جلسه 1397/09/26

بسم الله الرحمن الرحیم



جهاد و فلسفه آن از نظر آيات

موضوع: جهاد و فلسفه آن از نظر آیات
الجهاد فی الذکر الحکیمبحث ما در باره جهاد است، جهاد یکی از موضوعات مهم قرآنی است، از این رو، ما باید آیات مربوط به جهاد را کاملاً بررسی کنیم، منتها قبل از آنکه وارد تفسیر آیات جهاد بشویم، لازم است که فلسفه چهاد را بحث کنیم، چون بعضی از غربگراها نسبت به فلسفه جهاد انتقاد هایی دارند، باید ببینیم که انتقاد هایی آنها واردند یا وارد نیستند؟
مسلّماً وارد نیستند.
تعریف جهادالجهاد: مصدر جاهد یجاهد جهاداً، وهو استفراغ الوسع فی مدافعة العدو، فالجُهدُ – بضم الجیم – بمعنی الطاقة، یقول سبحانه:« وَالَّذِينَ لَا يجِدُونَ إِلَّا جُهْدَهُمْ»[1]

و أمّا الجَهد – بفتح الجیم – فهو بمعنی المشقة، قال سبحانه:« وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيمَانِهِمْ»[2]

نخست باید سه کلمه را از نطر لغت معنی کنیم، جهاد در لغت به معنای:« استفراغ الوسع فی مدافعة العدو»، یعنی انسان آنچه را در و سع و توان دارد به کار بگیرد ودشمن را از خودش دور کند، پس جهاد از نظر لغت عبارت شد از: «استفراغ الوسع فی مدافعه العدو»، این تعریف جهاد است.
منتها باید توجه داشت که ما در اینجا دو کلمه داریم:
الف؛ جَهد - بفتح الجیم-.
ب؛ جُهد - بضم الجیم -
جَهد - بفتح الجیم- به معنای مشقت است، مانند:
1:« وَيقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا أَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيمَانِهِمْ إِنَّهُمْ لَمَعَكُمْ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ فَأَصْبَحُوا خَاسِرِينَ»[3]

آنها که ايمان آورده اند مي گويند: «آيا اين (منافقان) همانها هستند که با نهايت تأکيد سوگند ياد کردند که با شما هستند؟! (چرا کارشان به اينجا رسيد؟!)» (آري،) اعمالشان نابود گشت، و زيانکار شدند.
 
2: «وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيمَانِهِمْ لَئِنْ جَاءَتْهُمْ آيةٌ لَيؤْمِنُنَّ بِهَا قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَمَا يشْعِرُكُمْ أَنَّهَا إِذَا جَاءَتْ لَا يؤْمِنُونَ»[4]

با نهايت اصرار، به خدا سوگند ياد کردند که اگر نشانه اي [= معجزه اي ] براي آنان بيايد، حتما به آن ايمان مي آورند؛ بگو: «معجزات فقط از سوي خداست (و در اختيار من نيست که به ميل شما معجزه اي بياورم)؛ و شما از کجا مي دانيد که هرگاه معجزه اي بيايد (ايمان مي آورند؟ خير،) ايمان نمي آورند!
3:« وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيمَانِهِمْ لَا يبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يمُوتُ بَلَى وَعْدًا عَلَيهِ حَقًّا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يعْلَمُونَ»[5]

آنها سوگندهاي شديد به خدا ياد کردند که: «هرگز خداوند کسي را که مي ميرد، برنمي انگيزد!» آري، اين وعده قطعي خداست (که همه مردگان را براي جزا بازمي گرداند)؛ ولي بيشتر مردم نمي دانند!
4:« وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ»[6]

