جلسه 1397/12/13

بسم الله الرحمن الرحیم



نذر از نظر آيات

موضوع: نذر از نظر آیات
 
12 النذرالنذر:- کما فی المفردات – أن توجب علی نفسک ما لیس بواجب لحدوث أمر، یقال نذرت لله أمراً.
قال المحقق:« النذر إمّا برّ أو زجر، أو تبرّع، فالبرّ: قد یکون شکراً للنعمة، کقوله: إن أعطیت مالاً، أو ولداً، أوقدم المسافر فلله علیّ کذا ...، و قد یکون دفعاً لبلیة، کقوله: إنّ برئ المریض أو تخطأنی المکروه فلله علیّ کذا.و التبرّع: أن یقول لله علیّ کذا.و لا ریب فی انعقاد النذر بالأولیین، و فی الثالثة خلاف، و الانعقاد أصح»[1]

و قد وردت أحکام النذر فی عدد من الآیات سندرسها تالیاً.
«وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ»[2]

ترجمه: و هر چيز را که انفاق مي کنيد، يا (اموالي را که) نذر کرده ايد (در راه خدا انفاق کنيد)، خداوند آنها را مي داند. و ستمگران ياوري ندارند.
نذر را در لغة چنین معنی می کنند:« أن توجب علی نفسک ما لیس بواجب لحدوث أمر، یقال: نذرت لله أمراً».
در واقع معنی نذر این است: چیزی که بر انسان واجب نیست، بر خودش واجب کند. چرا؟ لحدوث أمر، البته حدوث امر را معنی خواهم کرد.
 
