جلسه 1397/11/30

بسم الله الرحمن الرحیم



وصيت از نظر آيات

موضوع: وصیت از نظر آیات
10 الوصیةاگر در موضواعات قبلی (مانند لقطه، غصب، شفعه و ...) آ یات قرآنی نداشتیم، اما در این بحث که باب وصیت است، آیات قرآنی داریم و می توانیم آز آ نها بهره بگیریم، نخست باید ببینیم که وصیت را چگونه تعریف کرده اند.
تعریف وصیت ابتدا تعریف جناب محقق را در کتاب «شرائع الإسلام» بیان می کنم، ایشان وصیت را این گونه تعریف کرده است:
« و هی – الوصیة- تملیک عین، أو منفعة بعد الوفاة، و یفتقر إلی إیجاب و قبول، و الإیجاب کلّ لفظ دلّ علی ذلک القصد، کقوله: أعطوا فلاناً کذا بعد وفاتی، أو لفلان کذا بعد وفاتی، أو أوصیت له، و ینتقل بها الملک إلی الموصی له بموت الموصی و قبول الموصی له، و لا ینتقل بالموت منفرداً عن القبول علی الأظهر»[1]

وصیت این است که انسان عینی را و یا منفعتی را تملیک کسی نماید و بگوید این خانه را بعد از من به جناب زید بدهید، یا وصیت کند که جناب زید تا ده سال از این خانه استفاده کند، این تعریف وصیت است، بعداً می فرماید وصیت از عقود است و چون از عقود است، قهراً ایجاب و قبول لازم دارد، موصی باید ایجاب را بخواند، موصی له هم باید قبول کند و الا اگر موصی ایجاب کند، اما «موصی له» قبول نکند، مسلّماً تملیک حاصل نمی شود.
پس همین که جناب موصی مُرد و از دنیا رفت، چنانچه درحال حیاتش ایجاب و قبولی صورت گرفته باشد، مسلّماً ملکیت بعد از وفات او به «موصی له» منتقل می شود ، بعداً می گوید در این وصیت عبارت خاص و لفظ خاصی لازم نیست، یعنی با هر عبارتی که معنی را برساند عقد وصیت تحقق پیدا می کند، ما اصولاً نباید در باره الفاظ این همه دقت کنیم، هر چیزی که عرفاً ظاهر در وصیت باشد، کافی است، اما اینکه دقت در کلمات بکنیم، دقت لازم نیست، نتیجه این می شود که ملک یا منفعت بعد از وفات «موصی» به جناب « موصی له» منتقل می شود، «تملیک» در حال حیات است، اما ملکیت بعد از وفات حاصل می شود و این خودش در علم اصول جای بحث دارد که آیا یک چنین چیزی درست یا نه؟ شاید آقایان این را از قبیل وجوب معلق بدانند.
اقسام وصیتاین تعریفی که جناب محقق ارایه داده، تعریف خوبی است، منتها این تعریف ایشان، فقط یک قسم از وصیت را شامل است، و حال آنکه وصیت بر سه قسم است:
1؛ وصیت تملیکیهقسم اول همان وصیت تملیکی است، وصیت تملیکی همان بود که جناب محقق فرمودند.
2؛ وصیت عهدیهقسم دوم از وصیت، وصیت عهیده می باشد ( الوصیة العهدیة)، وصیت عهدیه آن این است که طرف وصیت می کند هر وقت من مُردم و از دنیا رفتم، نمازم را جناب زید بخواند، یا مرا در فلان قبرستان دفن کنید یا برای من مجلس فاتحه خوبی بر قرار کنید، به اینها می گویند وصیت عهدیه.
3؛ وصیت فکّیه قسم سوم از وصیت، وصیت فکّیه است، وصیت فکّیه این است که طرف وصیت می کند بعد از مرگ من، غلام مرا آزاد کنید، منتها از میان این سه قسم وصیت، فقط آن دوتای اول وجود خارجی دارند (یعنی وصیت تملیکی و عهدی) اما وصیت فکی، الآن وجود خارجی ندارد.
الآیة الأولی و الثانیة و الثالثة «كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»*** فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ *** فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَينَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[2]

