جلسه 1397/10/26

موضوع: حکم بیع میته و دم
المشهور بین الفقهاء أنّ الاکتساب ببیع المیتة و ما عطف علیها فی الآیة التالیة أمر محرّم و قد استدلوا علی حرمة عامة التصرّفات ورآء السنّة بآیتین، و الکلام فی دلالتهما علی المقصود.
الآیة الأولی«حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيوْمَ يئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[1]

ترجمه: گوشت مردار، و خون، و گوشت خوک، و حيواناتي که به غير نام خدا ذبح شوند، و حيوانات خفه شده، و به زجر کشته شده، و آنها که بر اثر پرت شدن از بلندي بميرند، و آنها که به ضرب شاخ حيوان ديگري مرده باشند، و باقيمانده صيد حيوان درنده -مگر آنکه (بموقع به آن حيوان برسيد، و) آن را سرببريد- و حيواناتي که روي بتها (يا در برابر آنها) ذبح مي شوند، (همه) بر شما حرام شده است؛ و (همچنين) قسمت کردن گوشت حيوان به وسيله چوبه هاي تير مخصوص بخت آزمايي؛ تمام اين اعمال، فسق و گناه است -امروز، کافران از (زوال) آيين شما،مأيوس شدند؛ بنابر اين، از آنها نترسيد! و از (مخالفت) من بترسيد! امروز، دين شما را کامل کردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آيين (جاودان) شما پذيرفتم- اما آنها که در حال گرسنگي، دستشان به غذاي ديگري نرسد، و متمايل به گناه نباشند، (مانعي ندارد که از گوشتهاي ممنوع بخورند؛) خداوند، آمرزنده و مهربان است.
معنای مفردات آیه1: «الْمَيتَةُ»: ما ماد حتف أنفه و هو أخصّ من غیر المذکّی، لأنّ الثانی یشمل ما ذکی بغیر التسمیة عمداً أو علی غیر وجه القبلة، أو ذبح بالذابح کافراً، فإنّ الجمیع غیر مذکّی یحرم أکله و لکنّه لیس میتة، فأحکام المیتة کالنجاسة لا تشمل غیر المذکّی.
2:« أُهِلَّ»: الإهلال رفع الصوت، یقال: استهلّ الصبی إذا صرخ عند الولادة، و أرید هنا ما ذبح علی غیر ذکر الله، بل بسم اللات و العزّی.
3: « الْمُنْخَنِقَةُ»: و هی الّتی تموت اختناقاً بحبل أو بنفسها کما إذا أخلت رأسها فی مضیق فاختنقت.
4: « وَالْمَوْقُوذَةُ»: ما تضرب حتی تموت.
5: «الْمُتَرَدِّيةُ»: و هی الّتی تنطحها أخری حتّی تموت.
6: « وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ»: أی الحیوان المفترس، أکل البعض و ترک البعض الآخر.
7: «النُّصُبِ»: جمعه أنصاب، و هی الأصنام، و هی الحجارة الّتی کانوا یعبدونها و هی الأوثان.
8: «بِالْأَزْلَامِ»: الأزلام، جمع زُلم، قطعة من الخشب علی هیئة السهم.
بحث در این است که آیا میته و دم و چیز هایی که در این آیه مبارکه بر این دوتا عطف شد ه اند، فقط بیع شان حرام است، یا اینکه تمام انتفاعات آنها حرام می باشد، تمام بحث ما در این دو آیه مبارکه در اطراف همین محور دور می زند، آیا از این دو آیه ا ستفاده می شود که فقط بیع شان حرام است یا اینکه همه نوع استفاده ها از آنها حرام می باشد؟
قبل از آنکه وارد این مسئله بشویم، لغات آیه را معنی می کنیم.