اقسام نذرمرحوم محقق می فرماید: نذر بر سه قسم است:
الف؛ نذر برّی.
ب؛ نذر زجری.
ج؛ نذر تبرّعی.
معنی نذر برّینذر بِرّی این است که انسان نذر کند که: خدایا، اگر من عمل و کار خیری را انجام دادم، فلان مبلغ را به فقیر بدهم، یا نذر کند و بگوید: خدایا، اگر من به زیارت حضرت رضا (ع) موفق شدم، در آنجا قصد اقامه کنم و دو روز را روزه بگیرم، به این را می گویند:« نذر برّی»، که در واقع بخاطر شکرانه یک عمل انجام می گیرد.
یا نذر می کند که: خدایا، من اگر از فلان بیماری و مرض بهبودی پیدا کردم، فلان مبلغ را به فقیر بدهیم، این هم نذر بری است، اتفاقاً نذری که رسول خدا همراه حضرت علی و فاطمه در باره امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) کردند، از قبیل نذر بری بود، یعنی نذر کرده بودند که اگر این دو ریحانه با فضیلت خوب شدند، سه روز را روزه بگیرند.
نذر زجری چیست؟در مقابل برّی، نذر زجری داریم، نذر زجری در واقع بخاطر کنترل کردن نفس از ارتکاب کارهای قبیح و بد انجام می گیرد، مثل اینکه انسان نذر کند که: خدایا، اگر من به سیگار لب زدم یا فلان عمل قبیح را مرتکب شدم، فلان مبلغ را به فقیر بدهم، این نذر زجری است.
یا نذر می کند که: خدایا، اگر من غیبت کسی را کردم یا به غیبت کسی گوش دادم ، فلان مبلغ را به فقیر بدهم، به این می گویند:« نذر زجری».
تفسیر نذر تبرّعینذر تبرعی این است که انسان ابتداءً می گوید:« لله علیّ أن أصوم یوماً»، منتها در نذر تبرّعی بحث است که آیا نذر تبرعی منعقد می شود یا نه؟
مرحوم محقق می فرماید:« فیه خلاف، و الأصحّ هو الانعقاد»، ضمناً تعریفی که جناب مفردات برای نذر کرده بود، فقط دوتای اول را شامل است، یعنی تعریف ایشان، یا نذر شکری (برّی) را می گیرد یا نذر زجری را، اما شامل نذر تبرّعی نمی شود، ولی بعداً خواهیم گفت که نذر را در تبرع هم به کار برده اند، یعنی کسانی هستند که ابتداءً برای خود نذر می کنند بدون اینکه نذر شان معلق به چیزی باشد.
اولین آیه که در باره نذر است، این آیه است: «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ يعْلَمُهُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ»
کلمه «مَا » در جمله: «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ» موصوله است،«وَمَا » یعنی چیزی که: « أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ» می خواهد آن چیز نذر باشد یا نذر نباشد، مثلاً مبلغی را به مسجد می دهد، یا مبلغی را به فقیر می دهد، جمله: «وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ نَفَقَةٍ» هردو را شامل می شود.
«أَوْ نَذَرْتُمْ مِنْ نَذْرٍ» یا اینکه نذر کردی که اگر من از فلان مریضی و بیماری بهبودی پیدا کردم، فلان مبلغ را به فقیر بدهم، اولی انفاق مطلق است، ولی دومی انفاق نذری است،« فَإِنَّ اللَّهَ يعْلَمُهُ» خدا از آن آگاه است، بعداً می فرماید:
« وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» حال باید ببینیم که ارتباط این جمله با قبلش چیست؟
در ارتباط این فرازِ از آ یه مبارکه با جمله ماقلبش، چند احتمال وجود دارد:
1: احتمال اول این است که مراد کسانی هستند که نذر شان در معصیت است، مثلاً نذر می کنند که اگر در فلان عمل و کار موفق شدم، به فلان مرکز «فحشا فساد» فلان مبلغ را بدهم، معلوم می شود که در دوران جاهلیت از این گونه نذر ها بوده است، و جمله:« وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» اعم از این است که نذر انسان در طاعت باشد یا نذرش در معصیت باشد.
2: احتمال دوم اینکه مراد از جمله: « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» کسانی هستند که زیر نذر شان می زنند، یعنی به نذر خود عمل نمی کنند، مثلاً نذر می کنند که اگر بچه ام از فلان بیماری خوب شد و بهبودی پیدا کرد، فلان مبلغ را به فقیر بدهم، یا یک مسجد بسازم، ولی بعداً زیر نذر خودشان می زنند، یعنی به نذر شان عمل نمی کنند.
پس ما برای جمله: « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» دو معنی ذکر کردیم، گاهی می گویند معنای اعم مراد است « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» یعنی اعم از آنکه نذرش در طاعت باشد یا در معصیت، معنای دوم اینکه: نذر کنند و بعداً زیر نذر شان بزنند، ولی معنای دوم اظهر است.
3: احتمال سوم اینکه اصلاً انفاق نمی کنند حتّی نفقه واجب را، « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ».
آیا از نظر آیات عمل به نذر واجب است؟نکته دیگر اینکه آیا عمل به نذر واجب است یا نه، یعنی از این آیه استفاده می شود که عمل به نذر واجب است ؟
از دو جهت استفاده می شود:
الف؛« فَإِنَّ اللَّهَ يعْلَمُهُ» یکنوع اشاره به ترجیح است، این نشانه وجوب نیست، بلکه اشاره ترجیح است، اما از جای دیگر استفاده وجوب می شود، از کجا؟ از « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» به شرط اینکه معنی کنیم کسی که نذر می کنند، اما به عمل نذر نمی کنند، آن ظالم است.
بنابراین، از این آیه مبارکه وجوب عمل به نذر را از دو جهت استفاده کردیم، البته اولی فقط رجحان را می رساند، اما دومی - بنابراینکه مراد از جمله: « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ» کسانی باشند که نذر بکنند و انفاق نکنند، یعنی زیر نذر شان بزنند - معلوم می شود که عمل به نذر واجب است.
ولی در اینجا یک طریق و راه سومی هم وجود دارد، یعنی غیر از« فَإِنَّ اللَّهَ يعْلَمُهُ» و غیر از « وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ»، یک راه سومی هم وجود دارد، کسانی که لمعه را تدریس می کنند، می دانند که:« یشترط فی متعلق النذر الرجحان» یعنی منهای نذر، باید متعلَّق نذر رجحان هم داشته باشد ، باید چیزی باشد که رجحان داشته باشد، معلوم می شود که منهای نذر، رجحان دارد، پس نذر چه کاره است؟ نذر آن را واجب می کند، و الا اگر نذر آن را واجب نکند، قبل از نذر هم رجحان داشته،« لله علیّ» که اگر بچه ام از فلان بیماری خوب شد و بهبودی پیدا کرد، سه روز روزه بگیرم، رزوه گرفتن مستحب است، من از راه سوم استفاده کردم، عرض کردم که متعلق نذر رجحان می خواهد، بر خلاف قسم، در قسم متعلقش رجحان نمی خواهد، اما در نذر حتماً متعلقش رجحان می خواهد، رجحان، یعنی مستحب، یعنی معنای نذر مستحب است، اگر با نذر هم مستحب باشد که می شود عین همان، پس معلوم می شود که نذر ایجاب آور است.
الآیة الثانیة«يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَيخَافُونَ يوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا»[3]

