جلسه 1397/10/29

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم ربا از نظر آيات

موضوع: حکم ربا از نظر آیات
بحث ما بعد از مسأله بیع میته و خمر، به مسأله ربا می رسد، نخست باید بدانیم که ربا در اسلام (همانند خمر) به تدریج حرام شده، چرا به تدریج حرام شده؟ چون اگر یک گناهی در جامعه ریشه بزند و مردم به آن عادت و خو گرفته باشد، در یک مرتبه نمی شود ریشه آن را زد و از بیخ و بن در آورد، از این رو، ناچار است که یواش یواش، کم کم و به تدریج آن را ریشه کن کند، این یک مسئله عقلی وتجربی است، شراب خواری در جزیرة العرب خیلی ریشه دار بود، ربا نیز از قبیل شرب الخمر بود، یعنی جامعه عرب به آن عادت کرده بودند و خو گرفته بودند، یک چنین چیزی را به به صورت دفعی نمی شود از ریشه در آورد، بلکه باید به تدریج با آن مبارزه کرد.
نکته دیگر اینکه: ربا بر دو قسم است:
الف؛ ربای معاوضی.
ب؛ ربای معاوضی.
ربای معاوضی این است که دو چیزی که از یک سنخ و از یک جنسند، و ضمناً از قبیل مکیل و موزونند ، در یک چنین چیزی در مقام معاوضه نباید یکی بر دیگری افزایش پیدا کند، خواه این افزایش عینی باشد یا این افزایش حکمی باشد.
افزایش و زیادی عینی افزایش عینی مثل اینکه انسان قند و شکر را عوض کند و در مقام معاوضه یک درهمی هم اضافه کند، این از نظر اسلام رباست، چون هردو هم همجنس هستند و هم از قبیل مکیل و موزون می باشند، زیادی اش هم زیادی عینی است.
زیادی و افزایش حکمیگاهی زیادی و افزایش، زیادی حکمی است، مثل اینکه متعاوضین بگویند من این جنس را با آن جنس عوض می کنم، به شرط اینکه برای من یک پیراهن بدوزی، دوختن پیراهن یک عمل و زیادی ملموس نیست، یعنی ماند درهم نیست، چون درهم عینی است، اما خیاطت جنبه فعلی و عرضی دارد ولذا اولی را زیادی عینی، و دومی را زیادی حکمی می گویند، چون من این دو جنس را معاوضه می کنم به شرط اینکه برای من یک پیراهن هم بدوزی، این هم رباست.
«فالمتجانسان إذا کانا مکیلین أو موزونین» در مقام معاوضه نباید یکی بر دیگری زیادی داشته باشد، خواه زیادی اش عینی باشد یا زیادی حکمی.
اما اگر متجانسین اجود و غیر اجود داشته باشد، مثلاً یکی برنج اجود است و دیگری برنج غیر اجود، غیر اجود را با اجود معاوضه می کنند، غیر اجود را نقد می دهد، سر مدت اجود را می گیرد، یعنی برنج غیر اجود را نقداً می دهد تا سر مدت اجود را بگیرد. اینهم یک نوع ربای حکمی است.
پس ما برای زیادی حکمی دو مثال زدیم، یکی مثال پیراهن، دیگری مثال غیر اجود با اجود معاوضه کند، منتها غیر اجود نقد است و اجود نسیه.
اما اگر اجود با اجود معاوضه کنند، منتها یکی نقد است و دیگری نسیه، این معاوضه نیست، بلکه از قبیل قرض است.
ما در گذشته مسئله ربا را بحث کردیم، از نظر ما ربا فرق نمی کند که مکیل باشد یا موزون، مذروع باشد یا معدود، و نیز در گذشته عرض کردم که اگر ما این دو باب (مذروع و معدود) را باز بگذاریم، همه مردم از این دو باب وارد می شوند، البته این فتوا، فتوای شاذ است، یعنی قائل دارد، منتها مشهور بر خلاف این است و ما روایات را معنی کردیم و گفتیم روایات منحصر به مکیل و موزون نیست، بلکه هر چهار تا را شامل می شود.
باید به این نکته توجه داشت که بحث ما در اینجا در باره ربای قرضی است (نه ربای معاوضی)، چون ربای معاوضی در قرآن نیامده، ربا در قرآن کریم همان ربای قرضی است، ربای معاوضی از اختراعات شارع است، از اختراعات اسلام است، یعنی در اسلام ربای معاوضی آمده است، اما در «جزیرة العرب» فقط همان ربای قرضی بوده است.
آیات رباالآیة الأولیقال تعالی:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»[1]

