جلسه 1397/12/20

بسم الله الرحمن الرحیم



مصارف زكات و ريزه كاريهاي آن

موضوع: مصارف زکات و ریزه کاریهای آن
الآیة الثالثة«إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ ۖ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ ۗ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»[1]

ترجمه: صدقات تنها به تهيدستان و بينوايان و متصديان [گردآورى و پخش] آن و كسانى كه دلشان به دست آورده مى شود و در [راه آزادى] بردگان و وامداران و در راه خدا و به در راه مانده اختصاص دارد [اين] به عنوان فريضه از جانب خداست و خدا داناى حكيم است.
همانطور که می بینید در چهار مورد از این آیه مبارکه، کلمه «لام» آمده و در چهار مورد دیگرش کلمه « فی» به کار رفته است، آنجا که کلمه «لام» آمده به معنای تملیک است، آنجا که حرف «فی» به کار رفته، به معنای مصرف می باشد، شاهد ما این است که اسلام به قدری علاقه به حریت و آزادی بشر دارد که حتی اجازه داده تا یک هشتم زکات در راه آزادی بردگان مصرف شود، بلکه می شود همه زکات را برای آزادی بردگان مصرف نمود.
اهتمام اسلام به آزادی برده سابقاً عرض کردم که اسلام بردگی را تأسیس نکرده، اما برای آزادی بردگان طرق و راههایی را ارائه کرده، تقریباً هفده طریق و راه برای آزادی بردگان پیشنهاد کرده که من در اینجا به برخی از آنها اشاره می کنم و بقیه را به شما واگذار می کنم تا تتبع کنید.
1: ملک الرجل أحد العمودین، أی الأب ، فینعتق قهراً بلا عوض.
اگر انسان عمودین خود را مالک بشود، یعنی پدر یا مادر خود را بخرد، آنها فوراً آزاد می شوند.
«فإ ذا مُلِکُوا، عُتِقُوا» یک لحظه که انسان مالک پدر و مادرش شد، فوراً پدر و مادرش آزاد می شوند، اما اینکه مراد از این یک لحظه، یک لحظه حقیقی است و یا یک لحظه تقدیری، آیا این مالکیت یک لحظه، مالکیت حقیقی است یا مالکیت تقدیری و فرضی است؟
از نظر من (استاد سبحانی) هیچ اشکالی ندارد که «فرزند» یک لحظه مالک پدر یا مادر بشود، اثرش این است که فوراً آزاد بشوند.
اما بسیاری ازعلما می گویند مراد از یک لحظه، یک لحظه تقدیری است زیرا مالکیت پدر و مادر معقول نیست ولذا «إذا مُلِکُوا، أی مُلِکوُا تقدیراً (لا حقیقة).
2: إذا کان العبد مشترکاً بین شخصین، فاعتق أحد الشریکین نصیبه، فعمله هذا یوجب عتق الباقی علیه و تلزمه القیمة، و قد روی عنه (ص) أنّه قال:«من اعتق شرکاً له من عبده و له مال قوّم علیه»[2]

مورد دوم که عبد آزاد می شود، جایی است که عبد بین دو نفر مشترک باشد و یکی از آنها سهم خودش آزاد کند، در اینجا ناچار است که مال دیگری را هم بخرد و آزاد کند، حکم اسلام این است که اگر عبدی، بین دو نفر مشترک شد و چنانچه یکی از آنها سهم خود را آزاد کرد، باید سهم دیگری را نیز بخرد و آزاد کند.
3: لو نَکَّل عبده، عُتِقَ علیه.
یعنی اگر چهره عبد و برده اش را زخمی کند، آن عبد خود بخود آزاد می شود (تنکیل عبد).
4: إذا عمی العبد أو أُقعد، عُتِقَ علیه.
یعنی اگر عبد و برده، کور و نابینا، و یا زمین گیر بشود، خود بخود آزاد می شود و دیگر نمی تواند مولا را خدمت کند.
5: إذا أسلم العبد و خرج إلی دار الإسلام، عُتِقَ من سیده.
اگر عبد کافری (که مولایش کافر است) مسلمان بشود، چنین عبدی خودبخود و فوراً آزاد می شود. چرا؟ لأنّه تعالی: «وَ لَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکافِرينَ عَلَي الْمُؤْمِنينَ سَبيلاً»[3]
.
البته موارد دیگری نیز وجود دارد که من متعرض آنها نمی شوم، یعنی قریب به هفده طریق و راه در اسلام برای آزادی بردگان در نظر گرفته شده است، بقیه آیه معنایش روشن است ولذا من فقط می خواهم جمله آخر آیه را معنی کنم که می فرماید:« وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ»
یعنی اگر خدا فرموده زکات را در هشت مورد مصرف کنید، این تشریع و حکمش از روی علم و حکمت است.
 