ترجمه: آنها به نذر خود وفا مي کنند، و از روزي که شر و عذابش گسترده است مي ترسند.
قبل از این آیه مبارکه، چند آیه دیگر است که خدواند برای ابرار چند صفت بیان می کند:
1: «إِنَّ الْأَبْرَارَ يشْرَبُونَ مِنْ كَأْسٍ كَانَ مِزَاجُهَا كَافُورًا ***
به يقين ابرار (و نيکان) از جامي مي نوشند که با عطر خوشي آميخته است،
2: «عَينًا يشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ يفَجِّرُونَهَا تَفْجِيرًا ***
از چشمه اي که بندگان خاص خدا از آن مي نوشند، و از هر جا بخواهند آن را جاري مي سازند!
3:«يوفُونَ بِالنَّذْرِ»
4: «وَيخَافُونَ يوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا ***
باید کلمه «مُسْتَطِيرًا» را معنی کنیم.
«مُسْتَطِيرًا» اسم فاعل من استطار، إذا فشا و انتشر فی الأقطار غایة الانتشار، و هو فی المقام کنایة عن بلوغ شدائده و أهواله غایتها.
«وَيخَافُونَ يوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرً یعنی فراگیر است، آتش فراگیر است، ترس فرار گیر است، لغت همین را می گوید.
ما از این آیه استفاده می کنیم که عمل به نذر واجب است، البته شأن نزول آ یه در باره حسنین (علیهما السلام) است که مریض بودند و پیغمبر اکرم یا امیر المؤمنین یا فاطمه (علیهم السلام) نذر کردند که اگرفرزندان شان بهبودی پیدا کردند، سه روز را روزه بگیرند، شب اول را روزه گرفتند، غذا آماده بوده که فقیری در زد، غذای خود را به فقیر دادند و خود با آب افطار نمودند، شب سوم مسکینی آمد، غذای شان را به مسکین داد، شب سوم هم اسیر آمد و غذای شان را به اسیر دادند.
در هر صورت از این آیه مبارکه استفاده می شود که عمل به نذر واجب است. چرا؟ چون در مطول خوانده اید که جمله فعلیه «أوقع فی بیان الوجوب» یک موقع انسان به پسرش می گوید:« صلِّ»، یک موقع می گوید: پسر من:« یصلّی» نماز خواندن پسرش را در خارج می بیند، آنچنان یقین به نماز خواندن پسرش دارد که کأنِّه در خارج تحقق پیدا کرده، آیه مبارکه نیز می فرماید:« يوفُونَ بِالنَّذْرِ» معلوم می شود که وفا به نذر واجب است، علاوه بر آن سه دلیلی که قبلاً گفتیم، این آیه هم دلیل بر وجوب عمل به نذر است.
اشکالاهل سنت غالباً می گویند که این آیات در باره اهل بیت (ع) نازل شده اند، اما بعضی از آنها (اهل سنت) می گویند این آیات در باره اهل بیت (ع) نازل نشده اند. چرا؟ چون این سوره در مکه (قبل از هجرت رسول خدا) نازل شده، در مکه که امام حسن و امام حسین (علیهما السلام) متولد نشده بودند.
جوابالبته این نوع اشکالات، اشکالات ضعیفی می باشند، چون چه مانع دارد که یک آیه، دوبار نازل بشود، در قرآن مجید آیاتی داریم که مکرر نازل شده اند.
علاوه براین، مرحوم کند علامه طباطبائی می فرماید در خود این سوره دلیل داریم که در مدینه نازل شده اند، آن دلیل کدام است؟ کلمه:« أَسِيرًا» چون می فرماید: «وَيطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَى حُبِّهِ مِسْكِينًا وَيتِيمًا وَأَسِيرًا» در مکه مسلمانان اسیر نداشتند، مسلمانان خود شان در مکه اسیر بودند، نه اینکه اسیر داشتند، کلمه:«أَسِيرًا» قرینه براین است که این آیات در مدینه نازل شده اند و در مدینه مسلمانان اسیر فراوان داشتند، زیرا مسلمانان می رفتند و جهاد می کردند وعده ای را هم اسیر می گرفتند، خداوند به ما چشم بصیرت بدهد که فضائل قطعی اهل بیت را انکار نکنیم.
التفسیر
یصف الله سبحانه طائفة معیّنة (و الأبرار) فی هذه الآیة بوصفین:
1: « يوفُونَ بِالنَّذْرِ»: أی یحترمون عهودهم مع الله سبحانه مهما ثقلت علیهم، و لا یسأمون تکالیفها.
2:«وَيخَافُونَ يوْمًا كَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيرًا» أی یطیعون الله خوفاً من یوم یعمّ شرّه العظیم کلّ من عصی الله و خالفه فی حکم من الأحکام، و المراد بالشرّ هنا، أهوال یوم القیامة و شدائده.
ووجه دلالة الآیه علی الوجوب الوفاء، أمرین:
1: أنّها خرجت مخرج المدح لهم ( أعنی: أهل البیت علیهم السلام)، وذلک دلیل رجحان الوفاءء بالنذر.
2:إرداف الوفاء بخوف شرّ یوم القیامة، و فیه دلالة علی وجوب الوفاء، إذ المندوب لا یخاف من ترکه العقاب و «المستطیر» هو المنتشر»[4]