ترجمه: بر شما نوشته شده: «هنگامي که يکي از شما را مرگ فرا رسد، اگر چيز خوبي [= مالي ] از خود به جاي گذارده، براي پدر و مادر و نزديکان، بطور شايسته وصيت کند! اين حقي است بر پرهيزکاران!
پس کساني که بعد از شنيدنش آن را تغيير دهند، گناه آن، تنها بر کساني است که آن (وصيت) را تغيير مي دهند؛ خداوند، شنوا و داناست.
و کسي که از انحراف وصيت کننده (و تمايل يک جانبه او به بعض ورثه)، يا از گناه او (که مبادا وصيت به کار خلافي کند) بترسد، و ميان آنها را اصلاح دهد، گناهي بر او نيست؛ (و مشمول حکم تبديل وصيت نمي باشد.) خداوند، آمرزنده و مهربان است.
معنای مفردات آیه1: «كُتِبَ»: فیه دلالة علی الاهتمام و التاکید علی المکتوب، کما مرّ فی قوله سبحانه: كُتِبَ عَلَيكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى»[3]
.
2: «حَضَرَ»: أرید من حضور الموت، ظهور علائمه و أماراته من مرض و هرم و غیرهما، لوضوع أنّ الإیصاء عند حضور الموت أمر غیر ممکن.
3: «خَيرًا»: الخیر: ما یرغب فیه الناس، و ضدّه الشر، و أرید به به هنا المال، نقل الراغب عن بعض العلماء أنّه سُمِّی المال هاهنا خیراً تنبیهاً علی معنی لطیف، و هو أنّ الذی یحسن الوصیة به ما کان مجموعاً من المال علی وجه محمود، و علی هذا قوله:« قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيرٍ فَلِلْوَالِدَينِ»[4]
، و قوله:« وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ»[5]
، ([6]
).
4:« بِالْمَعْرُوفِ»: الشیء الذی لا جور فیه و قد عرفه الناس بهذا الوصف.
5: «حَقًّا»: منصوب بفعل مقدّر، دی حقّ حقّاً، و هو آیة ا لتأکید علی الوصیة.
6:« يبَدِّلُونَهُ»: من التبدیل: تغییر الوصیة.
7: «جَنَفًا»: جوراً، و انحرافاً عن الحقّ، کالإیصاء بأزید من الثلث.
8:« إِثْمًا»: إیصاء بالمعصیة کصرف المال فی المورد المحرّم.
«كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ» کلمه: «كُتِبَ» فعل مجهول است، نائب فاعلش « الْوَصِيةُ» است، «وَالِدَينِ» وارث اند، اما «الْأَقْرَبِينَ اعم از وارث و غیر وارث است، چون«الْأَقْرَبِينَ» گاهی ممکن است وارث باشند مانند دختر، و پسر، یا وارث نباشند مثل برادر و عمو، و آن این است که انسان وصیت کند به والدین و اقربین، یعنی یک مبلغی را به آنها بدهند، یک چیزی به آنها بدهند، از اینکه کلمه: «كُتِبَ» را به کار برده برای این است که می خواهد مسئله را قطعی کند، معلوم می شود که نوشته شده، چیزی که نوشته باشد، مسلّماً قطعیت دارد، قرآن در جاهای دیگر نیز از کلمه «كُتِبَ» استفاده کرده، هنگامی که می خواهد یک مسئله را الزامی و قطعی اعلام کند، که برو برگرد و چکش خور ندارد، کلمه «كُتِبَ» را به کار می برد.
سوالوقتی که مرگ حاضر شد، انسان نمی تواند وصیت کند، چون زبان انسان بند می آید و نمی تواند در آن حالت وصیت کند، پس چطور قرآن فرموده: «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» ؟
جوابجوابش این است که مرادش از «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» حضور علائم و نشانه های مرگ است، مثلاً طرف عُمری ازش گذشته و پیر شده، پیری علامت مرگ است، یا بیماری سخت دارد، این علائم مرگ است، بنابراین، اینکه قرآن می فرماید: «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» مراد حضور و فرار رسیدن علائم موت و مرگ است (أی إذاحضر علائم الموت)، دلیل بر این است که این آدم رفتنی است ولذا باید وصیت کند.
البته در اینجا آیه مبارکه فقط یک صورت را می گوید، کدام صورت را ؟ «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» ، و حال آنکه وصیت درجوانی نیز خوب است، چون وصیت به معنی مرگ نیست، متاسفانه در زمان ما، اگر به افراد بگوییم وصیت کن، می گوید:« می خواهی من بمیرم» و حال آنکه وصیت به معنی مردن نیست، بلکه یکنوع حفاظت بر مال است نه اینکه نشانه مرگ باشد.
بنابراین، هم جوان می تواند وصیت کند وهم پیر می تواند وصیت کند، اما قرآن فقط یک صورت را بیان می کند، آن صورت کدام است؟ «إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ» ، بعد می فرماید:« إِنْ تَرَكَ خَيرًا» یعنی طرف (موصی) آس و پاس نباشد، که هیچ چیزی در بساط نداشته باشد، مراد از کلمه:« خَيرًا» در آیه مبارکه مال است، ما از اینجا می فهمیم که مالِ دنیا از نظر شرع مقدس محترم است، اینکه می گویند مال دنیا ازش ندارد و چیز خوبی نیست، سخن درستی نیست، بلکه بر عکس مال دنیا بسیار چیزی خوب است، اما به شرط اینکه انسان آن را از کانال خوب به دست آورده باشد و در جای خوب هم مصرف کند.
پس معلوم می شود که شرع مقدس می گوید، علاوه بر اینکه جناب « وارث» حق الإرث دارد، انسان می تواند برای وارث یک چیزی هم وصیت کند.
پرسشممکن است کسی بپرسد که وصیت برای وارث چه معنی دارد، چون وارث یا پسر انسان است که سهم خود را می برد، یا وارثِ انسان، دختر اوست، که باز دختر سهم خود را می برد، یا وارث انسان، پدر و مادرش است که باز هم آنها سهم خود را می برند، پس برای وارث ها وصیت کردن چه معنی دارد؟
پاسخپاسخ این پرسش این است که گاهی بعضی از وارث ها داریم که مریض و علیل هستند، فرزند انسان (موصی) است، اما علیل است و مریض است، اما بقیه فرزندان سالم هستند، بعضی از وارث ها داریم که فقیرند، اما سایر وارث ها فقیر نیستند، بلکه وضع زندگی شان خیلی هم خوب است، ولذا اگر می بینید که اسلام می فرماید نسبت به وارث وصیت کنید، نمی خواهد قائل به تبعیض بشود، تبعیضی در کار نیست، بلکه از این جهت است که بعضی از وارث ها گرفتارند.
