جلسه 1397/11/06

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم رقص از نظر روايات و كلمات فقها

موضوع: حکم رقص از نظر روایات و کلمات فقها
بحث ما در قص است، نخست باید کلمه رقص را تعریف کرد، سپس باید اقوال اهل سنت را در این مورد بیان کرد، بعداً به اقوال شیعه برسیم، آنگاه ببینیم که ادله مسئله چیست؟
تعریف رقصالرقص: مصدر رقص، یرقص، رقصاً و یرادفه الزفن، وعُرّف بأنّه التمایل و الرفع و الخفض بحرکات موزونة.
علی الظاهر رقص احتیاج به تعریف ندارد، چون همگان می دانند که رقص چیست، اما اگر بخواهیم تعریف کنیم، تعریفش این است: التمایل - کج می شود- و الرفع- بلند می شود- و الخفض بحرکات موزونة - دو مرتبه پایین می آید همراه با حرکات موزونه، به این معنی که گاهی سمت چپ می رود و گاهی سمت راست می رود، یعنی رقص برای خودش حرکاتی دارد، منتها حرکات حساب شده ( این تعریف رقص است ).
اقوال وکلمات اهل سنت در باره رقص اهل سنت می گویند رقص کراهت دارد، یعنی هم حنفیه، هم مالکیه و هم حنابله قائل به کراهت رقص می باشند، هکذا قفّال (که یکی از پیروان شافعیه است) می گوید رقص کراهت دارد، همه اینها می گویند رقص مکروه است نه اینکه حرام باشد، یعنی رقص حرام نیست.
با اینکه قائل به حرمت رقص نیستند، اما در عین حال می گویند اگر کسی این کار را انجام بدهد، یعنی مرتکب رقص بشود، چنین کسی از عدالت می افتد و ساقط می شود، از آنطرف می گویند رقص مکروه است و از طرف دیگر می گویند رقص سبب می شود که انسان از عدالت ساقط بشود، چرا رقص سبب می شود که انسان از عدالت ساقط بشود؟ زیرا عدالت مرکب از دو چیز است:
الف؛ ترک حرام.
ب؛ داشتن مروت.
به بیان دیگر؛ عدالت دو چیز لازم دارد، یکی اینکه انسان حرام را ترک کند، دیگر اینکه کاری که مخالف مروت است انجام ندهد، ولذا کسانی که بر خلاف مروت و شئون، کاری انجام بدهند، آن کار مخالفِ «مروت» مسقط عدالت است، مثل اینکه کسی بر عکس سوار الاغ بشود.
ولی جناب شافعی در اینجا یک حرف زیبایی دارد و می گوید خلاف مروت در جایی است که تکرار بشود، اما یکبار اشکال ندارد چون یکبار تکرار نیست، آقایان می گویند خلاف مروت در جایی است که تکرار بشود و تکرار مزیل ملکه است، اما یکبار که مزیل ملکه عدالت نیست.
آنگاه ایشان (شافعی) می فرماید: اگر «رقّاص» جوان است، با یکبار رقصیدن از مروت نمی افتد.
بله، جوان اگر چند بار برقصد، چند بار رقصیدن خلاف مروت است، اما اگر کسی می رقصد که در شأن او نیست، مثلاً یک پیره مرد یا پیره زن حتی اگر یکبار برقصد، یکبار رقصیدن هم مسقط عدالت و مروت است.
«علی ای حال» اهل سنت می گویند رقص مکروه است (نه حرام) و در عین حال مزیل عدالت است، چون بر خلاف مروت است، جناب شافعی می گوید یکبار رقصیدن کافی نیست، بلکه باید چند بار باشد، بعداً تفصیل می دهد بین جوان و بین غیر جوان.
ذهبت الحنفیة و المالکیة و الحنابلة، و القفّال من الشافعیة إلی کراهة الرقص، مُعَلِّلین ذلک بأنّ فعله دناءة و سفه، و أنّه من مسقطات المروءة، ؤ أنّه من اللهو.
و ذهبت الشافعیة إلی أنّ الرقص لا یحرم و لا یکره، بل یباح، و استدلوا بحدیث عائشة الآتی.
و ذهب ابن تیمیة إلی أنّ اتخاذ الرقص ذکراً أو عبادةً، بدعة و معصیة لم یأمر الله به، و لا رسوله، و لا أحد من الأئمة أو السلف».