«الْمَيتَةُ»: کلمه « میته» را در کتاب فقهی چنین تفسیر می کنند:« من مات حتف أنفه» حَتف، به معنای مرگ است، در زمان جاهلیت عرب معتقد بودند که روح انسان و روح حیوان هنگام مردن از طریق بینی بیرون می آید،« من مات موت أنفه»، در مقابل اینکه با چاقو گردنش را بزنند، در آنجا روح از گردن بیرون می آید. پس «میته» عبارت شد از:« من مات حتف أنفه».
« أُهِلَّ»: کلمه:«أَهَلَّ» آن صدا را می گویند، هنگامی که بچه از شکم مادر بیرون می آید و از خودش صدا بیرون می کند، به آن « صدا» می گویند:« الإهلال»، «هلال» آن صدار را می گویند.
«وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ»، آن حیوانی که ذبح کردنش به اسم لات و عزّی کشته می شود، یعنی بجای:« بسم الله» می گویند:« بسم اللات و العزّی».
« أُهِلَّ» یعنی صدا کند به نام لات وعزّی (نه بنام خدا).
« الْمُنْخَنِقَةُ» به آن حیوانی می گویند که به وسیله ریسمان یا چیز د یگر خفه اش کنند، چون در زمان جاهلیت به گردن شتر یا گوسفند ریسمان می انداختند و خفه می کردند، این هم حرام است.
وَالْمَوْقُوذَةُ»: موقوذة، به آن حیوانی می گویند که با زدن می میرد، یعنی آنقدر با چوب می زدند تا حیوان می مُرد و کشته می شد.
«الْمُتَرَدِّيةُ»: به حیوانی می گویند که از بالای کوه پرت می کردند تا بمیرد.
«النَّطِيحَةُ»: دوتا حیوان را به جان همدیگر می انداختند، آنها آن قدر به کله همدیگر می زدند تا یکی می مُرد.
« وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ»: به آن حیوانی می گفتند که درنده آن را بخورد، آنهم حرام است، مگر اینکه سبع و درنده پا، ویا جای دیگر بدنش را دندان بگیرد، سپس سلاخ آن را ذبح کند، اینهم اشکال ندارد.
«وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ»: به آن حیوانی می گویند که بنام وثن و بت ذبح بشود.
ممکن است کسی سوال کند که «وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ» با «وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ» چه فرق می کند؟
روی این مسئله مطالعه کنید.
« وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ» آن این است که ده نفر شتری را می خریدند و آن را ده قسمت می کردند، هفت قسمتش مجانی بود، سه قسمت دیگرش بنام هرکس که در می آمد، باید قیمت شتر را بدهد، ده قسمت می کردند، سپس قرعه می کشیدند، هفت قسمتش بنام هر کس که در می آ مد مجانی بود، سه قسمت دیگرش به اسم هر کسی در می آمد، باید پول شتر را بدهد.
 
بحث کلامیتا اینجا لغت رامعنی کردیم، قبل از آنکه وارد متن مسئله بشویم – متن مسئله این است که آیا تنها اکل اینها حرام است یا همه چیز شان حرام است- یک بحث کلامی را مطرح می کنیم و آن این است که در وسط آیه آمده:« الْيوْمَ يئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا»
ما معتقدیم که این دو آیه در غدیر نازل شده اند، ولی مخالفین این مطلب را قبول ندارند و می گویند « الْيوْمَ» عبارت است از: «حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ یعنی روزی که اینها حرام شدند، دین شما نیز کامل شد،« الْيوْمَ» روزی که این ده تا را برای حرام کردیم، دین شما نیز کامل شد، آنوقت چطور شما می گویید که مراد از: « الْيوْمَ» روز غدیر است؟
جوابش این است که: « الْيوْمَ» نمی تواند به «حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ و ...» بخورد، زیرا همگان اتفاق دارند که این آ یه مبارکه در سال دهم هجرت نازل شده، منتها آنها (اهل سنت) می گویند در روز منی یا روز دهم (عید قربان) نازل شده، ولی ما می گوییم که در روز غدیر (هجده ذیحجه) نازل شده است.
