جلسه 1397/11/27

بسم الله الرحمن الرحیم



احكام وديعه و امانت از نظر آيات

موضوع: احکام ودیعه و امانت از نظر آیات
الإیداع و الودیعةبحث ما در باره مکاسب محلله است، البته مراد ما از مکاسب محلله، معاملات بالمعنی الأعم است، یعنی ما لا یحتاج إلی قصد القربة.
اینک وارد معاملات خاص می شویم بنام:« الإیداع و الودیعة»، ظاهراً فرق این دوکلمه این است که « إیداع» فعل مُودِع است، ودیعه هم اسم آن شیء می باشد، «إیداع» یعنی امانت گذاری، «ودیعه» یعنی امانت گذاری شده، لفظ «إیداع» مصدر است، «ودیعه» اسم مصدر می باشد.
الآیة الأولی«إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرً»[1]

ترجمه: خداوند به شما فرمان مي دهد که امانتها را به صاحبانش بدهيد! و هنگامي که ميان مردم داوري مي کنيد، به عدالت داوري کنيد! خداوند، اندرزهاي خوبي به شما مي دهد! خداوند، شنوا و بيناست.
سابقاً مراکزی (مثل بانک) نبوده که مردم اموال شان را در آنجا بسپارند، ولی الآن مراکزی مانند بانک وجود دارد که مردم پول و چیز های با ارزش خود را تحویل بانک می دهند، اما سابقاً چنین مراکزی وجود نداشته است، ولذا کسانی که ضعیف بودند و خانه های شان امنیت نداشتند، چیز های گران قیمت خود را نزد افراد امین به امانت می گذاشتند، البته افراد امین چون قوی بودند و حمایت می شدند، از این رو کسی نمی توانست به آ نها تعرض کند، حتی پیغمبر اکرم (ص) به عنوان امین معرفی شده، ولذا شبی که آن حضرت هجرت کرد، حضرت امیر المؤمنین (ص) را خواست، ودایع و امانت های مردم به او داد و فرمود سه روز بعد از رفتن من از مکه، بالای صفا می روی و فریاد می زنی که هر کس نزد محمد (ص) امانتی دارد، بیاید و آن را از من بگیرد.
«علی ای حال» این سیره در گذشته بوده و الآن نیز کم و بیش است، یعنی آنچنان نیست که یک چنین امانتی در کار نباشد، گاهی پیره مرد ها یا پیره زن های پیدا می شوند که اموال خود پیش کسی به امانت می گذارند، طبعاً باید اسلام برای این پدیده احکامی داشته باشد، چون احکام اسلام احکام عمومی و همگانی است، یعنی همه زمان ها و مکان ها را در بر می گیرد، هم زمان های گذشته را و هم زمان های آینده را، این آیه نازل شده:
«إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرً »ظاهراً در «لغت» مراد از امانت، امانت مالی است، ولی در آ یه مبارکه بعید است که تنها مراد امانت مالی باشد، بلکه هر چیز ی که جنبه امانت داشته باشد ولو آن چیز سر و راز مردم باشد، می گوید سر و رازی را که به عنوان امانت به شما گفته شده، شما حق ندارید که آن را فاش کنید.
البته در زمان ما، متبادر از امانت، همان امانت مالی است، اما بعید است که در زمان نزول آیه، تنها امانت مالی را بگیرد، بلکه مطلق امانت را می گیرد هر چند جنبه مالی نداشته باشد ( حتی مفتاح را هم می گیرد)، هنگامی که پیغمبر اکرم (ص) مکه را فتح کرد، مکه برای خودش مناصبی داشت، یکی از آن مناصب مکه، کلید داری کعبه بود.
«علی الظاهر» رسول خدا عثمان بن أبی طلحة را خواست و فرمود کلید را به من بده، هنگامی که گفت کلید را به من بده، عباس عموی حضرت رسول (ص) عرض کرد: یا رسول الله، سقایت مکه با من است، اجازه بدهید که کلید داری آ ن نیز با من باشد، عثمان بن أبی طلحة از دادن کلید به پیغمبر اکرم امتناع ورزید، باز پیغمبر اکرم (ص) فرمود کلید را به من بده، باز عباس همان جمله قبلی را گفت، اما هنگامی که پیغمبر اکرم (ص) مصمم شد بر اینکه کلید از دست عثمان بن أبی طلحة بگیرد، کلید را گرفت، سپس بر خواست برای طواف کردن و سعی کردن، طواف و سعی خود را انجام داد، در این هنگام از جانب خداوند خطاب آمد که:« إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا» پیغمبر اکرم (ص) فرمود عثمان کجا هستی، بیا کلید را از من تحویل بگیر، کلید جنبه مالی نداشت، بلکه جبنه آبرویی و حیثیتی داشت.
بنابراین؛ ما از این آیه مبارکه اعم را می فهمیم، هر چیزی که جنبه آبرویی و حیثیتی دارد و یا سرّ و رازی است که در اختیار طرف قرار داده شده، او نباید به آن خیانت کند، حتی اولاد و فرزندان انسان نزد پدر و مادر امانت هستند که باید در تربیت آنها بکوشند و نباید در تربیت آنها خیانت کند.
«علی الظاهر» کلمه امانت همه اینها را می گیرد، یعنی هم چیز هایی که جنبه مالی دارد و هم چیز هایی که جنبه آبرویی و حیثیتی و رازی دارد، همه را می گیرد، حتی سر و راز را نیز نباید آشکار کنیم، البته بعضی از جاها آشکارکردنش مانع ندارد.
این آیه می فرماید:« إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا» آیه بعدی می گوید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا»[2]

