مشخصات کتاب
سرشناسه : ایرانی حسین - ۱۳۲۵
عنوان و نام پدیدآور : با اولین امام در آخرین پیام: آخرین وصیت امام علی علیه السلام / حسین ایرانی
مشخصات نشر : قم مسجد جمکران ۱۳۸۲.
مشخصات ظاهری : ۶۴ ص ۵/۹ x۱۹س م شابک : 964-8484-04-x۲۵۰۰ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس عنوان دیگر : آخرین وصیت امام علی علیه السلام عنوان دیگر : نهج البلاغه برگزیده شرح موضوع : علی بن ابی طالب ع ، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه برگزیده -- نقد و تفسیر
موضوع : علی بن ابی طالب ع ، امام اول ۲۳ قبل از هجرت -- ۴۰ق -- وصیتنامه موضوع : علی بن ابی طالب ع ، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق -- نامه ها
شناسه افزوده : علی بن ابی طالب ع ، امام اول ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق نهج البلاغه برگزیده شرح رده بندی کنگره : BP۳۸/۰۴۲۳/الف ۸۷ ۱۳۸۲
رده بندی دیویی : ن ۹۵۱۵/۲۹۷
شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۹۶۰۳
اشاره
با اولین امام در آخرین پیام: آخرین وصیت امام علی علیه السلام
حسین ایرانی
فهرست مندرجات
تصویر
تقدیم
به فروزنده فرزندش؛
خورشید عدالت؛
بهار جاوید جهانیان؛
شادابی بخش روزگاران؛
مهدی امم علیه السلام.
مقدمه
پیامی پیوسته از ژرفای دل پر می کشد و می پرسد:
راز مظلومیت مولای متقیان امیر مؤمنان علی علیه السلام در چیست؟
این همه مظلومیت ماندگار ریشه در کجا دارد؟!
آیا در صبر و سکوتش؟ در غصب خلافتش؟ در شهادتش؟ یا نه اینها خود نمودهای مظلومیت آن انسان کامل است و به قول نویسنده بنام و دلسوخته اهل بیت علیهم السلام، سید مهدی شجاعی:
«رمز مظلومیت علی علیه السلام در ناشناخته ماندن آن روز علی علیه السلام است در ناشناخته ماندن هنوز علی علیه السلام و در ناشناخته ماندن همیشه و هر روز علی علیه السلام است»
چرا که به فرموده استاد شهید مطهری قدس سره:
«اگر محتویات کتابی و یا اندیشه ها و احساسات و عواطف شخصی با دنیای روحی مردمی سازگار نباشد، این کتاب و یا آن شخص عملاً تنها و بیگانه می ماند هر چند نامشان با هزاران تجلیل و تعظیم برده شود. آیا زندگی ما با دنیای نهج البلاغه بیگانه نیست»؟!
و بر این اساس است که بزرگترین شکوه رسول رحمت در روز رستاخیر منزوی و متروک قراردادن کتاب و آیات خداست «نه معارف آن را یافتند و نه بدان عمل کردند»(1).
همچنین برای عترت پیامبرصلی الله علیه وآله و عدل قرآن، مهجور ماندن بالاترین مظلومیت می باشد؛ چرا که با عنایت به حدیث ثقلین «إنّی تارک فیکم الثقلین کتاب اللَّه وعترتی أهل بیتی فإنّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض»(2)
این دو از یکدیگر انفکاک ناپذیرند و مهجوریت هر یک مهجوریت دیگری است و در نتیجه مهجور ماندن بشریّت از حقایق و ساحل سعادت و نجات و افق عدل و آزادی انسانی.
آری گرچه حضرتش در خطبه سوم نهج البلاغه می فرماید:
«ینحدر عنی السیل ولا یرقی الیَّ الطیر»
سیل علوم و فضایل از کوهسار وجود من (بعد از پیامبرصلی الله علیه وآله) جاری می گردد و پرندگان پر پرواز اندیشه بر بلندای ابعاد وجودیم توان پرواز ندارد.
لیکن در نامه 45 می فرماید:
«ألا وإنّ لکل مأموم إماماً یقتدی به ویستضیئ بنور علمه»؛ هوشیار و آگاه باشید که هر رهروی را رهبر و پیشوایی است که بدان اقتدا می کند و از نور دانش و ابعاد ارزشی او بهره مند می گردد.