اقوال شیعه در باره رقصمتاسفانه اهل سنت (در کتاب های شان) نسبت به مسئله رقص بیشتر عنایت دارند، و غالباً این مسئله را در مبحث شهادت عنوان کرده اند و گفته اند: آیا شاهد با رقص از عدالت می افتد یا نه؟ مثلاً امام الحرمین کتابی در فقه دارد که اخیراً چاپ شده، در باب شهادت بحث می کند.
اما علمای شیعه کمتر به این مسئله (رقص) پرداخته اند، اما در نه در باب شهادت، بلکه در باب مکاسب محرمه، اصحاب ما (علمای شیعه) یک قول واحدی که انسان به آن تکیه کند، ندارند، ولی غالباً می گویند رقص حرام است، چون یا داخل در لهو است یا داخل در لعب است، بعضی ها رقص را داخل در غنا کرده اند، چطور در غنا داخل کرده اند؟ چون غنا دو جور است، غنای قولی، و غنای فعلی، رقص هم یکنوع غنای فعلی است.
مرحوم شیخ انصاری در مکاسب محرمه در باره «رقص» یک سطر بیشتر مطلب ندارد، معلوم می شود که خیلی اهل تقوا بوده و از خارج چندان اطلاعی نداشته ولذا همان یک سطر را گفته و رد شده ( آنهم تحت عنوان لهو و لعب).
البته احتمال دارد که «رقص» تحت عنوان غنا هم داخل بشود.
حالا ما در اینجا چه بگوییم، چون مسئله «رقص» منصوص نیست، آیا بگوییم تحت مقوله لهو داخل است، آنوقت این بحث پیش می آید که آیا هر لهوی حرام است؟ خیر، چون خودِ شیخ انصاری هم در مکاسب محرمه فرموده که لهوی حرام نیست، مثلاً کسی تسبیح دستش است و با تسبیح مرتب بازی می کند، که اگر تسبیح را از دستش بگیریم ناراحت می شوند، این لعب است، آیآ هر نوع لعبی حرام است؟
غرض اینکه دلیل نداریم که:« کلّ لعب أو کلّ لهو حرام»، شیخ انصاری هم در مکاسب این مطلب را دارد، اگر کسی بخواهد این مسأله را بررسی کند، باید سراغ روایات برود، چون با قواعد نمی شود این مسئله را درست کرد، چون اگر بگوییم این غناست، غنای فعلی است، عرفاً به این غنا نمی گویند، چون از مقوله صوت است.
اگر بگوییم از مقوله «لهو و لعب» است، باز هم دلیل نداریم که هر لعبی و هر لهوی حرام است ولذا ما اگر بخواهیم این مسئله را پی گیری کنیم، باید سراغ روایات برویم و ببینیم که آیا از روایات استفاده می شود یا نه؟
ضمناً یکجا را باید استثنا کنیم و آن رقص زن است برای شوهرش (رقص الزوجة لزوجها)، حتی شیخ انصاری باید استثنا کند «رقص الزوجة لزوجها» زنِ انسان می خواهد برای شوهرش برقصد، عدم حرمتش این جای بحث نیست، یعنی اگر صد بار هم بگویید این لعب و لهو است، کسی از شما قبول نمی کند که حرام است، اصلاً مسئله جوانی سر تا پا لهو و لعب است، ولذا باید این مورد را استثنا کرد.
بنابراین، ما باید «رقص الزوجة لزوجها» استثنا کنیم و بگوییم این مورد حرام نیست، چون وقتی همه چیز زوجه برای زوج حلال است، معنی ندارد که بگوییم رقصش حرام است.
پس باید این مورد (رقص الزوجة لزوجها) را استثنا کنیم و بگوییم حرام نیست، علاوه براین مورد، باید یک مورد دیگر را هم استثنا کنیم، منتها با این تفاوت که مورد اول (رقص الزوجة لزوجها) قطعاً حلال است، اما این مورد دوم که می خواهیم استثنا کنیم، قطعاً و حتماً حرام است و آن رقص زن ا ست برای مرد اجنبی (رقص المرأة للرجل الأجنبی)، این قطعاً حرام است.
بنابراین، ما دو مورد را استثنا می کنیم، یکی رقص زن برای شوهرش که قطعاً حلال است، دیگری «رقص المرأة للرجل الأجنبی» که قطعاً حرام است.
در نتیجه بحث ما منحصر می شود در دو صورت، یکی رقص زن برای زن (رقص المرأة للمرأة) و دیگری رقص مرد برای مرد (رقص الرجل للرجل).
 