هنگامی که جمهوری اسلامی معروف شد، من دیدم که در باره حکومت اسلامی نوشتن یک کتاب متوازن لازم است، کتابی که بتواند قوای ثلاثه را در اسلام منعکس کند ،هم قوه مجریه را و هم قوه مقننه و هم قوه قضائیه را منعکس کند، در آن زمانی که درس ها تقریباً تعطیل بود، ما یک کتابی نوشتیم بنام:« معالم الحکومة الإسلامیة»، من در آنجا نوشته ام که این دو آیه مبارکه از پر فایده ترین آیات قرآن است، یعنی اگر کسی این آیه را و آیه بعدی را نگاه کند، اساس حکومت اسلامی در این دو آیه منعکس شده است.
حکومت را دو چیز تشکیل می دهد، قانون محکم، و مجری عادل، این آیه اولی را می گوید، یعنی قانون محکم،« إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرً» قانون رسیم را در آیه بیان میی کند، اما مجری عادل را آیه بعدی نشان می دهد و می گوید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا» از اینکه این دو آیه پشت سر هم آ مده، ارکان حکومت اسلامی را برای ما متذکر شده، اولی( إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا) اشاره به قانون است، دومی ( يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ) اشاره به مجری است.
بنابراین؛ این دو آیه مبارکه می شود از پر فایده ترین آیات قرآن کریم، البته من تا اینجا مقدمه مسئله را عرض کردم، اینک به تفسیر آیه بر می گردم، بعضی ها در تفسیر این آیه مبارکه، یکنوع نظر تنگی از خود نشان داده اند و می گویند: این آیه فقط ناظر به این است که مؤمنین به علمای یهود خطاب کنند و بگویند که: علمای یهود، شما باید امانات را به اهلش رد کنید، امانات الهی را، یعنی آنچه را که در تورات نوشته شده است، آنها را به مردم بگویید، می گویند این آ یه خطاب به مؤمنین است که مؤمنین به احبار و رهبان بگویند:« إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرً»، امانانت، یعنی احکام شرعیه، یعنی علمای یهود به مردم بگویند که ربا حرام است، رشوه حرام است، اینها را به مردم بگویید، می گویند این آیه ناظر به ردّ یهود است، به مؤمنین امر می کند که بروید به علمای یهود بگویید که امانات را به صاحبانش رد کنید، یعنی احکام تورات را به مردم بگویید تا خلاف رفتار نکنند.
گفتار استاد سبحانی به نظر من این گونه معنی کردن، یکنوع تنگ نظری را نشان می دهد، آیه معنی دوم را می گوید، یعنی آیه یک ضابطه کلیه را بیان می کند که هم معنی اول را شامل بشود و هم معنی دوم را شامل بشود، یعنی مطلق امانات را، خواه امانت مالی باشد یا امانت غیر مالی باشد، یا سرّاً من الأسرار باشد، یعنی چیز هایی که خداوند به عنوان یک امر گرانبها در اختیار شما نهاده اند، شما باید آن همانطور که گرفته اید، پس بدهید و در آن خیانت نکنید، خیانت این است که گاهی انسان افراط کند و گاهی تفریط نماید و گاهی اصلاً رعایت نکند تا خود بخود از بین برود، معنی اول تنگ نظری در معنی آیه است، این آیه به این روشنی و به این عبارت واضح، معنی وسیع را بیان می کند ، یعنی هم امانت الاهی را می گوید و هم امانت های دیگر را می گوید.
به بیان دیگر من هم قبول دارم که امانات الاهی را هم می گوید، یعنی آنچه که در تورات است، علمای یهود آنها را برای مردم بگویند، آنچه که در قرآن است ما باید به مردم بگوییم، آنچه از رسول و عترت گرفته ایم به مردم بگوییم ،علما امانات دار هستند، ما این را قبول داریم، اما منحصر به اینها نیست، بلکه امانات مالی و معنوی و اولاد را هم شامل است، راز ها را شامل است، یعنی همه اینها را در بر می گیرد.