و در اینجا نیز سخن از پیروی نمودن و در راه و مسیر سیره او حرکت کردن است، اگر او نان خشک و نمک می خورد و آن گونه کار و عبادت و عدالت و فریادرس مستمندان و یتیمان و مظلومان بود، ما حداقل ظلم نکنیم، تجمل پرستی و دنیاگرایی را ترک نموده، قناعت و ساده زیستی داشته باشیم و نیازمندان را نیکی کنیم... که خود در ادامه می فرماید:
«ألا وإنّکم لا تقدرون علی ذلک»؛ زنهار! شما این گونه زیستن (با این غذا و پوشاک) همچو علی علیه السلام را توان ندارید.
آیا به راستی حضرت علی علیه السلام و نهج البلاغه که نمادی از مظلومیت اوست، در جامعه حتی در حوزه های علمیه و دانشگاه های ما غریب نمانده؟! کدامین خطبه و نامه اش را به دقّت خوانده ایم و به مفاهیم بلندش اندیشیده ایم و حفظ و عمل کرده ایم و کدامین روز علی گونه زیسته ایم؟!
اکنون بر ماست تا این نقص و ناآگاهی را بیابیم و آن گاه عذر تقصیر به درگاه خدای آوریم و با استمداد از روح آن مولای مظلومان، دیده و دل به این تالی قرآن (نهج البلاغه) سپاریم. پاکی و پارسایی پیشه کنیم، چرا که پاکدلان از نسیم و نور هدایتش بهره مند گردند نه تبهکاران همان گونه که قرآن می فرماید:
«از قرآن آنچه برای مؤمنان شفا و رحمت است فرو می فرستیم و بر ستمکاران جز زیان نمی افزاید»(1)
باران که در لطافت طبعش خلاف نیست
در باغ لاله روید و در شوره زار خس
نهج البلاغه را در حد توان بشناسیم و دستورالعمل زندگی فردی و جمعی و حکومتی مان قرار دهیم (که انقلاب اسلامی ایران با هدف احیاء و اجراء نهج البلاغه رقم خورد!!) باشد که در تمام زمینه ها به سعادت، عزّت، اقتدار و عدالت اجتماعی برسیم و جوانان عزیزمان را با اُنس و ارتباط با نهج البلاغه و امام علی علیه السلام از شرّ فتنه ها، توطئه ها و تهاجم شیاطین و سلطه استعمارگران مصون نگهداریم.
1) اسری / 82.
تا آخرین فرزند معصوم و مظلوم علی علیه السلام آن غریب غایب از نظر حضرت بقیة اللَّه الاعظم مهدی موعود (عج) ظهور کند و همه مهجوریت های قرآن، عترت و بشریت را پایان دهد، خورشید عدالت و عبودیت اللَّه را بر سراسر گیتی جلوه گر سازد و زندگی زیبای سرشار از آسایش و امنیت را بر همگان به ارمغان آرد.
إن شاء اللَّه
ح - ایرانی - قم
گردآورنده نهج البلاغه
محمد ابوالحسن (مشهور به سید رضی و سید شریف رحمه الله) در محله شیعه نشین شهر بغداد سال 359 ه تولد یافت، پدرش ابواحمد حسین بن موسی و مادر او فاطمه(1)دختر حسین بن احمد (داعی صغیر) (که نقل شده شیخ مفیدرحمه الله کتاب «احکام النساء» را به درخواست آن بانوی با فضیلت برای وی نوشت.) و برادرش سید مرتضی رحمه الله (علم الهدی، 355 - 436 ه) می باشد.
سید رضی رحمه الله در خانواده علم و زهد و تقوا با والدین علوی از دودمان امام حسین علیه السلام پرورش یافت. او با نبوغ خاصی که داشت تا 20 سالگی به تحصیل علوم زمان خود پرداخت و در 21 سالگی از علوم متداول
1) شیخ مفیدرحمه الله متوفی 413 ه.ق شبی در عالم رؤیا دید، حضرت زهراعلیها السلام به مسجد محل درس او وارد شد در حالیکه امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام را همراه خود داشت. رو به شیخ مفید نموده و فرمود: به این دو فقه بیاموز، فردای آن شب، هنگامی که در محل درس خود قرار داشت، مشاهده کرد مادر سید رضی و سید مرتضی نزد او آمد و گفت: آقا به این فرزندان درس فقه بیاموز، شیخ مفید شگفت زده تعبیر و تأویل خوابش را مشاهده نمود.
(ادبیات، کلام، فقه، اصول، تفسیر و...) بی نیاز شد، وی (80 سال قبل از ایجاد مدرسه نظامیه بغداد) مرکز علمی دار العلم را تأسیس کرد.
