جلسه 1397/09/25

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
«إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ »[1]

ترجمه: کساني که کافر شدند، و مؤمنان را از راه خدا بازداشتند، و (همچنين) از مسجد الحرام، که آن را براي همه مردم، برابر قرار داديم، چه کساني که در آنجا زندگي مي کنند يا از نقاط دور وارد مي شوند (،مستحق عذابي دردناکند)؛ و هر کس بخواهد در اين سرزمين از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابي دردناک به او مي چشانيم!
در اینجا دو آیه داریم که مربوط به حج است، یعنی ناظر به کسانی است که مانع و سد بودند و اجازه نمی دادند که مسلمانان وارد خانه خدا بشوند، یا اجازه نمی دادند که مردم به اسلام وارد بشوند، مراد از «يصُدُّونَ» همین است، یا اجازه نمی دادند که مسلمانان در حج بیایند و در مراسم حج شرکت کنند، یا سد و مانع از آن بودند که مردم اسلام بیاورند، خداوند منان آنها را مؤاخذه می کند، آنگاه می فرماید کسانی که در مسجد الحرم کار الحادی انجام می دهند، اینها هم گرفتار عذاب الاهی می شوند، معلوم می شود که این آیه مربوط به زمان قبل از فتح مکه، یا مربوط است به قبل از هجرت و الا بعد از فتح مکه معنی ندارد.
معنای مفردات آیه1: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا»: الموصول – إسم إِنَّ – مبتداء، و حذف خبره، أی خسروا أوهلکوا، قال الطبرسی: الخبر محذوف یدلّ علیه قوله:« وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ » فالمعنی: إنّ الذین کفروا نذیقهم العذاب الألیم[2]
، و قریب منه ما فی الکشّاف.
2:« الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»: الذی یحتضن البیت الحرام، أی الکعبه.
3:« الْعَاكِفُ»: المقیم.
4:« الْبَادِ»: أصله البادی، حذفت الیاء تبعاً لرسم المصحّف (و لعل الرسم وفقاً للوقف)، و یراد به القادم إلی مکّة غیر مقیم بل طارئاً علیها.
5:« بِإِلْحَادٍ»:الإلحاد: المیل عن القصد و العدول عن الاستقامة.
6:« بِظُلْمٍ»: بغیر حقّ، و اللفظان «بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» حالان مترادفان
سوالممکن است کسی بپرسد که چرا «كَفَرُوا» را به صورت فعل ماضی و « وَيصُدُّونَ» فعل مضارع آورده؟
جوابجوابش این است که «كَفَرُوا» مرّة واحدة است، اما « وَيصُدُّونَ» کار مستمر و همیشگی شان بوده، یعنی اجازه نمی دادند که مسلمان به مکه مشرف بشوند و یا مردم را از اسلام باز می داشتند، کفر،«كَفَرُوا» یک مرتبه است و مستمر است، اما « وَيصُدُّونَ» فعل مستمر است نه یکبار، نه دو بار، و نه سه بار، بلکه همیشه و به طور مستمر، قهراً مراد از «سَبِيلِ اللَّهِ» اسلام آوردن است، همین که می فهمیدند مردی متمایل به اسلام و پیغمبر اکرم (ص) شده، اورا مؤاخذه و عذاب می کردند، ظاهراً مراد از: «سَبِيلِ اللَّهِ» ایمان به اسلام و ایمان به پیغمبر اکرم (ص) می باشد، اجازه نمی دادند که مسلمانان خانه خدا را زیارت کنند، کدام مسجد الحرام؟ «الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ»، مسجد الحرام مال همه است،یعنی « سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ» و همگان در آن مساوی اند، «عاکف» یعنی مقیم، کسی که مقیم مکه است، «وَالْبَادِ» بادی به کسی می گویند که به مکه می آید و زیارت می کند و سپس به وطن خود بر می گردد، مسجد الحرام مال همگان است، چه کسانی که مقیم مکه هستند و چه کسانی که بادی هستند.
سوال چرا در کلمه: «الْبَادِ» حرفِ «یاء» افتاده؟
جواب این در رسم الخط عثمانی «الْبَادِ» نوشته اند و حال آنکه بادی است، اگر ما بخواهیم دست بزنیم و «الْبَادِ» بنویسیم، وهابی ها صدای شان بلند می شود که شما در قرآن تصرف کردید، و حال آنکه ما در قرآن تصرّف نکردیم، بلکه خط در آن زمان ناقص بوده، «الْبَادِ» نوشته اند، و حال آنکه البادی است، من احتمال می دهم اینکه «الْبَادِ» نوشته اند برای وقف است، یعنی اگر بخواهیم وقف کنیم باید بگوییم: «الْبَادِ»، در هر حال این کلمه یاء دارد، جمله: «إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَيصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمَسْجِدِ الْحَرَامِ الَّذِي جَعَلْنَاهُ لِلنَّاسِ سَوَاءً الْعَاكِفُ فِيهِ وَالْبَادِ» مبتداست، خبرش مقدر است، چرا؟ از ذیل فهمیده می شود، خبرش جمله:« سیجزون اعمالهم» است که مقدر می باشد، در هر صورت باید یک چنین چیزی را مقدر کنیم، یا «سیجزون بِأشدّ الاعمال» ذیل آیه مبارکه قرینه است که در اینجا خبر مقدر است.