15  
احکام النکاحالبته ما برای هر بحثی، یک مقدمه ای را هم بیان می کنیم، آن مقدمه ممکن است سیاسی باشد یا اجتماعی، و یا اخلاقی باشد.
مقدمه مقدمه ما در بحث نکاح این است که خلاق متعال در انسان غریزه شهوت را نهاده، انسان اعم از اینکه دختر باشد یا پسر، هنگامی که به حد بلوغ می رسند، یکنوع میلی نسبت به جنس مخالف خود پیدا می کنند، مثلاً جوان پسر میل دارد به دختر، دختر نیز میل دارد به جوان پسر، این یک امر غریزی است.
پرسش ممکن است کسی بپرسد که چرا خلاق متعال این غریزه را در نهاد انسان قرار داده و هدف از این کار چه بوده است، آیا بدون این غریزه ممکن نبود که انسان به زندگی خود ادامه بدهد؟
پاسخ اگر خداوند خلاق، این را در نهاد انسان قرار نمی داد، نسل انسان قطع می شد، برای اینکه نسل انسان در روی زمین قطع نشود، یکنوع تمایلی نسبت به جنس مخالف نهاده و آنها را جفت قرار داده تا نسل بشر باقی بماند.
بنابراین، میل پسر به دختر و بالعکس یک امر طبیعی و غریزی است، اسلام وقتی یک در را که می بندد، در عوض در دیگری را می گشاید، اسلام کدام در را بسته؟ در زنا را بسته، اما در عوض در زواج و نکاح را برای انسان ها باز کرده است، به قول شاعر:
خدا گر ببندد ز حکمت دری **    * گشاید ز رحمت در دیگری.
خداوند اگر زنا را تحریم کرده، در عوض زواج و نکاح را تشریع کرده، هم در روایات داریم و هم در قرآن کریم.
روایات1: روی الصدوق فی الفقیه عن أبی جعفر «قال:« ما بُنِيَ في الإسلامِ بِناءٌ أحَبَّ إلى اللّهِ عزّوجلّ ، وأعَزَّ مِنَ التَّزويجِ»[4]

پيامبر خدا صلى الله عليه و آله : در اسلام هيچ بنايى ساخته نشد كه نزد خداوند عز و جل محبوبتر و ارجمندتر از ازدواج باشد.
2: «عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ (عليه السلام) قَالَ:« قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله و سلم) مَنْ تَزَوَّجَ أَحْرَزَ نِصْفَ دِينِهِ فَلْيَتَّقِ اللَّهَ فِي النِّصْفِ الْآخَرِ أَوِ الْبَاقِي»[5]