آنان با نهايت تأکيد به خدا سوگند خوردند که اگر پيامبري انذارکننده به سراغشان آيد، هدايت يافته ترين امتها خواهند بود؛ اما چون پيامبري براي آنان آمد، جز فرار و فاصله گرفتن از (حق) چيزي بر آنها نيفزود!
اما کلمه «جُهد»- بفتح الجیم- به معنای توان است، پس هم جهاد را تعریف کردیم و گفتیم جهاد عبارت است از:
« استفراغ الوسع فی مدافعة العدو»، ضمناً فرق بین جُهد- بضم الجیم- و جَهد - بفتح الجیم- را نیز بیان نمودیم و گفتیم: جُهد - بضم الجیم- به معنای توان است، اما «جَهد» - بفتح الجیم- به معنای مشقت و سختی می باشد، البته ممکن است معانی دیگر نیز داشته باشند.
معنای اصطلاحی جهادکلمه «جهاد» دراصطلاح فقها عبارت است از اینکه: انسان آنچه در توان دارد – اعمّ من النفس و النفیس،[7]
- در دو راه مصرف کند:
الف؛ لإعلاء کلمة الإسلام.
ب؛ لإقامة شعائر الإیمان.
ممکن است کسی سوال کند که فرق این دو تعبیر چیست؟ فرقش این است که تعبیر اول (لإعلاء کلمة الإسلام) ناظر به جهاد با کفار است، اما تعبیر دوم (لإقامة شعائر الإیمان) در باره جهادِ با بُغات می باشد، مانند خوارج که در مقابل دولت اسلامی خروج می کنند، جایی که با کافران است، می گویند:« لإعلاء کلمة الإسلام»، جایی که با مسلمانان باغی است، می گویند:« لإقامة شعائر الإیمان»، در واقع تعریف ما به هردو صادق است، أمیر المؤمنین (ع) یک خطبه غرّایی در باره جهاد ایراد کرده است که در نهج البلاغة آمده:
«أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ الْجِهَادَ بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَتَحَهُ اللَّهُ لِخَاصَّةِ أَوْلِيَائِهِ وَ هُوَ لِبَاسُ التَّقْوَى وَ دِرْعُ اللَّهِ الْحَصِينَةُ وَ جُنَّتُهُ الْوَثِيقَةُ فَمَنْ تَرَكَهُ رَغْبَةً عَنْهُ أَلْبَسَهُ اللَّهُ ثَوْبَ الذُّلِّ وَ شَمِلَهُ الْبَلَاءُ وَ دُيِّثَ بِالصَّغَارِ وَ الْقَمَاءَةِ وَ ضُرِبَ عَلَى قَلْبِهِ بِالْإِسْهَابِ وَ أُدِيلَ الْحَقُّ مِنْهُ بِتَضْيِيعِ الْجِهَادِ وَ سِيمَ الْخَسْفَ وَ مُنِعَ النَّصَف »[8]
، خلاصه اینکه جهاد در اسلام از اهمیت بالای بر خوردار است
فلسفه جهادشکی نیست که انسان از شنیدن کلمه قتال و جنگ ناراحت می شود، یعنی سماع کلمه قتال و جنگ همه انسان ها را ناراحت می کند. چرا؟ چون در جنگ نقل و نبات یا حلوا پخش نمی کنند، در جنگ جز ویرانی، قتل، غارت و اسارت خبری نیست، و لعل اینکه قرآن می فرماید:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيئًا وَهُوَ خَيرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللَّهُ يعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ»[9]

جهاد در راه خدا، بر شما مقرر شد؛ در حالي که برايتان ناخوشايند است. چه بسا چيزي را خوش نداشته باشيد، حال آن که خير شما در آن است. و يا چيزي را دوست داشته باشيد، حال آنکه شر شما در آن است. و خدا مي داند، و شما نمي دانيد.
شاید یکی از معانی اش این باشد که هر موقع جنگ و قتالی در وسط باشد، انسان ها کشته می شوند، خانه ها ویران می شوند، چیزی برای انسان ها باقی نمی ماند، اما گاهی از اوقات همین قتال و جنگ حالت وجوبی و فریضه پیدا می کند. کجا؟ در جایی که یک دشمن قوی حمله می کند و می خواهد تمام بود و نبود ما را از بین ببرد و ما را استعمار و استثمار کند، در اینجا «وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ» نیست، در اینجا جهاد است، زیرا انسان از ناموس، دین و عزت خودش دفاع می کند.
بنابراین، جهاد و قتال را در دو مرحله مطالعه کنیم، اصل قتال و جنگ بد است، «وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ» است، اما اگر انسان ببیند که دشمنی به او حمله کرده و به هیچ چیز او رحم نمی کند، مسلّماً در اینجا غیرت انسانی ایجاب می کند که در مقابل دشمن بایستد و اگر هم کشته شود و قربانی بدهد، چیزی از دست نداده است، چون در مقابل دفاع از استقلال و آزادی و دفاع از ناموس انجام گرفته است.
پس مرحله اول این شد که اصل طبیعت قتال و جنگ «وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ» است، اما مرحله دوم که دفاع ا زکیان اسلام، و دفاع از دین و ناموس است، عقل در اینجا دفاع را واجب می کند و می ستاید.
خلاصه اینکه: در نظر اسلام و همه بشریت، قتال و جنگ در مرحله اول نامطوب است، اما در مرحله دوم، قطعاً مطلوب می باشد.
جهاد ابتدایی و جهاد دفاعیباید به این نکته توجه داشت که ما در اسلام دو جهاد داریم، جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی، جهاد دفاعی این است که دشمن به ما حمله کرده و ما می خواهیم از خود دفاع کنیم، من فکر نمی کنم که کسی چنین جهاد و دفاعی را نا مقدس بشمارد، بلکه دفاع در یک چنین جایی به تمام معنی مقدس و ستودنی است. چرا؟ چون من در خانه یا کشور خود نشسته ام، این دشمن است که حمله کرده و مرا وادار نموده که از خودم دفاع کنم، او می خواهد همه چیز ما را ببرد، در اینجا دفاع از نظر عقل قابل ستایش است، و خیلی از جاها در قرآن مجید، جهادش جهاد دفاعی است، البته جهاد ابتدایی را انکار نمی کنیم، جهاد ابتدایی هم در اسلام وجود دارد، جهاد دفاعی مانند:« أُذِنَ لِلَّذِينَ يقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ »[10]