پس طبق عقیده ما، این« الْيوْمَ» نمی تواند به حرمت بخورد. چرا؟ چون تحریم این امور در اول اسلام آمده، این تحریم ها در سوره «بقره» و سوره« نحل» هم است و سوره « بقره» سال اول و دوم هجرت نازل شده.
مثلاً درسوره بقره آمده:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِياهُ تَعْبُدُونَ *** إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيكُمُ الْمَيتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[2]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! از نعمتهاي پاکيزه اي که به شما روزي داده ايم، بخوريد و شکر خدا را بجا آوريد؛ اگر او را پرستش مي کنيد!
خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را نام غير خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است. (ولي) آن کس که مجبور شود، در صورتي که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهي بر او نيست؛ (و مي تواند براي حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد؛) خداوند بخشنده و مهربان است.
در سوره نحل نیز آمده :« إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيكُمُ الْمَيتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[3]

ترجمه: خداوند، تنها مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را با نام غير خدا سر بريده اند، بر شما حرام کرده است؛ اما کساني که ناچار شوند، در حالي که تجاوز و تعدي از حد ننمايند، (خدا آنها را مي بخشد؛ چرا که) خدا بخشنده و مهربان است.
بنابراین، تحریم این امور در سال دوم هجرت بوده ولذا معنی ندارد که « الْيوْمَ» اشاره باشد به «حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ و ...» این تحریم ها یا در سال اول هجرت است یا در سال دوم هجرت، اتفاقاً سوره «نحل» از سوره های مکی است، یعنی قبل از هجرت نازل شده است، و حال آنکه آیه « الْيوْمَ يئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا» در سال دهم هجرت نازل شده است، منتها آنها (اهل سنت) می گویند در روز نهم یا روز دهم ذیحجه نازل شده، ولی ما می گوییم در روز هجدهم ذیحجه نازل شده است.
بنابراین، « الْيوْمَ به جمله: «حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ و ...» نمی خورد.
پرسش حال این پرسش مطرح می شود که اگرواقعاً این « الْيوْم» ها مربوط به صدر آیه مبارکه نیست، پس چرا در اینجا آمده؟
پاسخما در مقام پاسخ عرض می کنیم که مسلّماً و بدون تردید جای آیه شریفه همین جاست، به بیان بهتر، ما نمی گوییم که دستی آمده و این آیه شریفه را در اینجا (که جایش نبوده) گذاشته، ما هرگز این حرف را نمی زنیم و حتّی یک ذره هم قائل به تحریف قرآن نیستیم، بلکه خداوند منان به پیغمبر اکرم (ص) فرموده که این آیه را در همین جا بگذار، تا ایجاد حساسیت نشود، اگر این آیه مبارکه (مانند سایر آیات) به طور مستقل آورده می شد، ایجاد حساسیت می کرد ولذا همین جا گذاشته است تا ایجاد حساسیت نکند.
علاوه براین؛ همیشه مردم اشیاء بسیار مهم، گران قیمت و با ارزش را در لابلای چیزی می پیچند تا هم زیاد چشم گیر نباشند و هم از شر سارقان و دزدان در امان بمانند، خداوند منان نیز به پیغمبر اکرم (ص) دستور داده که این آیه مبارکه را چنین کند، یعنی در لابلای آیات دیگر جا سازی کند تا هم ایجاد حساسیت نکند و هم از شر سارقان و دزدان معنوی در امان بماند.
از تاریخ استفاده می شود که هر موقع پیغمبر اکرم (ص) در باره حضرت علی (ع) زیاد صحبت می کرد، ایجاد حساسیت می کرد، از تاریخ معلوم می شود که دیگران تحریک می شدند، حتی در روزعید غدیر هنگامی آن حضرت را به عنوان خلیفه و جانشین خود نصب کرد، گروهی زمزمه کردند که بعد از خودش، پسر عموی خودش را برای ما نصب کرد ولذا برای اینکه زیاد حساسیت ایجاد نکرده باشد، آیه را در همین جا قرار داد.
