جلسه 1397/12/05

بسم الله الرحمن الرحیم



آيا براي شاهدان وصيت، عدالت و اسلام در سفر شرط است؟

موضوع: آیا برای شاهدان وصیت، عدالت و اسلام در سفر شرط است؟
الآیة السادسةقال سبحانه:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَينِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ»[1]
.
ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! هنگامي که مرگ يکي از شما فرا رسد، در موقع وصيت بايد از ميان شما، دو نفر عادل را به شهادت بطلبد؛ يا اگر مسافرت کرديد، و مصيبت مرگ شما فرا رسيد، (و در آن جا مسلماني نيافتيد،) دو نفر از غير خودتان را به گواهي بطلبيد، و اگر به هنگام اداي شهادت، در صدق آنها شک کرديد، آنها را بعد از نماز نگاه مي داريد تا سوگند ياد کنند که: «ما حاضر نيستيم حق را به چيزي بفروشيم، هر چند در مورد خويشاوندان ما باشد! و شهادت الهي را کتمان نمي کنيم، که از گناهکاران خواهيم بود!
از جمله دلایلی که نشان می دهد آیین «اسلام» آیین خاتم است، همین آ یه مبارکه است، زیرا در آن چنان دقتی راجع به وصیت صورت گرفته که انسان را به تعجب وا می دارد.
در هر صورت ما در اینجا دو آیه داریم که یکی را در این جلسه می خوانیم، دیگری می ماند برای کتاب شهادت، یعنی هردو آیه را نمی توانیم در اینجا بخوانیم، فقط آیه مربوط به وصیت را می خوانیم، دیگری را (که مربوط به شهادت است) در کتاب شهادت می خوانیم.
مسأله این است که اگر انسان سفر کرد و در سفر علائم مرگ بر او ظاهر شد، یعنی در خودش احساس مرگ کرد، مسلّماً در غربت و مسافرت می تواند وصیت کند و می تواند برای وصیت خود شاهد بگیرد، حال اگر در نقطه ای بمیرد که شاهد مسلمان وجود دارد، در این فرض هم وصیت می کند و هم برای وصیت خود، دو نفر مسلمان عادل را شاهد می گیرد، مثلاً وصیت می کند که ترکه من فلان مقدار است، فلان چیز، مال فلان کس است، این قالی مال فلان شخص است.
اما اگر این آدم در سر زمین غربت است که شاهد مسلمان پیدا نمی شود، در آنجا اسلام اجازه می دهد که انسان کتابی را شاهد بگیرد، یعنی هم وصت کند و هم برای وصیت خود، کتابی را شاهد بگیرد، آقایان کتابی (یهودی ها، نصرانی ها و حتی مجوسی ها) عنایت کنند که اسلام حتی در اینجا هم به کتابی ها ارزش قائل شده است، حتی در روایت داریم که اگر شاهد مجوسی هم شد، اشکال ندارد، یعنی می تواند مجوسی را بر وصیت خود شاهد بگیرد، اگر شاهد ها آمدند و و صیت نامه را هم آوردند، و گفتند این درهم و دینارش است، این لباس هایش است و هکذا، اگر واقعاً وارث ها قبول دارند که اینها حرف حق می زنند، در واقع مورد تهمت نیستند، فبها، یعنی مسأله تمام است و مشکلی در بین نمی ماند.
اما اگر وارث ها نسبت به این شاهد ها بدبینند و فکر می کنند که لعلّ میّت درهم ها و دینار ها را به اینها سپرده ، و اینها نمی دهند، در اینجا چه کنیم؟ در اینجا اسلام مسأله را با قسم تمام می کند و می فرماید بعد از نماز عصر که مردم در مسجد جمع اند وامام جماعت هم است، این شاهد هایی که غیر مسلمانند، قسم یاد می کنند و می گویند خدا شاهد است که غیر از این چیز ها، چیز دیگری پیش ما نیست «لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا » ضمیر « بِهِ » بر یمین بر می گردد، یعنی با این قسم نمی خواهیم دنیا را بخریم، یعنی قسم ما برای این نیست که مال مردم را بخوریم ضمیر « بِهِ » بر می گردد به یمینی که از آیه استفاده می شود، یعنی قسم ما برای این نیست که مال دنیا گیرمان بیاید،« وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى» ضمیرِ «كَانَ» به «مُقسَمٌ له» بر می گردد.