ترجمه: آنچه بعنوان ربا مي پردازيد تا در اموال مردم فزوني يابد، نزد خدا فزوني نخواهد يافت؛ و آنچه را بعنوان زکات مي پردازيد و تنها رضاي خدا را مي طلبيد (مايه برکت است؛ و) کساني که چنين مي کنند داراي پاداش مضاعفند.
معنای مفردات آیه «الربا»: لغة بمعنی الزیادة، و یشهد علی ذلک، قوله فی نفس الآیة:« لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ» أی لیزید بذلک أموال الناس.
«ربا» به معنی زیادی و افزایش است،« ربوه» در قرآن به جای بلند می گویند، یعنی «ربوة» به معنی بلندی و زیادی است.
آقایان با این آیه مبارکه بر حرمت ربا استدلال کرده اند، البته ما استدلال آقایان را محترم می شماریم، ولی به ما نیز اجازه داده اند تا ما هم در این باره اظهار نظر کنیم، نظر من این است که این آیه مبارکه اصلاً ارتباطی به ربای اصطلاحی (ربای قرضی) ندارد ( جز اینکه کلمه ربا در آن به کار رفته) و من برای نظر خودم قرینه دارم، بلکه این آیه راجع به کمک به مردم است و می گوید اگر به مردم کمک کنی، و نظرت در این کمک کردن خدا نباشد، فقط نظرت این باشد که به طرف کمک کنی، این کمک کردنت ثوابی ندارد، اما اگر زکات به مردم بدهی، یعنی به مردم کمک بکنی، اما نیت و قصد شما از کمک کردن خدا باشد، چنین کمک کردنی در پیشگاه خدا افزایش دارد.
به بیان دیگر، آیه مبارکه در واقع می خواهد بفرماید که کمک به مردم بر دو قسم است، تارة در آن قصد قربت نیست، چنین کمکی، «فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ» .چرا؟ چون کاری برای خدا نکرده، کاری برای مردم کرده.
اما اگر زکات بدهد و خدا را در نظر بگیرد، این آدم در پیشگاه خدا ماجور است، قرینه ای که من داریم، کلمه: « مِنْ زَكَاةٍ» است، یعنی جمله:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ» قرینه است که مراد از اولی غیر زکات است، هردو کمک به مردم است، منتها یکی در قالب زکات است و دیگری در قالب غیر زکات می باشد.
به بیان دیگر: در یکی قصد قربت نیست، اما در دیگری قصد قربت است، معلوم می شود که:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا » مقابلش « وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ» است، فلذا دومی می تواند جمله اول را توضیح بدهد و بگوید مراد از« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا» این نیست که من به کسی پول بدهم و از او ربا بگیرم، بلکه مراد این است که به طرف کمک می کنم، منتها در کمک کردن نیت و قصدم خدا نیست.
بنابراین، ما در تفسیر آیه، نباید از قرینه ای که در خود آیه نهفته غفلت کنیم، مراد از اول، ضد زکات است، زیرا زکات برای خداست، اما دیگری برای خدا نیست،« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا (زیادی) لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ» تا طرف ثروتش بالا برود و زیاد بشود، «فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ» در پیشگاه خدا افزایش پیدا نمی کند. چرا؟ چون این کار برای خدا نبوده، بلکه برای دلخوشی طرف بوده «وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ» این قرینه است که مراد از اولی، «تریدون وجه الناس» است ( نه وجه الله).
التفسیراستدلّ المفسرون بالآیة علی حکم الربا القرضی، فحملوا الرّبا فی الآیة علی الربا المصطلح، أی الفائدة الّتی یحصل علیها صاحب المال من المقترض، و لکنّ هذا الاستدلال بعید من وجهین:
1: أنّ الآیة مکیّة، و البیئة المکیة لا تناسب التشریع، إلّآ أن یقال: إنّ لحن الآیة لحن النصح و الإرشاد، فلا ینافی کون الآیة مکّیة.
چون این آیه مبارکه، از آیات مکی است و چندان مناسب نیست که خدا در مکه از ربا سخن بگوید، زیرا کسانی که هنوز توحید (یگانگی خدا) و نبوت رسول خدا را نپذیرفته اند، چطور می شود خدا از حرمت ربا سخن بگوید و مردم را از آن نهی کند؟! چنین سخن گفتن، خلاف مقتضای حال است، و لذا ما در آیات مکی، تشریع نداریم، در تمام آیات مکی، سخن از توحید، نبوت و معاد است.
2: أنّ الآیة مسبوقة بآیة أخری تأمر بالإعطاء للأرحام و ذوی الحاجة، طلباً لمرضاة الله، قال سبحانه:« فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيرٌ لِلَّذِينَ يرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»[2]
، و بعد ذلک یقول: « وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ»، ففی السیاق قرینتان علی أنّ المراد من الربا هو العطیة من غیر نیّة القربة، و هما:
القرینة الأولی: ما تقدّم من الآیة « فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ» الّتی تحکی عن العطاء لله سبحانه.
القرینة الثانیة: المقابلة بین الجملتین، فقوله: « وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا» یقابله قوله:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ»، فبما أنّ المراد من الزکاة هو الصدقة قربة إلی الله سبحانه یکون هذا قرینة علی أنّ المراد من الربا هو العطاء بلا قصد القربة، فیکون معنی قوله:« لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ» أی لیزیدوا أموالهم بذلک،« فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ» أی لا یزید و لا ینمو عنده (عند الله)، وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ» أی من صدقة «تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ» أی و أولئک الذین یضاعف لهم الثواب، فإسناد الإضعاف إلیهم لأجل أنّهم قاموا بذلک الفعل القربی، فعلی هذا لا علاقة للآیة بالربا المصطلح، لأنّه فیها بمعنی العطیة، و الربا فی اللغة بمعنی الفضل و الزیادة.
الآیة الثانیة
قال تعالی:« وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا»[3]