و یمکن أن یقال: فی وجه الوجوب هو أنّ المنذور فی الأقسام الثلاثة – نذر برّی، زجری و تبرّعی - لا یخلو من رجحان مساو للنذر و الاستحباب، فعلی هذا یجب أن تکون الغایة من النذر شیئاً وراء الرجحان، و هو وجوب الوفاء.
اما اینکه اگر کسی مخالفت نذر کرد، باید کفاره بدهد، این جهتش از آیه مبارکه استفاده نمی شود، بلکه از روایات استفاده می شود، کفاره نذر، همان کفاره ماه رمضان است.
بقی الکلام فی القسم الثالث الذی أشار إلیه المحقق وهو التبرّع، کأن یقول:« لله علیّ کذا» بلا شرط، فهل یجب الوفاء به أو لا؟
نقل عن المرتضی بعدم انعقاده مدّعیاً الإجماع، و لأنّ غلام ثعلب نقل أنّ النذر – لغة – وَعدٌ بشرط، فیکون کذلک شرعاً لأنّه جاء بلغتهم و الأصل عدم النقل»[5]

یعنی از جناب سید مرتضی نقل شده که در نذر حتماً یا باید جنبی شکری پیدا کند یا جنبه زجری، ابتداءً نذر معنی ندارد، یعنی نذر ابتدائی منعقد نمی شود وایشان روی این مسأله پا فشاری می کند، حتی از بعضی از اهل لغت نقل می کند که در نذر تعلیق شرط است.
 
اما بعضی ها در لغت عرب پیدا کرده اند که کلمه نذر را در تبرّع به کار برده اند، در یک شعر شاعر، در این شعر شاعر، نذر در تبرع به کار رفته است، شاعر می گوید: دشمنان من نذر کرده اند که مرا بکشند و به قتل برسانند، یعنی به معشوقه خودش خطاب می کند و می گوید: دشمنان من نذر کرده اند که مرا بکشند و به قتل برسانند.
و أجیب عنه بمنع الإجماع، لعدم تحقّقه، و منع النقل، بل هو موضوع للالتزام الجامع بین الشرط و عدمه و قد استدلّ بقول الشاعر:
فلیت رجالاً فیک قد نذروا دمی *** و همّوا بقتلی یابُثین لقونی
قوله: «یابُثین» منادی مرخم، أصله:«یابُثینة»
عرب هنگامی که شروع به شعر می کند، یا خطاب به معشوقه اش می کند، یا خطاب به دیوار و جایی که سابقاً در آنجا نشسته اند، ایشان در اینجا خطاب به معشوقه اش می کند که اسمش أثینة بوده، بُثین بوده، شاعر هم اسمش جمیل است، به این می گویند منادی مرخم، بثین بوده، بثینه کرده، منادای مرخم این است که: آخر منادی را تصرف کنند.
بنابراین، این شعر دلیل بر این است که نذر تبرعی هم در لغت عرب است، ولذا مرحوم محقق فرمود که: «و الانعقاد أصح»
 

[1] شرائع الإسلام، محقق حلی، ج3، ص185-186.

[2] بقره/سوره2، آیه270.

[3] انسان/سوره76، آیه5-7.

[4] كنز العرفان في فقه القرآن، السيوري، جمال الدين المقداد بن عبد الله، ج2، ص115.

[5] كنز العرفان في فقه القرآن، السيوري، جمال الدين المقداد بن عبد الله، ج2، ص115.