به کساني که جنگ بر آنان تحميل گرديده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا که مورد ستم قرار گرفته اند؛ و خدا بر ياري آنها تواناست.
در هر صورت جهاد دفاعی کمترین و کوچکترین اشکالی ندارد، البته نائب فاعل: « أُذِنَ» محذوف است، یعنی « أُذِنَ القتال».
بنابراین، در جهاد دفاعی، کسی اشکال ندارد، بلکه همگان قبول دارند که جهاد دفاعی مطابق عقل و شرع است، عمده اشکالی که اروپایی ها و مستشرق ها دارند، نسبت به جهاد ابتدایی است، یعنی بدون اینکه طرف سراغ ما بیاید و به ما حمله کند، ما سراغ طرف برویم و به او حمله کنیم، ما باید این جهاد (جهاد ابتدایی) را از نظر قرآن و حدیث حل کنیم، چون اولی (جهاد دفاعی) جای بحث نیست، زیرا هم عقل و هم عقلای عالم آن را مشروع می دانند، ولذا عمده اشکال در جهاد ابتدایی است، اشکال می کنند و می گویند از یک طرف قرآن شما می گوید: « لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَينَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَي »[11]
مع الوصف پیغمبر اکرم (ص) و هکذا خلفای بعد از ایشان سراغ دیگران رفتند بدون اینکه دیگران سراغ اسلام بیاید؟
فرق انبیا با فلاسفه در اینجا باید دو نکته را در نظر بگیریم و با در نظر گرفتن آن دو نکته، قطعاً مسئله حل می شود.
نکته اول اینکه آیا پیغمبر اکرم (ص) و مسلمانان که سراغ دیگران رفتند، آیا حتماً به آنها می گفتند که اسلام بیاورید، آیا اجبار بر اسلام می کردند؟ خیر، اصلاً اجبار بر اسلام نبوده، عمده مطلب این است که انبیا با فلاسفه فرق دارند، فیلسوف یک نظریه ای دارد، نظریه خودش را می نویسد یا بیان می کند، سپس سراغ کارش می رود، خواه کسی عمل بکند یا نکند، مثلاً جناب بوعلی سینا یک نظریه ای دارد، نظریه خودش را می نویسد، دیگر کار ندارد که کسی به آن عمل می کند یا عمل نمی کند، هکذا ملا صدرا حرکت جوهری را دارد، ارسطو برای خودش برهانی دارد، فیلسوف نظریه خودش را می نویسد و سراغ کارش می رود خواه کسی به آن عمل بکند یا نکند، اما انبیا این گونه نیستند، انبیا ماموران خدا هستند، شریعت خدا را باید در جهان بسط و گسترش بدهند، اینجاست آقایان که به جهاد انتقاد می کنند، خیال می کنند که انبیا و اولیا مانند فلاسفه هستند، به این معنی که نظر شان را می دهند و راه خود را می گیرند و سراغ کار شان می روند، و حال آنکه این گونه نیست، بلکه انبیا و اولیا ماموران خدا هستند، وظیفه دارند که دستورات خدا را در میان مردم بسط و گسترش بدهند، بسط دادن این است که مبلغ بفرستند و به مردم بگویند:« قولوا لا إله الا الله تفلحوا» بت ها را بشکنید، ولی دشمن اجازه نمی دهد که این پیام الاهی به گوش مردم برسد، پیغمبر اکرم (ص) نامه به رئیس ایران نوشت، او نامه حضرت را پاره کرد، در یک چنین محیطی چگونه پیغمبر (ص) مبلغ بفرستد تا شریعت را بسط کند؟!
بنابراین، انبیا چون ماموران الاهی هستند، ولذا وظیفه دارند که شریعت را به گوش مردم برسانند.
نکته دوم اینکه: قوا و لشکر کفر مانع از آن بود که مبلغین آن حضرت وارد روم، ایران، یمن، مصر، سودان و جاهای دیگر بشوند، پیغمبر اکرم (ص) ناچار است که با قدرت و شدت ، قوا و لشکر مانع را بشکند و دستورات الاهی را به گوش مردم برساند تا هر کس که بخواهد ایمان بیاورد و هرکس هم نخواست ایمان نمی آورد، منتها باید این پیام الاهی به گوش همگان برسد.
پس اولاً معلوم شد که انبیا غیر از فلاسفه هستند، فلاسفه باید بگویند و بروند، اما انبیا از طرف خدا مامورند ولذا وظیفه و ماموریت دارند که پیام خدا را به گوش مردم برسانند و مبلغ بفرستند، تا مردم پیام الاهی را بشنوند، قرآن کریم در این زمینه می فرماید:
«وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يعْلَمُونَ»[12]