برگشت به اصل بحثاینک (بعد از آن بحث کلامی) به همان بحث قرآنی خود بر می گردیم و آن اینکه: آیا از این آیه مبارکه حرمت تمام انتفاعات استفاده می شود، یا فقط حرمت اکل استفاده می شود؟
از این آیه شریفه استفاده می شود که فقط اکلش حرام است، به چه دلیل؟چون درذیل آیه، می فرماید:« فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» مخمصه، یعنی مجاعه، «غَيرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ » به شرط اینکه زیاده طلب نباشد «فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» از این آیه استفاده می شود که فقط اکل اینها حرام است، اما اینکه سایر انتفاعاتش هم حرام است، این جهتش از این آیه استفاده نمی شود، یعنی این آیه مبارکه از سایر انتفاعات ساکت است، این آیه شریفه می گوید فقط اکلش حرام است. به جه دلیل؟ من قرینه را ذیل آیه گرفتم، چون آیه می فرماید: « فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ» اما آنها که در حال گرسنگي، دستشان به غذاي ديگري نرسد، و متمايل به گناه نباشند، (مانعي ندارد که از گوشتهاي ممنوع بخورند؛) خداوند، آمرزنده و مهربان است.
بنابراین، ما از این آ یه شریفه، فقط حرمت اکل را استفاده می کنیم، اما سایر انتفاعات را از آ یه استفاده نمی کنیم، سایر انتفاعات را باید از جای دیگر استفاده کنیم.
به بیان دیگر؛ من نمی گویم که سایر انتفاعات حلال است، بلکه می گویم سایر انتفاعات از این آیه شریفه استفاده نمی شود.
آیة الثانیة« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِياهُ تَعْبُدُونَ *** إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيكُمُ الْمَيتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَيرِ اللَّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَا إِثْمَ عَلَيهِ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[4]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! از نعمتهاي پاکيزه اي که به شما روزي داده ايم، بخوريد و شکر خدا را بجا آوريد؛ اگر او را پرستش مي کنيد!
خداوند، تنها (گوشت) مردار، خون، گوشت خوک و آنچه را نام غير خدا به هنگام ذبح بر آن گفته شود، حرام کرده است. (ولي) آن کس که مجبور شود، در صورتي که ستمگر و متجاوز نباشد، گناهي بر او نيست؛ (و مي تواند براي حفظ جان خود، در موقع ضرورت، از آن بخورد؛) خداوند بخشنده و مهربان است.
معنای مفردات آیه1: «غَيرَ بَاغٍ»: فُسِّر بغیر باغی اللذّة، و یحتمل أن یراد غیر باغ فی الإفراط.
2:« وَلَا عَادٍ»: غیر متعدّ سدّ الجوع.
«باغی» به کسی می گویند که بعنوان لذت می خورد، مثلاً کباب می کند و می خورد، اما «غیر باغی» به کسی می گویند که به عنوان لذت نخورد.
عادی این است که بیش از گرسنگی بخورد، از میته و امثال میته باید به مقدار ضرورت بخورد، اما اگر کسی به عنوان لذت بخورد، که همان غیر باغی باشد، یا آن مقدار بخورد که سیر بشود، این جایز نیست، سد جوع جایز است.
از این آیه نیز فقط حرمة الأکل استفاده می شود، قرینه چیست؟ قرینه اش اول آیه است، چون اول می گوید: « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ» معنایش چیست؟ معنایش این استکه:« و لا تأکلوا من المیته و الدم و لحم الخنزیر.
بنابراین، اینکه در شیخ انصاری در مکاسب یا جاهای دیگر از این آیات حرمت همه انتفاعات را استفاده می کنند، درست نیست، این آیات بر حرمت سایر انتفاعات دلالت ندارند، سایر انتفاعات را باید از ادله دیگر استفاده کنیم.
 
التکسب بالأمور الأربعةالتکسّب بالخمر و المیسر و الأنصاب و الأزلام حرام لدی فقهاء الإسلام، إنّما الکلام فی دلالة الآیتین التالیتین علی الحکم المزبور، و إلیک البیان.