ترجمه: و (همچنين) بخاطر ربا گرفتن، در حالي که از آن نهي شده بودند؛ و خوردن اموال مردم بباطل؛ و براي کافران آنها، عذاب دردناکي آماده کرده ايم.
در این آیه مبارکه در باره یهود سخن می گوید و می فرماید یهود دوعمل قبیح و ناشایست داشتند:
الف؛ ربا خوار بودند.
ب؛ اکل مال به باطل می کردند
پس یکی از کارهای قبیح و زشت یهود ربا خواری بوده و دیگری اکل اموال الناس بالباطل، چطور اکل مال به باطل می کردند؟ چون از مردم رشوه می گرفتند و در مقابل قضاوت بر خلاف می کردند، حتی گاهی از اوقات حرام را برای طبقه بالا و ثروثتمند حلال می کردند، یعنی از آن طبقه بالا و ثروثتمند که حاضر نبودند حد بخورند، مبلغی را می گرفتند، حرام را برای آنها حلال می کردند، کار دیگر یهود ربا خواری بوده، این نشان می دهد که ربا هم در شریعت حضرت موسی و هم در شریعت حضرت عیسی حرام بوده و هم در شریعت حضرت محمد (ص) حرام است.
الآیة تذمّ الیهود بأنّهم ممّن سنّوا الربا و شرّعوا تحلیله، کما فی قوله تعالی: « وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا» من المستقرض « وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ» ففی سِفرِ الخروج:« إنّ أقرضت فضّة لشعبی الفقیر الذی عندک فلا تکن له کالمرابی لا تضع علیه رباً»[4]