إنّ فی هذه الآیة احتمالین:الأوّل: أنّ الآیه بحکم صلتها بما قبلها، تهدّد الیهود حیث إنّهم لم یؤدّوا الأمانات الإلهیة إلی أهلها، فیکون الغرض من الخطاب للمؤمنین، الرّدُ علی علمائهم و أحبارهم حیث کتموا أحکام الله سبحانه، فراج بینهم الربا مع أنّهم نهوا عنه، و کتموا بشائر النبی (ص) فخانوا أمانات الله سبحانه و لذلک یقول تعالی:« إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرً» و أمّا قوله سبحانه:« وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَينَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ» ففیه أیضاً ردّ علی الیهود یحثّ إنّ کعب بن الأشرف و غیره جاروا فی الحکم، فرجحّوا الوثنیة علی التوحید.
کعب الأشرف از احبار یهود است، مکه رفت، قریش جمع شدند و گفتند ما که بی سواد هستیم، ما اهل کتاب و خواندن و نوشتن نیستیم، جناب کعب شما که جزء احبار هستید، آیا در تورات از این محمد خبری است، دین ما بهتر است که بت پرستی باشد یا آنکه محمد آورده است؟
این آدم با کمال بی شرمی گفت: دین شما بهتر از آن چیزی است که محمد دعوت می کند، ولذا امروز علمای یهود وقتی به اینجا می رسند، اظهار شرمندگی می کنند که این مرد چقدر آدم خائن بوده که بت پرستی را بر یکتا پرستی مقدم کرده است.
و علی هذا الاحتمال فیکون نطاق الآیة ضیّقاً إذ أنّها تکون ناظرة إلی ردّ عمل الیهود و قضائهم و حکمهم و دعوة المؤمنین علی خلافهم فی مورد الأمانات.
در حقیقت مورد این آیه فقط احکام شرعیه می شود، آیه می فرماید احکام شرعیه را درست بگویید، یهود درست بگویند، مسلمانان هم درست بگویند، اما معنی دوم دایره اش خیلی و سیع و گسترده است و می گوید، ظرف شما چرا کوچک است، آیه هم معنی اول را می گوید و هم یک ضابطه کلی را بیان می کند، یعنی:« ردّ الأمانات إلی أهلها» خواه این «امانات» احکام الاهی باشند یا چیز هایی دیگر باشند ( مانند امانت های مالی و اولاد و اسرار مردم که در واقع امانت در نزد شماست).
ما فکر می کنیم که آیه مبارکه اعم را می گوید که همان معنی دوم باشد، خیال نشود که معنی دوم ضد معنی اول است، بلکه اعم از معنی اول است، معنی اول سیاق آیه است، مفسرین سیاق آیه را دیده اند، یعنی دیده اند که پشت سر آیآت یهود است ولذا گفته اند مراد آیه این است که علمای یهود احکام را بگویند، اما این« سیاق» دلیل ضعیف است، وقتی آیه زبانش خیلی وسیع است، این سیاق برای ما انحصار آور نیست، بلکه معنی اعم را می رساند.
الثانی: إنّ الآیة ضابطة کلّیة فی مجال الأمانات من غیر فرق بین عقیدة و تشریع أو سرّ من الأسرار، أو أمر مالیّ، حتی الأولاد فهم أمانات الله بید الوالدین، کما أنّ الفقرة الثانیة کذلک، دعوة إلی القضاء بالحق فی أیّ مجال من المجالات، فیکون نطاق الآیة وسیعاً و یشکلّ أساساً للمجتمع الراقی المزدهر، وفی الوقت نفسه لا مانع من أن تکون ردّاً علی الیهود لکن تلویحاً لا تصریحاً.