دلیل اهل سنت بر جواز رقصنخست باید ببینیم که دلیل اهل سنت بر جواز رقص چیست؟ اهل سنت که می گویند جایز است و مکروه، به حدیث جناب عایشه استدلال می کنند، حدیث این است که پیغمبر اکرم نشسته بود و زوجه اش (عایشه) درکنارش بود، یک مرتبه صدا آمد که حبشی ها می رقصند، حضرت همسر خود را بلند کرد و فرمود نگاه کن که حبشی ها دارند می رقصند.
و أمّا السنّة، فقد استدلوا علی الجواز بحدیث عائشة، قالت:« کان (صلیّ الله علیه و آله) جالساً فسمعنا لغطاً (صدای بلند) و صوت صبیان، فقام رسول الله ، فإذا حبشیة تزفن – أی ترقص، زفن در لغت عرب به معنای رقص است – و الصبیان حولها، فقال: یا عائشة، تعالی فانظری»[1]

به عقیده من این خبر هر چند سندش هم صحیح باشد، متنش بهترین دلیل برکذبش است، چون شأن و مقام پیغمبر خیلی بالاتر از این است که همسر خود را بلند کند و ببیند که یک مرد حبشی می رقصد و بچه ها دور و برش هستند، و آ ن حضرت همسرش را وادار به دیدن کند.
بنابراین، متن این روایت، دلیل بر کذبش است، شأن و مقام پیغمبر اکرم این نیست که چنین کاری را انجام بدهد، آیا یک مرجع تقلید یا خود جناب شافعی یک چنین کاری را انجام می دهد ( این دلیل اهل سنت بود).
ولی من معتقدم که اگر ما بخواهیم کار بکنیم، باید سراغ این عناوین نرویم، یعنی سراغ عنوان غنا، لغو و لعب و لهو نرویم، بلکه باید ببینیم که از روایات استفاده می شود یا نه؟
و لمّا کان الحدیث لا یناسب مقام الرسالة و یحطّ من مقامها، حمله غیر واحد من أهل السنّة حدیث رقص الحبشیة علی الوثب (پرش و پریدن) بسلاحهم و لعبهم بحرابهم، لیوافق ما جاء فی روایة:«یلعبون عند رسول الله (صلّی الله علیه و آله) بحرابهم»[2]

البته آن مسئله، مسئله نظامی است، اینکه پیش رسول اکرم با آ ن نیزه ای که دارند، بازی می کردند، و اتفاقاً با همان نیزه حضرت حمزه را شهید کرده اند، حضرت آن را نگاه کرده.
بعضی از مقدسین اهل سنت این حدیث را توجیه می کند و می گویند مراد رقص نیست، وحال آنکه کلمه« زفّ» در لغت عرب به معنای رقص است، ولی این مقدسین از اهل سنت می گویند این در واقع بازی حبشی ها با نیزه خودشان بوده است.
نعم ربما یستند من یقول بالحرمة إلی أنّ الرقص یخالف المروءة أو أنّه ر بما یکون مبدأ للفساد.
و أمّا أصحابنا القائلون بالحرمة، فقد استدلوا بما رواه الکلینی عن علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن النوفلی، عن السکونی، عن أبی عبد الله (علیه السلام) قال:« قال رسول الله (صلّی الله علیه و آله) أنهاکم عن الزَفنِ (رقص) و المزمار و عن الکوبات و الکبرات» [3]

