، یعنی نه آنان میل جنسی به مردان و رجال دارند و نه مردان و رجال به آنان میل جنسی دارند « قعدوا عن النکاح».
البته تقاعدِ از کار، غیر از تقاعدِ ازنکاح است، اینجا مراد از تقاعد، تقاعدِ از نکاح است و معنایش این است که نه مردان به آنان علاقه و میل جنسی دارند، و نه آنان به مردان علاقه و میل جنسی دارند، ولذا این دسته از زنان مستثنی هستند « وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا» چنین زنانی اشکال ندارد اگر خمارشان را بردارند، یعنی می توانند خمار و جلباب شان را بردارند. چرا؟ چون ایجاد فساد نمی کند، مثل جوان نیست که تا چشم جوان به او بیفتد، نسبت به او تمایل پیدا کند.
«غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ»، در این جمله، دو احتمال وجود دارد:
الف؛ زینت های خود را نشان ندهند، یعنی نظر شان این نباشد که، گوشواره، گردنبند و دستبند، نشان بدهند، بلکه نظر شان از اینکه ثیاب خود شان را برمی دارند این است که چون پیره زن هستند ولذا برای شان سخت است که روسری را بگیرند، خمارشان را بگیرند، ولذا آنان می توانند، روسری، خمار و جلباب شان را بردارند، منتها نظر شان این نباشد که دستبند، گوشواره و گردنبند شان را به مردان نشان بدهند، کلمه:« تبرُّج» از برج است، برج به آن جای بلندی می گویند که از دور دیده می شود و نیز انسان از بالای آن همه جا را می بیند، یعنی از بس که بلند ا ست خودش را نشان می دهد و مانند مناره است.
خلاصه اینکه: نباید این گروه از زنان از این دستور شرع مقدس سوء استفاده کنند و نظرشان این نباشد که مردم گوشواره، گردنبند، و دستبند شان را ببینند، چون این کار خودش در جامعه احداث فتنه می کند.
ب؛ احتمال دوم یا معنی دوم از جمله:« غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ» این است که آرایش نکنند، سرمه نکشند، صورت را سرخ و سفید نکنند، چون اگر این گونه کار ها را انجام بدهند، از جمله: «لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا» حساب نمی شوند.
در هر صورت، راجع به جمله « غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ» دو احتمال وجود دارد، یکی اینکه نظرشان این نباشد که زینت ها را برای مردان نشان بدهند، احتمال دوم این است که خودشان را آرایش نکنند.
«وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَّهُنَّ» حتی اگر همین دسته از زنان هم خمار داشته باشند، جلباب داشته باشند، برای آنان خوب و بهتر است، یعنی با اینکه آنان از نظر شرع مقدس مجازند که خمار و جلباب شان را بردارند، اما بهتر این است که حتی آنها نیز خمار و جلباب داشته باشند، بعد می فرماید:« وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » خداوند سخنان شما را می شنود و از نیت شما آگاه است.
کلّ ذلک مشروط بما یذکر: «غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ»: أی لا یقصدون بذلک إظهار زینتهنّ للرجال لینظروا إلیهنّ، و إن لم تکن لذلک أهلاً، یقول الطبرسی:« أی غیر قاصدات من وضع ثیابهنّ، إظهار زینتهنّ، و لکن یقصدن به التخفیف عن أنفسهنّ، فإظهار الزینة لهنّ و لغیرهنّ محظور»[3]

و یحتمل أن یراد: أنّه یجوز لهنّ أن یخرجن إلی الشارع دون التزیُّن بزینة من تحمیر و تبییض فی الوجوه و غیر ذلک ممّا تتزیّن به المرأة.
فبما أنّ الآیة تحتمل کلا المعنیین، فالواجب هو الجمع بین السترین: ألّا یبدین زینتهنّ من السوار و القلادة و الساعة، و ألّا یخرجنّ، وهنّ متزیّنات بالکحل و نحوه.
و مع ذلک، فهذا الحکم حکم إرفاقیّ، و الأفضل لهنّ أیضاً هو ما فی قوله تعالی: «وَأَن يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَّهُنَّ» فالأولی بالعجوز ألّا تخلع ثیابها أمام الأجانب و إن جاز لها ذلک، لأنّ الترک أبعد من التهمة « وَاللَّهُ سَمِيعٌ» یسمع أقوالکم « عَلِيمٌ» بما فی صدورکم.
 

[1] احزاب/سوره33، آیه59.

[2] نور/سوره24، آیه60.

[3] مجمع البیان، طبرسی، 7، ص289.