سید شریف دانشمندی سخنور، ادیبی شجاع، سیاستمداری بافضیلت و مردم دار و حافظ قرآن بود، او هرگز خود را در گوشه مدرسه و مسجد محصور نکرده بلکه مسئولیت های سیاسی - اجتماعی را با مدیریت خاصّ عهده دار بود. همانند نقابت طالبیان (سرپرستی خانواده هایی که از نسل ابوطالب پدر امام علی علیه السلام بودند، با وظایف ده گانه). در عصر او مسائل با مسالمت بین شیعه و سنّی بررسی می شد و حتی بعضی از اساتید آن مرد بزرگ از عالمان اهل سنّت بودند.
سید رضی رحمه الله سرانجام در محرم سال 406 ه در 47 سالگی در بغداد چشم از جهان فروبست و عالم تشیّع در غم غروبش فرو رفت.
سید رضی رحمه الله غیر از نهج البلاغه (که در سال حدود 400 ه جمع آوری و تنظیم کرد) تألیفات زیادی داشت (متجاوز از 72 کتاب و رساله از جمله 20 جلد تفسیر قرآن و کتب، خصائص الائمه، تعلیق الفقها، مجازات آثار النبویة، الجید من شعر ابن الحجاج، دیوان اشعار و...)
اسناد نهج البلاغه
گرچه در خود کتاب نهج البلاغه اسنادی نیامده است، لیکن تمام
خطبه ها، نامه ها و کلمات کوتاه موجود در آن، سالها قبل از سید رضی رحمه الله در کتب معتبر و مجامع روایی (اصول کافی، عقد الفرید، تحف العقول، مروج الذهب، نزهة الادب و...) آمده و حدود 70 محدث و مفسر و مورخ آنها را نقل کرده و در بیش از 200 کتاب علماء پیشین بیان شده است. حتی مسعودی (در جلد دوم مروج الذهب یعنی یکصد سال قبل از سید رضی رحمه الله) می نویسد:
«در حال حاضر چهارصد و اندی خطبه از علی علیه السلام در دست مردم است»(1)مدارک و اسناد نهج البلاغه در کتابهایی از جمله «نهج السعاده فی مستدرک نهج البلاغه» آمده است بعلاوه فصاحت و بلاغت و زیبایی و جامعیت سخن خود گواه این حقیقت است که فوق کلام همه ادیبان و عالمان عرب و دانشمندان بشری است.
شرح و ترجمه نهج البلاغه
بر کتاب نهج البلاغه تاکنون متجاوز از 120 شرح و 70 ترجمه و همچنین صدها شرح بر تعدادی از خطبه ها و نامه ها و کلمات حکمت آمیز آن، از سوی دانشمندان مختلف داخلی و خارج کشور
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، 1/205، الغدیر 7/82.
نوشته شده و به ده ها زبان زنده دنیا (همانند فرانسه، آلمانی، اردو، انگلیسی، ایتالیایی استانبولی و...) ترجمه گشته است و ظاهراً نخستین شرح نهج البلاغه را فقیه بزرگ قطب الدین راوندی (مدفون در صحن مطهر حضرت معصومه علیها السلام در قم) نوشته است.(1)
نهج البلاغه از منظر برخی بزرگان
امام خمینی قدس سره
«... کتاب نهج البلاغه، که نازله روح اوست، برای تعلیم و تربیت ما خفتگان در بستر منیّت و در حجاب خود و خودخواهی خود، معجونی است برای شفا و مرهمی است برای دردهای فردی و اجتماعی و مجموعه ای است دارای ابعادی به اندازه ابعاد یک انسان و یک جامعه بزرگ انسانی، از زمان صدور آن تا هرچه تاریخ به پیش رود و هرچه جامعه ها به وجود آید و دولت ها و ملت ها محقق شوند و هر قدر متفکران و فیلسوفان و محققان بیایند و در آن غور کنند و غرق شوند....
صلوات و سلام بی پایان به رسول اعظم که چنین موجود الهی را در پناه خود تربیت فرموده و به کمال لایق انسانیت رساند. و سلام و درود
1) شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید (مقدمه).