و اگر يکي از مشرکان از تو پناهندگي بخواهد، به او پناه ده تا سخن خدا را بشنود (و در آن بينديشد)! سپس او را به محل امنش برسان، چرا که آنها گروهي ناآگاهند!
ثانیاً، انبیا اگر بخواهند مبلغ بفرستند، سلاطین جور و سران کفار اجازه نمی دهند، پیغمبر اکرم اگر جهاد ابتدایی می کند برای شکستن حواجز و موانع تبلیغ است، مبلغ باید پیام الاهی را برای مردم برسانند، اگر مردم پسندیدند که چه بهتر، و اگر هم نپسندیدند، حجت بر آنان تمام شده است، اسلام و به تبع آن رسول خدا مردم را اجبار اسلام نمی کند، بلکه می خواهد موانع رسیدن پیام الاهی را از سر راه مردم بر دارد تا آنان پیام الاهی را بشنوند، وقتی پیام الاهی را شنیدند، در پذیرش و عدم پذیرش آن، مخیر و آزادند، یعنی اگر خواستند ایمان می آورند و اگر نخواستند ایمان نمی آورند، در هر صورت اجباری در کار نیست.
البته اگر پیغمبر اکرم (ص) مردم را مخیر می کند، این تخییر ظاهری است، نجاح به اسلام است، آنها در زندگی آزادند، اما نجاح در روز آخرت با اسلام و مسلمانان است.
مطلب مهم دیگر اینکه: پیغمبر اکرم (ص) وقتی حواجز و موانع را شکست و مُبلِّغ ها هم توانستند آزادانه تبلیغ کنند، آنوقت مردم مخیر ند بین اسلام، یهود، مسیحیت و امثالش، و این تخییر، تخییر ظاهری و دنیوی است، اما در آخرت نجات با اسلام و مسلمانان است.
اشکال ممکن است کسی اشکال کند و بگوید که اسلام اصلاً بت پرستی را اجازه نمی دهد، بلکه بت ها را می شکند و به بت پرستان هم امان نمی دهد، به این معنی که یا باید اسلام بیاورند و یا کشته شوند: «بَرَاءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ... « فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[13]
، و حال آنکه شما می گویید بعد از رسیدن پیام الاهی به گوش مردم، آنان در قبول و عدم قبول آن آزاد و مختارند ؟
جوابجوابش این است که بت پرستی و شرک، یک بیماری و مرض است، منتها خودِ این بیمار مصلحت خودش را نمی داند، باید با این بیماری مبارزه کرد، قرآن اگر می فرماید:« لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَينَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَي »، وثنیت و بت پرستی دین نیست، وثنیت و بت پرستی ذلت انسان است در مقابل سنگ و سایر چیز ها، وثنیت و بت پرستی یکنوع بیماری است و لذا قرآن می فرماید: « فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ حَيثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَخُذُوهُمْ وَاحْصُرُوهُمْ وَاقْعُدُوا لَهُمْ كُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»
خلاصه مطلب اینکه: جنگ و قتال، یک امرِ نامطلوب است، اما همین قتال و جنگ، در مقام دفاع مطلوب می شود، جنگ و جهاد ابتدایی برای فرستادن مُبلِّغ و رساندن پیام الاهی به گوش مردم است، قدرت های ظالم مانع رسیدن پیام الاهی بودند، جنگ و جهاد ابتدایی برای شکست قدرت ها بود، تا مبلغ پیام الاهی را به گوش مردم برساند، و اینجا بود که گفتیم فرق است بین انبیا و فلاسفه، بعد گفتیم که پیامبر اکرم (ص) بت پرستی را اصلاً به رسمیت نمی شناسد، چون بت پرستی دین نیست، بلکه یکنوع بیماری است که باید با آن مبارزه بشود.
 

[1] توبه/سوره9، آیه79.

[2] نور/سوره24، آیه53.

[3] مائده/سوره5، آیه53.

[4] انعام/سوره6، آیه109.

[5] نحل/سوره16، آیه38.

[6] نور/سوره24، آیه53.

[7] «نفس» به انسان، نفیس به مال می گویند.

[8] نهج البلاغه، دکتر صبحی صالح، ص69.

[9] بقره/سوره2، آیه216.

[10] حج/سوره22، آیه39.

[11] بقره/سوره2، آیه216.

[12] توبه/سوره9، آیه1 و 2 و 3 و 4 و 5 و6.

[13] توبه/سوره9، آیه1 و 2 و 3 و 4 و 5.