« وَالْأَقْرَبِينَ» البته اقربین نیز اعم است، گاهی ممکن است «اقربین» وارث باشند و گاهی ممکن است وارث نباشد، «بِالْمَعْرُوفِ» قید مال الوصیة است، «بِالْمَعْرُوفِ» گاهی ممکن است صفتِ «موصی له» باشد، گاهی ممکن است صفت مال الوصیه باشد، اگر صفت «موصی له» شد، به شرط اینکه آن طرف (وارث) فقیر و محتاج باشد، اما اگر صفت «مال الوصیه» باشد، معنایش این است که وصیت به د ه قران یا به ده ریال نکند، چون این کار مسخره است، بلکه چیزی باشد که به درد بخورد و عرفاً به آن معروف بگویند.
بنابراین، کلمه : «بِالْمَعْرُوفِ» گاهی قید وصیت است و گاهی قید « موصی له»، اگر گفتیم قید «موصی له» است، به شرط اینکه فقیر، محتاج و گرفتار باشد، یعنی «واقعاً» مردم بگویند این آ دم (موصی) کار خوبی کرده است، چون این بچه اش ضعیف و ناتوان است، و ممکن است قید وصیت باشد، معنایش این می شود که باید یک مبلغی به درد بخور و قابل توجه باشد.
«حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ»، کلمه: «حَقًّا » در واقع مفعول مطلق است از فعل مقدر که «حَقَّ» باشد و معنایش این می شود که این آیه مبارکه قابل نسخ نیست.
«خلافاً لأهل السنّة» که می گویند این آیه منسوخ است، ولی از نظر شیعه منسوخ نیست، «حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ» برای متیقیان این یک حقی بر گردن شان است، یا وصیت کنند به وارث، یا وصیت کنند به اقربین، منتها به شرط اینکه معروف باشد، یعنی یا «موصی له» معروف باشد یا «مال الوصیه» معروف باشد.
« فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ» حال اگر جناب «وصی» مال الوصیه را عوض و بدل کرد، «فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يبَدِّلُونَهُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » یعنی کسانی که مال وصیت را بهم می زند، اثم و گناهش مال آنهاست، بعد قرآن می فرماید:« إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ » خداوند منان هم وصیت شما را می شنود و هم از افعال شما آگاه است.
«فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَينَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»، فرض کنید که من وصی هستم، اما می دانم که جناب «موصی» انحراف از حق پیدا کرده، چطور؟ زیرا بیش از یک ثلث وصیت کرده، منِ (وصی) اگر در اینجا عوض و بدل کنم، اشکال ندارد، «جَنَفًا» به معنی انحراف از حق است، اتفاقاً از مسائلی که تمام مذاهب معتقدند همین است، همگان می گویند:« میت» فقط می تواند ثلث مال خود را وصیت کند، افزون بر ثلث باطل است،«فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا» اینجا عوض و بدل کردن، اشکال ندارد،« أو إثماً» مثلاً وصیت کرده که از مرگ من، فلان مبلغ از مال مرا برای ساختن آتشکده یا قمار خانه یا سایر اماکن فساد مصرف کنید، در اینجا اگر جناب « وصی» دید که آقای «موصی» بیش از ثلث وصیت کرده یا بر مصرف حرام وصیت کرده، «فَأَصْلَحَ بَينَهُمْ » بین خودش و بین «موصی له» اصلاح کند، اصلاح این است که به «موصی» بگوید شما حق دارید که به ثلث وصیت کنید نه بیشتر از ثلث، اما در دومی اصلاً مصرف نکند، یعنی نباید آتشکده یا قمارخانه یا سایر اماکن فساد بسازد، ضمیر «بَينَهُمْ » به «موصی له» بر می گردد، مسلّماً «موصی له» در اولی عاقل است، اما در دومی عاقل نیست، «فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ»، یعنی اگر ما گفتیم: فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يبَدِّلُونَهُ» جایی را گفتیم که انحراف از حق پیدا نکند یا وصیت بر گناه نکرده باشد، یعنی اینجا را نگفتیم.
پرسشپرسش این است که چرا قرآن کریم می گوید: «فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ»، بلکه باید بفرماید:«یجب علیه التبدیل» واجب است، نباید نرم صحبت کند و بفرماید: «فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ» ، بلکه باید محکم و قرص صحبت کند و بفرماید:« یجب» که بیش از ثلث را ندهد و این پول را در جای خوب مصرف کند؟
پاسخپاسخش این است که این عبارت در مقام توهم حظر است، نه اینکه قبلاً فرموده: فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَمَا سَمِعَهُ فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى الَّذِينَ يبَدِّلُونَهُ»، از این «تعبیر» به ذهن مخاطب می آید که پس اینجا هم اثم و گناه است، اگر بیش از ثلث وصیت کرده و من اگر بخواهم آن را عوض کنم این هم اثم و گناه است، اگر وصیت کرده که آتشکده بسازید، اگر من آن را عوض کنم گناه است، چرا؟ «فَمَنْ خَافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفًا أَوْ إِثْمًا فَأَصْلَحَ بَينَهُمْ فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ»، یعنی آن اثم و گناهی که قبلاً گفتیم، در اینجا نیست، ولذا منافات ندارد که «فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ» باشد ،اما در عین حال واجب هم باشد، ضمیر: «بَدَّلَهُ» و هکذا ضمیر:« سَمِعَهُ، و إِثْمُهُ » به کجا بر می گیرد؟ ضمیر همه آنها به «إیصاء» بر می گردد، مانع ندارد که گاهی از اوقات مرجع ضمیر از عبارت فهمیده بشود (مانند إعدلوا و هو أقرب للتقوی).
روایات1:«رَوَى حَمَّادُ بْنُ عَمْرٍو وَ أَنَسُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ- عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ع- عَنِ النَّبِيِّ (ص) أَنَّهُ قَالَ لَهُ يَا عَلِيُّ أُوصِيكَ بِوَصِيَّةٍ فَاحْفَظْهَا فَلَا تَزَالُ بِخَيْرٍ مَا حَفِظْتَ وَصِيَّتِي، يَا عَلِيُّ مَنْ لَمْ يُحْسِنْ وَصِيَّتَهُ عِنْدَ مَوْتِهِ كَانَ نَقْصاً فِي مُرُوءَتِهِ وَ لَمْ يَمْلِكِ الشَّفَاعَة. »[7]