بر مولایمان که نمونه انسان و قرآن ناطق است و تا ابد نام بزرگ او باقی است و خود الگوی انسانیّت و مظهر اسم اعظم است.(1)
«ما مفتخریم که کتاب نهج البلاغه، که بعد از قرآن بزرگترین دستور زندگی مادی و معنوی و بالاترین کتاب رهایی بخش بشر است و دستورات معنوی و حکومتی آن بالاترین راه نجات است، از امام معصوم ماست.(2)»
استاد دکتر حسین رزمجو
«کتاب شریف و ارزشمند نهج البلاغه... فوق کلام مخلوق و دون کلام الخالق و تالی قرآن مجید و به درخشندگی آفتاب، لطافت گل، قاطعیّت صاعقه، غرش طوفان، خروش امواج و به بلندای ستارگان کهکشانها... تفسیری از حکمت های قرآنی و تبلوری از معارف اسلامی و تأمین کننده بهروزی دنیا و آخرت، کسانی است که به رمز و رازها و کنه خفایش پی برند و به رهنمودهای خردمندانه و سازنده آن عمل کنند.»
آیةاللَّه استاد جعفر سبحانی
«نهج البلاغه بلیغ ترین و رساترین کتاب پس از قرآن است و کلید حل تمام مسائل و مشکلات فکری و...»
آیةاللَّه استاد حسن زاده آملی
آری سخنان مولای موحدان منهاج بلاغت و مسلک فصاحت است که زبان سخنوران از آوردن همچون خطبه ها و اوامر او باز مانده اند و اقدام و اقلام امرا در همپایی با رسائل و نامهای وی لغزیده اند و عقول عقلا و در بیابان مواعظ و حکم او حیران و سرگشته مانده است، چگونه چنین نباشد در حالی که گوینده این سخنان پرتو از انوار الهی گرفته و فروغ از چراغدان ختمی محمدی کسب کرده است و کلام او جوشیده از ناحیه ربوبی و بهره گرفته از حضرت محمدی است که این سخن تالی قرآن و.... است....»
شیخ محمد عبده (مفتی اعظم اسبق مصر)
«در همه مردم عرب زبان یک نفر نیست مگر آنکه معتقد است سخن علی علیه السلام بعد از قرآن و کلام نبوی شریف ترین و بلیغ ترین و پرمعناترین و جامع ترین سخنان است....»
علامه سید محمد حسین طباطبایی رحمه الله
«... همانند سخنان حضرت امیرعلیه السلام که خطبه اولش، برای همیشه اساس فلسفه اسلامی است در هیچ گفته یا سروده عرب بدست نمی آید و علی علیه السلام «شقشقةٌ هَدرتْ فی عالم الوجود ثم قَرتْ».
علامه محمد تقی جعفری رحمه الله
«... مگر این نیست که کلمات علی بن ابیطالب علیه السلام وابسته به کلمات اللَّه است که نه حدی دارد و نه زوالی و فنایی.... ولی عظمت علی علیه السلام خیلی والاتر از آن است که این کلمات از عهده بیان آن برآید....»(1)
استاد محمدرضا حکیمی
نهج البلاغه فیض ملحوظ است و نور مکتوب از هر سوی که به این کتاب بنگریم در چشم خورشید نگریسته ایم و در آفاق جلیل انوار حیات...»
جرج جرداق
در نهج البلاغه علی علیه السلام به همان اندازه که برای عرب خیر و ارزش وجود دارد، برای همه انسانهای دیگر نیز وجود دارد...» سرانجام
1) فصلنامه پژوهشی نهج البلاغه 1 پائیز 1381.
می گوید: چون مسیحی مذهب هستم، کسی نمی تواند مرا متهم به تعصب بکند، و کتاب «امام علی علیه السلام صوت العدالة الانسانیة» را این اندیشمند بزرگ مسیحی در 5 جلد نوشت.
آیةاللَّه خامنه ای - مدظله العالی -
احیای نهج البلاغه فقط وظیفه ما شیعیان نیست بلکه وظیفه همه مسلمانان است... به عنوان احیاء یک میراث بی نظیر اسلام باید نهج البلاغه را زنده کنند... همچنان که در زمینه قرآن کریم کار شده، درباره نهج البلاغه هم باید این کارها انجام گیرد چون تالی و دنباله قرآن است. همان طور که مسلمانان ما خودشان را موظف می دانند با قرآن اُنس پیدا کنند و ندانستن قرآن را برای خود نقص می شمارند، ندانستن نهج البلاغه هم باید نقص به حساب بیاید.