و الذی یؤیّد المعنی الثانی عمل النبی الأکرم (ص» و تطبیق الآیة علی عمل، قال السیوطی:« لمّا فتح رسول الله (ص) مکة، دعا عثمان بن أبی طلحة، فلما أتاه قال: أرنی المفتاح فأتاه، فلما بسط یده إلیه قدم العباس فقال: یا رسول الله بأبی أنت و أمّی، اجعله لی مع السقایة، فکفّ عثمان یده فقال رسول الله (ص) أرنی المفتاح یا عثمان إن کنت تؤمّن بالله و الیوم الآخر فهاتنی المفتاح، فقال: هاک بأمانة الله فقام ففتح باب الکعبة.
ثمّ قال (ص» یا أیّها الناس هذه القبلة، ثم خرج فطاف بالبیت، ثم نزل علیه جبرئیل – فیما ذکر لنا – بردّ المفتاح، فدعا عثمان بن أبی طلحة، فأعطاه المفتاح، ثم قال: «إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا».
و الظاهر أنّ الآیة نزلت قبل فتح مکه، و إنّما استدل بها النبی (ص) علی فعله، و أنّه دفع المفتاح إلی عثمان بن أّبی طلحة و لم یدفعه إلی عمه العباس لأجل أنّه سبحانه أمر بدفع الأمانات إلی أهلها.
کلید جنبه احکام الله و جنبه مالی نداشته، بلکه جنبه آبرویی و حیثیتی داشته، این آیه مبارکه در سوره مائده است و آیات سوره مائده قبلاً نازل شده، چطور می گویند: این آیه نازل شد؟ این آ یه نازل نشد، بلکه پیغمبر اکرم (ص) با آن آیه ای (که قبلاً نازل شده بود) استدلال کرد، اگر پیغمبر این آ یه را می خواند نه به عنوان اینکه الآن نازل شده، بلکه قبلاً نازل شده بود و پیغمبر آن را خواند.
و ممّا یدلّ علی أنَّ المراد من الأمانات أعمّ من الأمانیة المالیة، قوله سبحانه:« وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَينُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يشْتَرُونَ»، [3]
و علی ذلک فقد خان علماء أهل الکتاب و ذلک بکتمانهم صفات النبیّ (ص) و لم یؤدّوا الأمانة إلی الناس.
و أمّا ما رواه المعلّی بن حنیس عن أبی عبد الله (ع) فی تفسیر الآیة من أنّ الله أمر الإمام الأوّل أن یدفع إلی الإمام الذی بعده کلّ شیء عنده، فهو من باب تطبیق الکلّی علی مورده، و لیس معنی ثالثاً.
با این آیه استدلال کرده اند، این هم از قبیل تطبیق کلی به مورد است، هر چیزی که انسان از کسی گرفته، و باید به صاحبش برگرداند، آیه آن را شامل است.
نفثة مصدوراین یک عبارتی است که عرب ها به کار می برند، کلمه« نفثة» به معنی پرت است، می گویند: مار « نفث بِسَمِّه»، مار وقتی کسی را ببیند، تف می کند، «نفث» یعنی رمی، «مصدور» به کسی می گویند که سینه اش درد می کند، آدمی که سینه اش درد می کند، هنگامی که سرفه می کند، یک چیزی از سینه اش در میآید، «نفثة المصدور» کنایه از آدم غمگین و مکروب است، وقتی که صحبت می کند، صحبتش همراه با آه و ناله، در در واقع می گوییم :آه و ناله.
« مصدور» کسی است که سینه اش درد می کند، مراد از درد، درد مادی نیست، بلکه درد معنوی است، کسانی که سینه شان تنگ است، یعنی از اوضاع ناراحتند، سخنی که از دهانش بیرون می آید، همه اش درد و ناله است، قرآن مجید می گوید شما مسلمانان با گروهی که جنگ نکرده اند و شما را از خانه های تان بیرون نکرده اند، با آنها رابطه بر قرار کنید:«لَا ينْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيهِمْ إِنَّ اللَّهَ يحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»
خدا شما را از نيکي کردن و رعايت عدالت نسبت به کساني که در راه دين با شما پيکار نکردند و از خانه و ديارتان بيرون نرانده اند نهي نمي کند؛ چرا که خداوند عدالت پيشگان را دوست دارد.
« إِنَّمَا ينْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[4]