نکتهالبته آقایان به این نکته توجه کنند که ما در اینجا سه چیز داریم:
الف؛ مُقسَمٌ له. ب؛ مُقسَمٌ به. ج؛ مُقسَمٌ علیه.
آنکس که قسم به نفع اوست، به او می گویند:« مقسم له»، کسی که قسم به ضرر اوست، به او می گویند:« مقسم علیه»، به لفظ جلاله می گویند:« مقسم به».
البته در اینجا یک آیه دومی هم داریم که آن را در کتاب شهادت بحث می کنیم و آن این است که جناب وارث به قسم آنها اعتقاد ندارد و قسم شان راواقعی نمی داند، این قسمت را در کتاب شهادت بحث می کنیم، «اتفاقاً» آیه ای که در کتاب شهادت می آید، یکی از مشکلات آیات قرآن است، یعنی به قدری مفسرین خودشان را به این طرف و آن طرف زده اند که برای یک معنی واضحی پیدا کنند، چون دو قرائت دارد، ما انشاء الله آیه دوم را در کتاب شهادت می خوانیم و فهم خود را در آنجا بیان می کنیم.
ممکن است کسی سوال کند که چرا قرآن کریم می فرماید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، چرا نمی فرماید:« یا أیها الناس»؟
چون احکام شرعیه را فقط مومنین عمل می کنند، نه غیر مومنین،« شَهَادَةُ بَينِكُمْ» از کلمه « شَهَادَةُ » دو مطلب را می فهمیم، یعنی هم وصیت می کند وهم شاهد می گیرد، چون شهادت برای وصیت است، آقایان مفسرین می گویند:
کلمه « شَهَادَةُ » که مصدر است، به معنی اسم فاعل است،« شَهَادَةُ بَينِكُمْ» یعنی شاهد بینکم، از کلمه« شَهَادَةُ» می فهمیم که در عالم «غربت» و« مسافرت» این آدم هم وصیت می کند و هم شاهد می گیرد، ولو کلمه وصیت در اینجا نیست، اما بعداً می آید، چون شاهد قهراً «مشهود به» می خواهد،« مشهود به» وصیت است، « شَهَادَةُ بَينِكُمْ» أی شاهد بینکم،« إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» یعنی إذا حضر علائم الموت «حِينَ الْوَصِيةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ» شما به دو نفر وصیت می کنید از خودتان.
کسانی که متعصب اند، می گویند مراد از:« اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ» أی من عشیرتکم، است، «أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيرِكُمْ» یعنی غیر عشیرتکم، و حال آنکه این گونه نیست، بلکه مراد از: «اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ» مسلمان است، و مراد از:« أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيرِكُمْ» یعنی غیر مسلمان، این آدم می خواهد دو نفر را به عنوان شاهد بگیرد، اگر دو شاهد مسلمان پیدا شد که چه بهتر، اما اگر دو شاهد مسلمان یافت نشد، دو نفر از اهل کتاب را شاهد بگیرد، حتی در روایات داریم که مجوس هم می تواند مورد وصیت قرار بگیرد و هم مورد شهادت قرار بگیرد، کی؟ «إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ» اگر در سفر باشید و در سفر آثار مرگ و مردن در شما ظاهر شد، چون در سفر انسان پای خود را به زمین می زند، از این رو، فرموده:« إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ» کلمه «ضَرَبْتُمْ» کنایه از سفر است، چون در سفر انسان پایش را به زمین می زند. «فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ» آثار مرگ در شما ظاهر شد، دو نفر را شاهد می گیرید.
« تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيقْسِمَانِ بِاللَّهِ» مرحوم آیت الله بروجردی می فرمود قرآن کریم بسیاری از چیز ها را که از قرائن به دست می آید، بیان نمی کند، بلکه باید خود طرف آ نها را از قرائن بفهمد « تَحْبِسُونَهُمَا» أی تقفونهما، آن دو شاهد را نگه می دارند، معلوم می شود اگر در باره آنها شک کردیم، اما اگر نسبت به گفته آنها ایمان داریم، مسأله تمام است، اما اگر به آنها ایمان ندارید «تَحْبِسُونَهُمَا» حبس به معنی وقف است، به معنای حبس نیست که زندانی کنیم «مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ» یعنی بعد از صلات عصر « فَيقْسِمَانِ بِاللَّهِ مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ إِنِ ارْتَبْتُمْ لَا نَشْتَرِي بِهِ ثَمَنًا» ضمیر « بِهِ» به یمین بر می گردد، یعنی داد و ستد نمی کنیم، می گوییم:« والله، بالله» بیش از آنچه (که می گوییم) نبوده، نظر ما این نیست که بر این مقدار قسم را بخوریم و بقیه را خودمان بخوریم، حتی اگر این قسم ما به نفع ذی القربی باشد، یعنی هر چند« مقسم له» ذا قربی باشد، حتی اگر قسم به نفع ما یا به نفع بستگان ما باشد، با قسم معامله نمی کنیم، آنچه را که ما دیدیم و شنیدیم، آن را مخفی نمی کنیم «وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ اِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ»
خوب دقت کنید که عصر پیغمبر اکرم (ص) شروع شده و دروان جاهلیت تمام شده و اول اسلام است، ببینید تا چه اندازه دقت در مسائل وصیت است که بشر بعد از قرن ها می تواند به این مسائل برسد نه در آن زمان، و می فرماید حتی کسی که در سفر است و می خواهد بمیرد، آیا شاهدش مسلمان باشد یا غیر مسلمان هم می تواند شاهد باشد، همه دقت ها حاکی از تمامیت و خاتمیت اسلام است.
سوالسوال این است که این آیه مبارکه می فرماید اگر در سفر علائم مرگ برای شما ظاهر شد، فلان کار را بکنید، حالا اگر انسان در حضر بود و از مسلمان ها هم کسی نیست که وصیت کند، پس چه کند؟
جوابدر آنجا نیز همین حرف ها پیش می آید، یعنی اگر در حضر مسلمان پیدا شد، مسلمان را شاهد بگیرد و اگر مسلمان نبود، می تواند غیر مسلمان را شاهد بگیرد، هر چند مورد «آیه» سفر است، ولی این قید وارد در مورد غالب است، ولذا باز همان حرف ها پیش می آید، ورثه سراغ آنها می آیند، اگر به آنها ایمان دارد که چه بهتر، یعنی کا رتمام است و جای بحث نیست، اما اگر ایمان ندارند، بعد از نمازعصر باید قسم بخورند، که وصیت و ترکه همان است که ما بیان کردیم.
اگر ورثه به قسم آ نها اکتفا کردند، مسأله تمام می شود و کار تمام است، اگر به قسم آنها اکتفا نکردند، نوبت به آیه دوم (آیه107،) می رسد، البته آیه (107،) خیلی مجمل است، مفسرین می گویند ما در قرآن، آیه ای به این مشکلی نداریم.
و أ مّا الأمر الرابع: أعنی إذا کان هناک ریب فی صدق الشاهدین و شککتم و خشیتم أن یکونا قد غیّرا أو بدّلا أؤ کتما أو خانا، فیجب إیقافهما إلی ما بعد صلاة العصر و حلفهما علی صدق الشهادة، وعدم الخیانة کما یقول:« تَحْبِسُونَهُمَا مِنْ بَعْدِ الصَّلَاةِ فَيقْسِمَانِ بِاللَّهِ إِنِ ارْتَبْتُمْ» أی تقفونهما بعد الصلاة، أو مطلق الصلاة أو بعد صلاة العصر عند فراغ الناس عن العمل عند وجود الریب فی صدق شهادتهما، و أمّا «المُقسَمُ به» فیشیر إلیه بقوله:« فَيقْسِمَانِ بِاللَّهِ»، أی تحلیف الشاهدین علی الوصیة إن شککتم فی صدقهما.
و أمّا «المُقسَم علیه» فکما هو فی قوله:« لَا نَشْتَرِي بِهِ» أی بالیمین « ثَمَنًا» و لا نجعل یمین الله کالسلعة التی تبذل لأجل ثمن ینتفع به فی الدنیا، حتی « وَلَوْ كَانَ» المُقسَمُ له « ذَا قُرْبَى» أی من أقربائنا، لأنّ الله سبحانه أمر بالعدل و إن لم یتمّ بصالح ذوی القربی، أو تمّ علی ضرره، کما قال:« وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى»[2]