3: روی الکلینی عن محمد مسلم عن أبی عبد الله ع قال: قال أمیر المؤمنین ع :«تَزَوَّجُوا فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ (صلي الله عليه و آله و سلم) قَالَ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَتَّبِعَ سُنَّتِي فَإِنَّ مِنْ سُنَّتِيَ التَّزْوِيجَ»[6]
.
البته من فقط سه روایت رانقل کردم، و حال آنکه روایات خیلی بیش از این مقدار است.
نکته قابل ذکرمتاسفانه نظام درسی در ایران،بلکه در جهان به گونه ای است که جوان در هفده سالگی دیپلم می گیرد، بعداً اگر بخواهد وارد دانشگاه بشود و در یک رشته ای متخصص بشود و دکترا بگیرد، به سن سی سالگی می رسد و اتفاقاً در این مقطع نمی تواند ازدواج کند و زن بگیرد، چون درآمد ندارد و حال آنکه بدترین زمان و موقع از نظر غریزه جنسی و شهوت، همین فاصله زمانی است، و لذا حفظ و کنترل شهوت در این دوران کار بسیار مشکل است، مگر جوانی باشد که ادامه تحصیل ندهد و دنبال کار برود، اما کسانی که می خواهند ادامه تحصیل بدهند و دکترا بگیرند، بدترین دوران را در حال عزبی سپری می کنند و حفظ شهوت و کنتر غریزه جنسی در این دوران بسیار مشکل است مگر اینکه یوسف زمان باشند و یا از نظر ایمان در مرتبه بسیار بالایی قرار داشته باشند.
و ممّا یؤسف له: أنّ النظام الدراسی صار سبباً لتأخّر النکاح فی الناشئة حیث إنّه یتخرّج من الدراسة الثانویة و له من العمر 18 سنة أو أکثر، فلو تمکن من دخول الجامعة (دانشگاه) فی السنة التالیة إلی أن یتخطی المراحل الدراسیة هناک، یکون قد بلغ من العمر30 سنة، قضی زهرة شبابه و هو أعزب، و من المعلوم أنّ صیانة النفس فی تلک المدة الّتی تبلغ قوّة الباه (الغریزة الجنسیة) أقصی مراحلها، أمر شاّق لا یقوم به إلّا القلیل من الشباب.
فعلی الدول الإسلامیة أن یُرتّبوا الأمور علی نحو یتمکن الشباب من الجمع بین الدراسة و الزواج فی فترة الدراسة.
 
آیاتإذا علمت ذلک فلندخل فی دراسة ما ورد من الآیات فی مورد النکاح:
الآیة الأولی«وَأَنكِحُوا الأَيامىٰ مِنكُم وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم وَإِمائِكُم ۚ إِن يَكونوا فُقَراءَ يُغنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ ۗ وَاللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ»[7]