فضّة (درهم) یعنی اگر درهمی را قرض کردی به شعبی، یعنی یهودی مثل خودت، مانند ربا خواران با او عمل نکنید که از او ربا بخوریم.
فبما أنّ الآیة تذمّ الیهود، فتدل علی کون هذا العمل مذموماً فی الشریعتین الموسویة و المحمدیة.
ممکن است کسی بگوید که این آیه مربوط به یهود است و ربطی به ما ندارد؟
در اینجا شیخ انصاری می گوید استصحاب حکم شرائع پیشین را می کنیم، ولی به عقیده من نیاز به استصحاب حکم شرائع پیشین نداریم، بلکه لحن خودِ آیه به گونه ای است که از آن اطلاق و عموم استفاده می شود، ولذا معنی ندارد که برای آنها (یهود و نصاری) حرام باشد و برای ما حرام نباشد، لحن آیه نشان می دهد که این کار (ربا خواری) کار پست و زشتی است، آیا چیزی که کار پست و زشت است، می شود که در شریعت اسلام حلال باشد؟
بنابراین، دلالت این آیه مبارکه بر حرمت ربا خوب است.
الآیة الثالثةقال تعالی:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[5]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! ربا (و سود پول) را چند برابر نخوريد! از خدا بپرهيزيد، تا رستگار شويد!
معنای مفردات آیه1:« أَضْعَافًا»: الأضعاف جمع ضعف – بکسر الضاد – و هو معادل الشیء فی المقدار، و هو یطلق علی الواحد إذا کان غیر معرّف ب«ال» و إذا أرید الجمع جیء به بصیغة الجمع.
اضعاف جمع ضِعف- بکسر الضاد - است، ضعف (بفتح الضاد) در مقابل قوت است، اما ضعف – بکسر الضاد – یعنی دوبرابر، با یک حرکت فتحه و کسره معنی خیلی فرق می کند.
2:« مُضَاعَفَةً»: صفة للأضعاف، و أرید أنّ الضعف یصیر ضعفاً و یزید.
در زمان جاهلیت طرف از دیگری صد دینار قرض می گرفت، قرار بود که بعد از یکسال آن را بپردازد، جناب بدهکار موقع سر رسید دستش خالی است، ولذا به سراغ طلبکار می آید و به او می گوید:« زدنی أجلاً أزیدک مالاً» یعنی یکسال دیگر به من مهلت بده، من نیز روی پول شما چیزی می گذارم، معلوم می شود (یعنی حدس می زنم) که اول به عنوان قرض الحسنه می داده، اما وقتی که طرف به موقع قرضش را نمی داده، خودِ بدهکار می گفته:« زدنی أجلاً أزیدک مالاً» باز سال آینده توان پرداخت را نداشت، باز می گفت:« زدنی أجلاً أزیدک مالاً» گاهی از اوقات طرف صد دینار قرض داده بود، پانصد دینار در آخر از او می گرفت، تقریباً همان دیر کردی است که در بانک های ما رواج دارد، بنده خدا صد میلیون تومان از بانک قرض گرفته، بانک هم دیرکرد ها را جمع کرده و شده یک میلیارد تومان.
التفسیرقوله سبحانه: « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً» یُرید أنّه کلّما تأخّر المدین فی أداء الدین عن أجل إلی غیره زید زیادة علی المال، فیُجعل الربا جزءاً من رأس المال، و هکذ إذا استمرّ التأخیر یجعل الربا جزءاً من رأس المال، فربما یستهلک الربا أو یزید علی أصل المال، یقال: کلّما کان الرجل فی الجاهلیة إذا کان له علی إنسان مائة درهم إلی أجل، فإذا جاء الأجل و لم یکن المدیون واجداً لذلک المال، قال:« زدنی فی المال حتّی أزید فی الأجل» فربما جعله مائتین، ثمّ إذا حلّ الأجل الثانی، فعل مثل ذلک، ثمّ إلی آجال کثیرة، فیأخذ بسبب تلک المئة أضعافها، فهذا هو المراد من قوله: «أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً»
ثمّ إنّه سبحانه خصّ الأکل بالذکر و قال: «لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا» لأنّه معظم الانتفاع و إن کان غیره أیضاً من التصرّفات، منهیاً عنه.

[1] روم/سوره30، آیه39.

[2] روم/سوره30، آیه38.

[3] نساء/سوره4، آیه161.

[4] التورات، سفر الخروج، الفقرة 22-25.

[5] آل عمران/سوره3، آیه130.