ترجمه: تنها شما را از دوستي و رابطه با کساني نهي مي کند که در امر دين با شما پيکار کردند و شما را از خانه هايتان بيرون راندند يا به بيرون راندن شما کمک کردند و هر کس با آنان رابطه دوستي داشته باشد ظالم و ستمگر است!
با وجود این آیه مبارکه، الآن می بینیم که دول عربی یکی پس از دیگری می خواهند به نوعی با اسرائیل غاصب رفت و آمد کنند، با یک رفت و آمد مخفیانه و غیر مخفیانه می خواهند مسأله را لوث کنند، سران بزدل عرب، این شریعت اسلامی است، به این شریعت عمل کنید و حال آنکه حکم الاهی این است که با اسرائیل رابطه و تولی نداشته باشید، اما الآن هم کسانی که در رأس قدرت هستند وهم علمایی که زیر نظر آنها هستند، ساکتند و می گویند صلح با اسرائیل اشکال ندارد، پیغمبر هم با قریش صلح کرد.
و تقدّم أنّ المراد من الأمانات (فی الآیة)، هو أعمّ من المالیة و غیرها، فتعمّ الأحکام الشرعیة فهی أمانات عند العلماء و الوعّاظ، فعلیهم أن یبلغوها إلی الناس و یجسدوا بذلک ردّ الأمانات إلی أهلها.
و من تلک الأحکام أنّه سبحانه نهی عن تولّی من أخرج المسلمین من دیارهم و ظاهروا علی إخراجهم و صرّح به فی کتابه و قال: « إِنَّمَا ينْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَأَخْرَجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ وَظَاهَرُوا عَلَى إِخْرَاجِكُمْ أَنْ تَوَلَّوْهُمْ وَمَنْ يتَوَلَّهُمْ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ»
فعلی حَمَلَةِ الکتاب و السنّة من العلماء الواعین أن یبلغوا الحُکّام و القادة ما نهاه سبحانه فی هذه الآیة حتی یقوموا بوظائفهم الّتی علی عاتقهم فإ نّهم أمناء إلیه فی أرضه علی کتابه و سنّة رسوله بعد العترة الطاهرة.
و شهد التاریخ علی أنّ الطغمة الصهیونیة المحتلّة حاربوا المسلمین و قتلوهم من کبیرهم إلی صغیرهم و دمروا بلادهم و أخرجوهم من عقر دارهم، فعلی العلماء و الوعاظ بیان کلّ ذلک موضوعاً و حکماً، أمّا الموضوع، فالتاریخ المعاصر شاهد علیه، و لم تزل أراضی المسلمین بیدهم، بل یتوسّعون فی کلّ یوم.
ولکن یا حسرة علی علماء المسلمین فی الدیار المقدّسة حیث إنّهم بصدد تبریر جواز إقامة العلاقات الرسمیة مع الطُغمة الغاصبة لفلسطین، تزلّفاً إلی حکامهم و طمعاً بهدایاهم، وهذه خیانة واضحة لأمانات الله، و قد نهی الله سبحانه عنها، فهؤلاء وعاظ السلاطین و علماء الدنیا، لا وُعّاظ الإسلام و علماء الدین.
وَ نِعمَ ما یقول سبحانه فی ختام الآیة، أعنی قوله تعالی:« نِعِمَّا يعِظُكُمْ بِهِ» أی نعم الشیء الذی یعظکم به لصلاح دنیاکم و أخرتکم، ذلک: «إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا » أی عالماً بأقوالکم «بَصِيرًا» بأفعالکم.
 

[1] نساء/سوره4، آیه58.

[2] نساء/سوره4، آیه59.

[3] آل عمران/سوره3، آیه187.

[4] ممتحنه/سوره60، آیه8.