ترجمه: مردان و زنان بی همسر خود را همسر دهید، همچنین غلامان و کنیزان صالح و درستکارتان را؛ اگر فقیر و تنگدست باشند، خداوند از فضل خود آنان را بی نیاز می سازد؛ خداوند گشایش دهنده و آگاه است!
معنای مفردات آیه1: «أَنكِحُوا»: زَوِّجوا.
2: «الأَيامىٰ»: جمع أیّمّ، و هی المرأة التی لا زوج لها، سواء أکانت بکراً أم ثیِّباً، و ربما یطلق علی الزوج الذی لا زوجة له، و لکنّ المراد هنا أعمّ من الذکر و الأُنثی، فی مقابل الصالحین الشامل للعبید و الإماء.
3: «الصّالِحينَ»: من العبید و الإماء، و أتی بجمع المذکر تغلیباً.
4: «واسِعٌ»: أرید هنا الواسع إحسانه و فضله.
کلمه «أَنكِحُوا» در این آیه مبارکه، به معنای « زَوِّجوا» است، به تزویج بدهید.
«الأَيامىٰ» جمع «أیِّم» است، أیِّم به زنی می گویند که شوهر نداشته باشد، اعم از اینکه باکره باشد یا باکره نباشد، ولی بعضی ها می گویند: أیِّم به زن باکره به کار برده می شود، ولی این حرف درست نیست، بلکه أیِّم اعم از بکر و ثیِّب است، حتی پسر را هم شامل است، یعنی پسری که زن ندارد،«وَأَنكِحُوا الأَيامىٰ» یعنی برای أیّم ها زوج اختیار کنید، اگر پسر است برایش زن بگیرید و اگر دختر است برایش شوهر بگیرید.
معلوم می شود که کلمه «أیِّم» حر را می گیرد، می خواهد پسر باشد یا دختر، در جامعه آن روز (زمان پیغمبر اکرم) بخشی از جامعه را عبید و إماء تشکیل می داد، نه تنها أیِّم های آزاد را زن دار و شوهر دار کنید، حتی برده ها و کنیزان را هم شوهر دار و زن دار کنید.
«وَأَنكِحُوا الأَيامىٰ مِنكُم وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم» در باره «الصّالِحينَ» چند احتمال وجود دارد:
الف؛ یک احتمال این است که: وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم وَإِمائِكُم» أی ما تملکون من العبید و الإماء، صالحین:التزویج (صالحین للتزویج) یعنی در واقع به حد ازواج رسیده باشد، نه اینکه ده ساله و دوازده ساله باشند، «الصالحین للتزویج» یعنی قدرت ازواج را داشته باشند.
ب؛ بعضی می گویند: «وَالصّالِحينَ» یعنی کسانی که بتوانند مهریه و نفقه را بپردازند.
نظر استاد سبحانی من فکر می کنم معنای جامع را در نظر بگیریم، یعنی بتوانند زندگی را اداره کنند.
«وَأَنكِحُوا الأَيامىٰ مِنكُم » أیِّم ها را به نکاح بدهید، یعنی اگر پسرند، برای آنان زن بگیرید، و اگر دخترند، آنان را به شوهر بدهید.
«وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم وَإِمائِكُم» هردو را در نظر گرفته است، آ نگاه می فرماید:« إِن يَكونوا فُقَراءَ يُغنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ ۗ وَاللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ»
بعضی ها می گویند: آقا، ما چطور می توانیم زن بگیریم و حال آ نکه در هفت آ سمان یک ستاره هم نداریم، قرآن می فرماید شما به خدا بد بین هستید، «إِن يَكونوا فُقَراءَ يُغنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضلِهِ ۗ وَاللَّهُ واسِعٌ عَليمٌ» خدا شما از فضل خود بی نیاز می کند.
ما باید این مسئله را تجزیه و تحلیل کنیم، بعضی ها خیال می کنند که این غیبی است و خدا می خواهد از غیب خبر بدهد، ولی من فکر می کنم که مسئله، یک مسئله طبیعی است و آن اینکه تا جوان زن نگرفته، دنبال کار نمی رود، احساس مسئولیت نمی کند، چیزی هم اگر گیرش بیاید، آن را در سیگار و غیر سیگار خرج می کند، اما وقتی که زن گرفت و مسئولیت به گردنش آمد، شب و روز نمی شناسد و دنبال کار می رود تا زندگی را اداره کند، این جنبه طبیعی اش است.
به بیان دیگر؛ اصولاً مادامی که انسان زیر مسئولیت ازدواج نرفته، دنبال کار و اندوخته نمی رود، اما هنگامی که زیر مسئولیت ازدواج رفت و زن گرفت، آنوقت است که در خودش احساس مسئولیت می کند ولذا دنبال کار و تلاش می رود.