مراد از جمله «مَنْ لَمْ يُحْسِنْ وَصِيَّتَهُ» این است که به فقیر وصیت نکند، اما به غنی وصیت کند، این خلاف شرع نیست، بلکه خلاف عرف است، اگر بنا باشد که بر وارث وصیت کند، باید معروف باشد، اما اینکه فقیر را نادیده بگیرد و به غنی وصیت کند، کار غیر معروف است.
2:روی الحسین بن سعید عن الإمام الصادق (ع) قال:« لَوْ أَنَّ رَجُلًا أَوْصَی إِلَی أَنْ أَضَعَ فِی يَهُودِی أَوْ نَصْرَانِی لَوَضَعْتُهُ فِيهِمَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی يَقُولُ:« فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما اِثْمُهُ عَلَی الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُّ»[8]
.
یعنی اگر کسی وصیت کند و بگوید مال بنده را به یهودی یا نصرانی بدهید، باید طبق وصیت او عمل کنند، از این معلوم می شود که عمل به مُرّ وصیت، امر لازم است، اگر گفته که فلان قالی را به یهودی یا نصرانی بدهید، باید طبق وصیت او عمل شود، یعنی آن را به یهودی و نصرانی داد.
عن محمد بن مسلم قال:« سالت اباعبدالله (علیه السلام) عن رجل اوصی بماله فی سبیل الله؟ قال: اعطه لمن اوصی له وان کان یهودیاً او نصرانیاً، ان الله عزوجل: « فَمَنْ بَدَّلَهُ بَعْدَ ما سَمِعَهُ فَإِنَّما اِثْمُهُ عَلَی الَّذِينَ يُبَدِّلُونَهُّ»[9]
.
اختلاف علمای شیعه با علمای اهل سنت در آیه مورد بحثنکته ای که باید عرض کنم این است که ما با اهل سنت در باره این آیه مبارکه اختلاف داریم:« كُتِبَ عَلَيكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيرًا الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ» اهل سنت می گویند وصیت به «وارث» باطل است، اما وصیت به غیر وارث اشکال ندارد، اما وصیت به وارث درست نیست، و می گویند این آیه مبارکه منسوخ است به وسیله آیه مواریث، آیه مواریث را در ارث می خوانیم، آیه مواریث عبارت است از:« يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَينِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَوَاهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كَانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيةٍ يوصِي بِهَا أَوْ دَينٍ آبَاؤُكُمْ وَأَبْنَاؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا»[10]