امروز می شود از دیدگاه دقیق و نافذ امیر المؤمنین علیه السلام به واقعیت های جهان و جامعه نگاه کرد و بسیاری از حقایق را دید و شناخت و علاج دردها را پیدا کرد، همین است که به نظر ما امروز از همیشه به نهج البلاغه محتاج تریم.(1)
1) فصلنامه پژوهشی نهج البلاغه، ش 1 پائیز 1380.
شیوه کار
در این مختصر ابتدا به ذکر متن نامه و کلام حضرت علی علیه السلام از نهج البلاغه می پردازیم و آنگاه واژه ها و لغات را ترجمه نموده فراز خاص را ترجمه می گردد. سپس به بیان پیام و تصویر کلی متن مذکور و در نهایت شرح و تفسیر آن و بیان نکات محوری را خواهیم داشت.
نامه 47 نهج البلاغه
نامه 47 نهج البلاغه
من وصیة له علیه السلام للحسن علیه السلام و الحسین علیه السلام
«أوصیکما بتقوی اللَّه وأن لا تبغیا الدنیا وإن بغتکُما ولا تأسفا علی شی ءٍ منها، زوی عنکما: وقولا بالحقّ واعملا للأجر وکونا للظالم خصماً وللمظلوم عوناً».
مناسبت صدور
بعد از آنکه در سال 40 ه ق حضرت علی علیه السلام توسط «ابن ملجم» ضربت شمشیر بر سر مبارکش فرود آمد و در بستر شهادت قرار گرفت، به فرزندانش چنین وصیت فرمود:
و بدیهی است که شناختن امام زمان و موقعیت خاص صدور کلام، در معرفت مفاهیم مؤثر و راهگشای تفسیر بهتر از آن سخن می باشد.
واژه ها
لا تبغیا=اراده و آرزو مکنید(بغی = طلب کردن، نگریستن وانتظار کشیدن)
زوی عنکما = گرفته و دور شد از شما
لا تأسفا = اندوهگین مشوید (اسف = اندوه، غم، خشم)
خصم = دشمن
عون = یاور، کمک کار
ترجمه
شما را به تقوا (خداترسی، خودیابی، پروا داشتن و دوری از گناه) سفارش می کنم و به دنبال دنیا نروید (به دنیاپرستی روی نیاورید) اگرچه دنیا سراغ شما آید و بر آنچه از دنیا از دست شما رفت و از دست دادید، اندوه و افسوس مخورید. حق را بگویید و برای پاداش (الهی و ثواب آخرت) کار کنید. دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید.
تصویر کلی
در این بخش، پندهای پاینده حضرت علی علیه السلام بیشتر متوجه وظایف فردی بوده، در قالب دستورالعملی کوتاه و کامل برای سعادت دنیا و آخرت آمده است که با ایجاد تقوا (خود کنترلی و خداترسی) ساماندهی اندیشه و انگیزه ها، ترک دنیاگرایی، کوشش، حق گرایی، خصم ستمگر و یاور ستمدیده بودن شکل می گیرد.
تفسیر و توضیح
تفسیر و توضیح
شخصیت های بزرگ در لحظات و ساعات پایانی عمرشان غالباً سخن های پایانی و پایدار را بیان می کنند و حضرت علی علیه السلام در این نامه از روی مهر و محبت و منطق توصیه هایی را می فرماید.
گرچه مخاطب و روی سخن آن حضرت با امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام می باشد لیکن او امام وپیشوای همه انسان ها در همه زمان ها و پدر بشریّت است و پندهایش منحصر به دو فرزندش نبوده بلکه مطلق و فراگیر است ومی تواند منشور زندگی همگان قرارگیرد. دراین قسمت نامه، امام علی علیه السلام به هفت موعظه و دستورالعمل وصیت و سفارش می کند.
الف)
تقوا و خدا محوری در اندیشه و عمل یعنی حرکت به سوی کمال مطلق و جلب رضایت آفریدگار جهان هست و اطاعت و اجرای قوانین و مقررات او و عدم تبعیت از تمایلات حیوانی (نه سرکوب غرائز و رهبانیّت، که تعدیل تمایلات و هدایت آنها در مسیر مفید و صحیح که آفریننده و کارشناس واقعی آنها مشخص و در مجموعه ای بنام دین حق و قرآن بیان نموده است.) و همچنین پیروی نکردن از شیاطین بیرون.
ب)
ترک دنیاپرستی و دنیاگرایی، هر چند مظاهر مادی دنیا (مال و مقام و...) به انسان روی آورد چرا که این جهان منزلگاه موقت آدمی است مانند عالم رحم نسبت به این دنیا و مزرعه اوست تا مدتی محدود