قال فی الصحاح: الزَّفنُ: الرقص، و قال فی القاموس: الکوبه –بالضم- النرد و الشطرنج، و الکبر- بالتحریک- الطبل، علامه مجلسی اینها را معنی کرده است.
بعضی گفته اند که این روایت از نظر سند مشکل دارد، چون نوفلی و سکونی اهل سنت و عامی مذهب هستند، اما در عین حالی که سنی و عامی مذهب هستند، شیخ طوسی در «عدّة الأصول» می گوید اصحاب ما، به روایات این دوتا عمل کرده اند، خیلی روایات از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده اند، با اینکه سنی بوده اند، اما نسبت به امام صادق (ع) عرض ادب می کردند، اینکه بعضی گفته اند که این روایت از نظر سند ضعیف است بخاطر اینکه در سند این روایت نوفلی و سکونی است، این حرف درست نیست، چون میزان در نظر ما خبر الثقه نیست، بلکه میزان ما ،الخبر الموثوق الصدور است، ما به این نتیجه رسیده ایم که خبر ثقه مهم نیست، بلکه خبر موثوق الصدور میزان است، اگر آقایان می گویند خبر ثقه حجت است، چون وثاقت راوی مقدمه موثوق الصدور است.
بنابراین، این روایت اشکالی ندارد.
و الحدیث لا بأس بسنده لأنّ الأصحاب یعتمدون بروایات النوفلی و السکونی، ؤ إن ضعفه المجلسی فی مرآة العقول و قال: ضعیف علی المشهور[4]
، و لکنّه لیس بتام.
و ممّا یؤیّد صحته أنّ القاضی النعمان أیضاً نقله فی دعائم الإسلام- قاضی نعمان در چهار صدو چهل و نه: ( 449) در مصر در گذشته است، کتابی بنام دعائم الإسلام دارد و همه روایاتش تقریباً از امام صادق (علیه السلام) است، چون متهم است که این آدم جزء اسماعلیه است، مرحوم آیت الله بروجردی روایات دعائم الإسلام را در کتاب «الجامع للأحادیث الشیعة» آورده است، این کتاب، کتاب خوبی است و در مصر هم بسیار خوب چاپ شده، محدث نوری نیز در کتاب «مستدرک الوسائل» روایات دعائم الإسلام قاضی نعمان مصری را آورده- قال: و عن رسول الله (صلّی الله علیه و آله) أنّه قال:« أنهی أمّتی عن الزًّفنِ و المزمار و عن الکوبات و الکنّارات»[5]
کنانات، مفردش کنانه است، مراد مزمار است.
پس ما تا کنون دو دلیل پیدا کردیم، یک دلیل در کتاب کافی، دلیل دیگر هم در کتاب دعائم الإسلام- صاحب «دعائم الإسلام» لقبش أبو حنیفه، و اسمش نعمان است، من معتقدم که این آ دم دوازده امامی بوده، منتها این آ دم با اسماعیلی ها تقیة زندگی می کرد -.
ویؤیّد الحرمة، اتفاق کلمة العلماء علی حرمة الغناء المطرب، و من المعلوم أنّ الطرب یلازم الرقص عادة، فهل یمکن القول بحرمة أحدهما (الطرب) و جواز الآخر (أی الرقص)؟
آقایان می گویند «غنا» حرام است، کدام غنا؟ غنای مطرب، قدر مسلّم از غنا، غنای مطرب است، اگر غنا باشد و مطرب نباشد، جای بحث است، اما درغنای مطرب، همه اتفاق نظر دارند که قطعاً حرام است، غنای مطرب چرا حرام است؟ لإطرابه، رقص هم این حالت را دارد، وقتی زن بر مرد می رقصد و مرد می رقصد بر زن، این طرف ها هم ساکت نمی شینند، بلکه بلند می شوند و شروع می کنند به کف زدن و حرکاتی از خود نشان می دهند، آن حالت طربی که غنا ایجاد می کند، رقص نیز ایجاد می کند.
بنابراین، ما دو روایت پیدا کردیم، یک مؤید هم پیدا کردیم و آن اینکه غنایی که مطرب باشد، همه اتفاق نظر دارند که حرام است، می گوییم همان طرب که در غناست، در رقص نیز است.
مضافاً إلی قوّة دخوله فی اللهو بالمعنی المشهور أوّلاً، و کونه منافیاً للمروءة المعتبرة فی العدالة ثانیاً، و أمّا استثناء رقص الزوجة لزوجها فلا بأس به، لأنّ حیاة الزوجین فی أوائل حیاتهما لا یخلو من لهو و لعب، و أما رقص النساء مجرداً عن غیرهنّ فی الأعراس، فربما یظهر من بعضهم جوازه، لوجود السیرة، و لکنّ الأحوط ترکه و السیرة لم تثبت.
مطلب دیگر اینکه: ابن تیمیه در میان اهل سنت می گوید رقص حرام است، با اینکه سایر اهل سنت می گویند رقص مکروه است، او می گوید حرام است. چرا او می گوید حرام است؟ چون او (ابن تیمیه) زخم از جای دیگر دارد، رقص صوفی ها را می گوید، می گوید صوفی ها که در حالت عبادت می رقصند آن رقص حرام است، بعد سراغ مطلب خودش می رود که همان شرک توحید باشد، می گوید رقص صوفی ها که عبادت می کنند خدا را در حالت رقص، این حرام است، ولی این حرف «ابن تیمیه» خارج از بحث ماست، نه ما آن را مکروه می دانیم و نه اهل سنت، بلکه قطعاً حرام است.
اما در بعضی از رساله ها داریم که رقص زن بر زن اشکال ندارد، ولی من دلیل بر این فتوا ندیدم، مسلّماً دو چیز مستثناست، یکی «رقص الزوجة لزوجها و بالعکس» این قطعاً حلال است، دیگری «رقص المرأة للرجل الأجنبی» این جای بحث نیست که حرام است.
تمام بحث ما در باره رقص زن برای زن، و رقص مرد برای مرد است (رقص المرأة للمرأة و رقص الرجل للرجل)، تمام این روایات حاکی از حرمت چنین رقص است.

[1] سنن الترمذی، ج5، ص621.

[2] صحیح مسلم، ج2، ص610، طبعة الحلبی.

[3] الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، ج6، ص432، کتاب الأشربة، باب الغناء، ح7.

[4] مرآة العقول، محمد باقر مجلسی، ج22، ص432.

[5] دعائم الإسلام، قاضی نعمان، ج2، ص307، برقم754.