ثمّ یؤکدون علی صدقهما فی الشهادة علی الوصیة بقولهما:« وَلَا نَكْتُمُ شَهَادَةَ اللَّهِ» التی أوجبها الله تعالی علینا، و إلّا صرنا « إِنَّا إِذًا لَمِنَ الْآثِمِينَ»
ثمّ إنّه إذا ظهر کذب الشاهدین، فالآیة الثانیة تتکفّل ببیان حکم هذا الحال، و سیأتی تفصیل ذلک فی دراستنا الکتاب الشهادات.
روایاتحال برویم سراغ روایات و ببینیم که روایات در این زمینه چه می گویند؟
1: عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ اِبْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ اَلْحَكَمِ عَنْ أَبِي عَبْدِ اَللَّهِ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ :« فِي قَوْلِ اَللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ «أَوْ آخَرٰانِ مِنْ غَيْرِكُمْ » قَالَ إِذَا كَانَ اَلرَّجُلُ فِي أَرْضِ غُرْبَةٍ لاَ يُوجَدُ فِيهَا مُسْلِمٌ جَازَتْ شَهَادَةُ مَنْ لَيْسَ بِمُسْلِمٍ عَلَى اَلْوَصِيَّةِ»[3]

2: وروی أیضاً عن یحیی بن محمد، قال: سُأَلتُ أَبا عَبدِ الله (ع) عن قوله الله عزّ و جلّ:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَينِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيرِكُمْ» قَالَ:اللَّذانِ مِنکُم مُسَلَمان، وَ اللَّذانِ مِن غَیرِکُم مِن أَهلِ الکِتابِ، فَإِن لَم تَجِدُوا مِن أَهلِ الکِتابِ فَمِن المَجُوسِ، لِأَنَّ رَسُولَ ا للهِ ص سَنَّ المجوس سنّة أهل الکتاب فی الجزیة»[4]

و ممّا یظهر أنّ تفسیر قوله سبحانه:« اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ» بالأقارب، و تفسیر قوله:« أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيرِكُمْ» بالأجانب، غیر صحیح لما عرفت من الروایات، خصوصاً بالنسبة إلی ما روی الفریقان فی شأن نزول الآیة».
بعداً این مطلب را گفتم که هر چند مورد آیه سفر است، اما این قید وارد در مورد غالب است، یعنی حتی در حضر هم می شود، خیال نشود که همه مسلمانان در شهر قم زندگی می کنند، بلکه بعضی از مسلمانان هستند که در یک نقطه ای زندگی می کنند که اقلیت مسلمانند، اکثریت با اهل کتاب، الآن در بخش جنوب لبنان، بعضی از دهکده ها هستند که اکثریت شان مسیحی اند ، اقلیت شان مسلمان، ولذا در غیر سفر نیز یک چنین چیزی پیش می آید، ولذا باز آیه مبارکه در آنجا نیز حاکم است.
و یؤیّده ضریس الکناسی – البته ضریس کناسی خیلی توثیق نشده، منتها کسی که از او نقل می کند، ابو أیوب خزّاز است که ابو أیوب خزّاز فقیه عالیقدر است ولذا چنین فقیهی از یک آدم غیر ثقه نقل روایت نمی کند -عن الباقر (ع) قال:« سألته عن شهادة أهل الملل، هل تجوز علی رجل مسلم من غیر أهل ملّتهم؟ فقال: لا، إلّا أن لا یوجد فی تلک الحال غیرهم، و إن لم یوجد غیرهم جازت شهادتهم فی الوصیة لأنّه لا یصلح ذهاب حقّ امرئ مسلم و لا تبطل وصیته»[5]

***
11 فی أحکام الحجر
همان گونه که در کتاب شرح لمعه خوانده اید، اسباب حجر شش چیز است، یعنی شش چیز داریم که سبب می شوند که معاملات انسان صحیح نباشد و هکذا اقرارش صحیح نباشد و آن شش چیز عبارتند از: صِغَر، سفه، رقیت، مرض متصل به موت (در بیش از ثلث)، مفلس بودن، جنون، این شش چیز، سبب می شوند که اقرار انسان قابل قبول نباشد، اما در قرآن کریم همه این شش چیز نیامده، در قرآن فقط همان سه تای اول آمده است، یعنی صغر، سفه و رقّ بودن. اما بقیه را باید از روایات استفاده کنیم.
بنابراین، ما از میان اسباب حجر، آن اسبابی را که می خوانیم که در قرآن آمده و در قرآن کریم، همان سه تای اول آمده، یعنی صغر، سفه و رقّیت.
ما در مرحله اول، همان صغر را می خوانیم، منتها تحت عنوان:« الیتامی»، خدا رحمت کند جناب عزّ الدین بحر العلوم را که صدام لعین ایشان را اعدام کرد، ایشان یک کتابی دارد بنام:« الیتیم فی القرآن الکریم» اولین اسباب حجر همان یُتم و صغر است، دومش سفه است، سبب عبارت است از: «رقیت».
 

[1] مائده/سوره5، آیه106.

[2] انعام/سوره6، آیه152.

[3] الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج2، ص354، باب شهادة أهل الملل، ح6.

[4] مائده/سوره5، آیه106.

[5] وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج13، ص، من أبواب کتاب الوصایا، ب2، ح1.