بنابراین، ما نباید به خداوند و زندگی بدبین باشیم و بگوییم اول باید خانه، ماشین و... داشته باشم، آن وقت سراغ ازواج و زن گرفتن باشم، اگر انسان در زندگی این گونه فکر کند، هیچ وقت انسان زن نمی گیرد.
خاطره ای از اوائل ازدواجما که زن گرفتیم، بیست و چهار سالمان بود، خانواده ما هم از خانواده های محترم مجتهد های تبریز است،(بعد از ازدواج) قم آمدیم، کدام محل؟ طرف مبارک آباد، فقط یکدانه اتاق به مبلغ یک تومان اجاره کردیم، شهریه ام 45 تومان بود، آشبزی را چگونه می کردیم؟ یک گرد سوزی داشتیم که هم با آن آشبزی می کردیم و هم شب ها برای مطالعه از روشنای آن استفاده می کردیم، درس حضرت امام (ره) را هم در روشنی آن می نوشتم، یک سه پایه بلند داشتیم که گرد سوز را روی آن می گذاشتیم، ولذا هم شب ها با روشنایی آن مطالعه می کردیم و هم غذای مان را می پختیم، به همین نحو زندگی می کردیم، ولی همین سبب شد من که تنبل بودم و جایی نمی رفتم، ناچار شدم ماه محرم، صفر و ماه رمضان (تبلیغ) بروم، تلاش کنم تا زندگی را فراهم کنم.
بنابراین، آقایان اگر دارای فرزند هستند، باید آنها را فوراً مزدوج کنند، یعنی برای آنها زن بگیرند، چون تقوا و پاکی آنها در ازدواج است، و الا اگر صبر کنند، خدای نکرده آلوده می شوند.
نقل خاطر من در یکی از سفر هایم در دمشق (سوریه) با یکی از سنی های دمشق آشنا و رفیق شدم، چون دیدم آدم خوبی است، او گفت دلیل بر ایمان ابوطالب (پدر حضرت علی ع) چیست؟ من برایش یک چیز هایی گفتم، در سفر بعدی که برای زیارت حضرت زینب و قبور اهل بیت (ع) به دمشق و سوریه رفتم، ایشان مرا برای نهار دعوت کرد، وقتی وارد مجلس شدم، دیدم که جناب آقای آلبانی را (که یکی بزرگترین حدیث شناس های اهل سنت است و همه اهل سنت ایشان را قبول دارند) هم دعوت کرده، البته ما نمی خواستیم که خدشه به عواطف کنیم، نهار را خوردیم و با هم صحبت می کردیم، من دیدم که ایشان (آقای آلبانی) از بردن اسم حاج عبد الحسین شرف الدین ( مؤلف کتاب شریف المراجعات) خود داری می کند، یعنی نمی گوید:« عبد الحسین»، گفتم: لماذا شخینا، چرا اسم ایشان را نمی بری؟
گفت: «عبد» را فقط به خدا می شود اضافه کرد و نسبت داد و گفت: «عبد الله»، عبد، فقط مال خداست، نسبت عبد را به غیر خدا شرک است، گفتم: شیخنا العزیز، إنّه سبحانه تبارک و تعالی:« جعل لک عبداً»، گفت: فی أیّ آیة؟ گفتم: «وَأَنكِحُوا الأَيامىٰ مِنكُم وَالصّالِحينَ مِن عِبادِكُم وَإِمائِكُم»، فلکم عبد و لکم أمة، ألیس لرسول الله و للحسین عبد؟!
خیلی ایشان جا خورد، فوق العاده جا خورد ولذا هرچه خواست که دست و پا کند و اصلاح کند، نتوانست.
بنابراین، مانع ندارد که بگوییم: عبد الحسین، عبد الرسول، و هکذا مانع ندارد که بگوییم:« عبد العلی و عبد الحسن و...» چون این عبودیت، غیر از عبودیت خداست، عبودیت خدا تکوینی است، اگر ما بنده خدا هستیم، چون تکویناً ما را آ فریده، اما عبودیت ما نسبت به رسول خدا و امام حسین و سایر ائمه (ع) تشریفاتی و احترامی است، «فلا یقاس هذا بهذا»، عبودیت خدا تکوینی است. منشأش آفرینشی است، اما این عبودیت، عبودیت تشریعی، قوانینی و تشریفاتی می باشد.
«وَاللَّهُ واسِعٌ» نعمةً «عَليمٌ» قانوناً، یعنی به همه جوانب کار آگاه است.
 

[1] توبه/سوره9، آیه60.

[2] مستدرک الوسائل، حاج حسین نوری، ج3، ص40.

[3] نساء/سوره4، آیه141.

[4] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج20، ص17، من أبواب مقدمات النکاح، ب1، ح4، ط آل البیت.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج20، ص17، من أبواب مقدمات النکاح، ب1، ح11 و 12 و 13، ط آل البیت.

[6] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج20، ص17، من أبواب مقدمات النکاح، ب1، ح14، ط آل البیت.

[7] نور/سوره24، آیه32.