الآیتان: الأؤلی و الثانیةقال سبحانه:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ *** إِنَّمَا يرِيدُ الشَّيطَانُ أَنْ يوقِعَ بَينَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيسِرِ وَيصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»[5]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام [= نوعي بخت آزمايي ]، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دوري کنيد تا رستگار شويد!
شيطان مي خواهد به وسيله شراب و قمار، در ميان شما عداوت و کينه ايجاد کند، و شما را از ياد خدا و از نماز بازدارد. آيا (با اين همه زيان و فساد، و با اين نهي اکيد،) خودداري خواهيد کرد؟!
معنای مفردات آیهو قد تقدّم تفسیر مفردات الآیتین فی کتاب الطهارة عند الکلام فی نجاسة الخمر و طهارته، فلاحاجة لتفسیرها إلّا الأزلام فإلیک بیانها.
«الْأَزْلَامُ»: القداح، وهی سهام کانوا یجیلونها للقمار، و إلیک تفسیرها
روی علی بن إبراهیم فی تفسیره عن الصادقین ع:« أنّ الأزلام عشرة، سبعة لها أنصباء، و ثلاثة لا أنصباء لها، فالّتی لها أنصباء: الفذّ، و التوأم، و المسیل، و النافس، و الحلس، و الرقیب، و المعلّی، فالفذّ له سهم، و التوأم له سهمان، و المسیل له ثلاثة أسهم، و النافس له أربعة أسهم، و الحلس له خمسة أسهم، و الرقیب له ستّة أسهم، و المعلّی له سبعة أسهم، و الّتی لا انصباء لها، السفیح، و المنیح، و الوعد، و کانوا یعمدون إلی الجزور فیجزئونه أجزاء، ثمّ یجتمعون علیه فیخرجون السهام فیدفعونها إلی رجل، و ثمن الجزور علی من تخرج له التی لا انصباء لها، و هو القمار، فحرّمه الله تعالی»[6]

باید به این نکته توجه داشت که تحریم «خمر» تدریجی بوده، آخرین آیه در باره حرمت خمر، همین آیه است اول می فرماید:« سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا»[7]
سکر را در مقابل رزق حلال قرار می دهد، در آیه دیگر می فرماید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى»[8]
آخرین آیه، آیه مورد بحث است ، طبق روایات وارده «عمربن خطاب» شارب الخمر بود، در آیه اول و دوم گفت این دوتا، دلیل کافی نیست، تا اینکه این آیه مبارکه نازل شد، این آخرین آیه است که در حقیقت خمر را به کلی حرام کرده است ( يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ).
آیا ما می توانیم بگوییم که از این آ یه استفاده می شود بر اینکه خمر فقط شربش حرام است (همانطور که در میته و غیر میته گفتیم) یا نمی توانیم بگوییم که خمر فقط شربش حرام است؟ نه، یعنی نمی توانیم بگوییم که خمر فقط شربش حرام است. چرا نمی توانیم این حرف را بزنیم؟ به قرینه بقیه، بقیه کدام است؟ مانند:« لا تسأل زیداً، بل اسئل رفیقه».
ما اگر بخواهیم لفظ را معنی کنیم، قرینه اش را باید ببینیم، در این آیه مبارکه هم به دنبال «خمر» آمده: « وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ»، کلمه «میسر، انصاب و ازلام» قرینه می شود که خمر همه اش چیزش حرام است، یعنی هم اکلش حرام است، هم بیعش حرام است و هم سایر انتفاعات و تصرفاتش حرام است، ولذا در روایات داریم که:« لعن رسول الله شارب الخمر و أکالها و بایعها و مشتریها».