می گویند آیه مواریث، آیه:« الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ» را نسخ کرده است، البته آقایان آیات ارث را در اول سور نساء می خوانند، می گویند: «الْوَصِيةُ لِلْوَالِدَينِ» این آ یه در موقعی بود که آیه میراث وارد نشده بود، حالا که آیه ارث وارد شده « يوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ، وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ ...».
گاهی می گویند این آیه مبارکه، با سنت منسوخ شده است، سنت کدام است؟ می گویند پیغمبر اکرم فرموده:« لا وصیة لوارث»، این حدیث را نقل کرده، می گویند پیغمبر اکرم (ص) در روز عرفه خطبه ای را خواند و در میان آن خطبه فرمود:« لا وصیة للوارث». بنابراین، سنت ناسخ این آیه است.
اما شیعه امامیه می فرماید این آیه مبارکه منسوخ نیست، یعنی نه آیه مواریث ناسخ این آیه است، چون تضادی بین این دوتا نیست، ناسخ و منسوخ در صورتی است که تضادی درکار باشد، اینجا تضادی در کار نیست. چطور؟ زیرا چه مانع ندارد که:« لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ، وَلِأَبَوَيهِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ» اما طرف (موصی) یک پدر پیری دارند و می گویند این قالی یا فلان مال را به پدر بدهید، نسخ در جایی است بین الآیتین تضادی باشد، اما روایت را چه کنیم؟ چون می گویند پیغمبر اکرم (ص) فرموده که:« لا وصیة للوارث»، و این حدیث در کتاب صحاح شان آمده و صحاح سته از نظر آنها چکش بردار نیست خصوصاً صحیحینِ اولین، یعنی صحیح بخاری و صحیح مسلم.
البته در اواخر بعضی از علمای اهل سنت که روشنفکر تر و آزاد فکرند، کمی عقب نشینی کرده اند (از جمله صاحب المنار)، یعنی در اینجا جانب ما (شیعه) را گرفته، بحث جلسه آینده ما این است که آیا این آیه منسوخ است یا منسوخ نیست.

 

[1] شرائع الإسلام، المحقق الحلي، ج2، ص243.

[2] بقره/سوره2، آیه180 و 182.

[3] بقره/سوره2، آیه187.

[4] بقره/سوره2، آیه215.

[5] بقره/سوره2، آیه273.

[6] المفردات في غريب القرآن، الراغب الأصفهانى، ج1، ص160.

[7] وسائل الشيعة، الحر العاملي، الشيخ أبو جعفرشیخ حر عاملی، ج19، ص431، من أبواب الوصایا، ب6، ح2، طب آل البیت.

[8] وسائل الشيعة، الحر العاملي، الشيخ أبو جعفرشیخ حر عاملی، ج19، ص341، من أبواب الوصایا، ب35، ح6، ط آل البیت.

[9] وسائل الشيعة، الحر العاملي، الشيخ أبو جعفرشیخ حر عاملی، ج19، ص341، من أبواب الوصایا، ب35، ح5، ط آل البیت.

[10] نساء/سوره4، آیه11.