بنابراین؛ این آیه مبارکه، بر خلاف دو آیه قبلی است، چون در دو آیه قبلی قرینه د اشتیم که این ده تا اکلش حرام است، اما سایر انتفاعاتش را دلالت ندارد، اما این آیه مبارکه از دو نظر دلالت بر حرمت عامّة الانتفاعات دارد:
الف؛ قرینه داریم که همه انتفاعاتش حرام است و قرینه اش آمدن کلمه:« انصاب، ازلام و میسر» بعد از آن ا ست، این قرینه می شود که خمر همه انتفاعاتش حرام است، چون این سه ( انصاب، ازلام و میسر)همه انتفاعات شان حرام میباشد.
ب؛ قرینه دیگر هم دارد که خمر همه انتفاعاتش حرام است، آن قرینه عبارت است از اینکه می فرماید:« رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ»، اینکه می فرماید: رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ» قرینه است که خمر همه انتفاعاتش حرام می باشد (نه فقط خوردن و شربش).
خلاصه اینکه: من از این آیه مبارکه استفاده می کنم که این آیه، غیر از آن آیات قبلی است، آیات قبلی قرینه بود که فقط اکلش حرام است، اما در این آیه قرینه بر عکس است، اولین قرینه رفقایش است که میسر، انصاب و ازلام باشند، قرینه دوم ذیل آیه است که می فرماید: «رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ» ، این ذیل با این نمی سازد که بگوییم فقط خوردش حرام است،اما سایر انتفاعاتش اشکال ندارد، این حرف را نمی شود گفت، بلکه ذیل دلالت دارد بر اینکه همه انتفاعات خمر حرام است.
بقی هنا کلیمةمرحوم شیخ در کتاب مکاسب محرمه این روایت را نقل کرده است، راوی می گوید من انکور را به کسی می فروشم که می دانم شراب می سازد؟
حضرت فرمود اشکال ندارد، ما نیز چنین می کنیم، ایشان (شیخ انصاری) این حدیث را در مکاسب آورده، مسلّماً این حدیث کذب ودروغ است، چون انسان اگر از یک امام جماعتی این کلمات را بشنود، تعجب می کند تا چه رسد به امام معصو ( ع) مسلّماً این روایت مجعول و دروغ است، معنی ندارد که امام صادق (ع) با آن عظمت بفرماید که ما نیز انگور خود را به کسی می فروشیم که می دانیم آن را خمر درست می کنند، خودِ متن خبر، دلالت بر کذب آن می کند حتی اگر سندش هم درست باشد، این روایت درست نیست.
بنابراین، این روایت هم شیخ آن را در مکاسب محرمه ذکر کرده است، حتماً حدیث دروغ و مجعول است.
فقط ازلام باقی ماند که در این حدیث آمده است.
روی علی بن إبراهیم - ایشان (علی بن ابراهیم) کوفی است نه قمی، پدرش (ابراهیم بن هاشم) از کوفه مهاجرت کرده، احادیث کوفه را در قم نشر کرده است، البته قمی ها خود شان یک مکتب حدیثی داشتند، اما آن احادیثی که درکوفه بود، در میان شان نبود، این پدر و پسر از کوفه به قم مهاجرت کردند، و احادیث کوفه را در قم منتشر کردند، وفاتش در دست نیست، ولی این قدر معلوم است که در سال:307 زنده بوده، قبرش هم در نزدیکی شیخان است- فی تفسیره عن الصادقین (علیهما):« أنّ الأزلام عشرة، سبعة لها أنصباء، و ثلاثة لا أنصباء لها، فالّتی لها أنصباء: الفذّ، و التوأم، و المسیل، و النافس، و الحلس، و الرقیب، و المعلّی، فالفذّ له سهم، و التوأم له سهمان، و المسبّل له ثلاثة أسهم، و النافس له أربعة أسهم، و الحلس له خمسة أسهم، و الرقیب له ستّة أسهم، و المعلّی له سبعة أسهم، و الّتی لا انصباء لها، السفیح، و المنیح، و الوعد، و کانوا یعمدون إلی الجزور فیجزئونه أجزاء، ثمّ یجتمعون علیه فیخرجون السهام فیدفعونها إلی رجل، و ثمن الجزور علی من تخرج له التی لا انصباء لها، و هو القمار، فحرّمه الله تعالی»