بنابراین، این آیه مبارکه موقعی نازل شده که پیغمبر اکرم (ص) و مردم در مدینه بودند و هنوز پیمانی نسبته بودند، از این رو اگر کسی در مکه اسلام می آورد، کفار قریش فوراً او را مجازات می کردند و هکذا مانع می شدند که مسلمانان وارد مکه بشوند، ضمناً می فهمیم که مکه مال یک قبیله خاصی نیست، بلکه مال همه ناس و مردم است، ولذا باید در مدیریت مکه و مشاعر، همه مسلمانان شریک باشند، یعنی هر دولتی نماینده ای داشته باشند، یک جمعی باشند که مشتکل از همه مردم و از همه دولت ها باشند و این مشاعر را به صورت جمعی اداره کنند، اینکه سعودی ها مکه و مدینه را در قبضه خود گرفته اند و هر گونه که می خواهند با آن عمل کنند، با این آیه مبارکه سازگار نیست.
« وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ »، کلمه: « وَمَنْ» مبتداست، جمله: « نُذِقْهُ» خبرش است، این واضح است، حرف « باء» در کلمه «بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» زائده است، هردو حال است، یعنی هم «بِإِلْحَادٍ» ب حال است و هم کلمه: «بِظُلْمٍ» حال است، «بإِلْحَادٍ» یعنی المیل عن الحق، ملحد را که ملحد می گویند از این جهت ملحد می گویند «لأنّه یمیل عن الحق إلی الباطل».
معلوم می شود که الحاد همیشه با ظلم همراه است، هردو «باء» را زاید بگیرید، هر کس بخواهد در مسجد الحرام میل از حق به باطل بگیرد و ستم کند، « نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ » ما به او عذاب الیم را به می چشانیم، معلوم می شود که مسجد الحرام یک احکام خاصی دارد که سایر مساجد آن احکام را ندارند، ولذا اگر کسی در مسجد الحرام از حق به باطل میل کند و در واقع ستم کند، خداوند به آسانی از او نمی گذرد.
اختلاف مفسرین مفسرین اختلاف پیدا کرده اند که مراد از این «بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» یعنی چه؟ در اینجا سه نظر وجود دارد:
الف؛ مراد از «بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» شرک است، « شرک» در واقع الحاد است، یعنی میل از حق به باطل است، علاوه بر آن، ظلم نیز است، یعنی ظلم به خداست، در آنجا بت ها را عبادت می کنند و ترویج بت پرستی می کنند.
ب؛ مراد این است که در آنجا کار حرام انجام بدهند، مثلاً مظلومی را بکشند، یا مظلومی را ستم کنند، کار های حرام انجام بدهند.
ج؛ مراد اجرت گرفتن است، از امیر المؤمنین (ع) در این زمینه یک روایت است که این روایت را باید توجیه کند و آن این است که هرکس می خواهد وارد مسجد الحرام بشود، به او بگویند اجرت بده، البته اخذ اجرت در مکه حرام است، برای چه؟ برای وردی، یعنی اینکه کسی گمرک بگذارد و در آنجا بگویند برای ورود به مکه باید یک مبلغی را بدهید، این کار حرام است، اما اجاره خانه برای سکونت در مکه حرام نیست، چون از اول سیره بر این جاری بوده و است.
بنابراین، اگر کسانی برای ورود به مکه اجرت بگیرند، اجرت گرفتن شان حرام است و جایز نیست، اما اگر بعد الورود خانه ای را اجاره کند و مبلغی را بگیرد، اشکال ندارد.
حال باید ببینیم که کدام مناسب است « وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ » باء اول حتماً زاید است، اما باء دوم ممکن است زاید باشد یا زاید نباشد،« وَمَنْ يرِدْ فِيهِ میلاً عن الحق إلی الباطل ظلماً» همیشه میل از حق به باطل ظلم است، این را می گویند قید توضیح واضح است.
«علی ای حال» سه جور معنی کرده اند، یا ترویج بت پرستی، یا ارتکاب کار های حرام در آنجا (مکه)، یا اینکه مبلغ گرفتن برای ورود به مکه.
دیدگاه استاد سبحانیمن فکر می کنم اگر معنای اعم را اراده کنیم بهتر خواهد بود که همه ی اینها از مصادیق آن باشد، در روایت داریم اگر کسی قصد حرام کند، اما عمل حرام را انجام ندهد، خداوند او را می بخشد، اما در مسجد الحرام این گونه نیست، یعنی اگر قصد حرام کند هر چند حرام را انجام ندهد، «یُکتب علیه»، یعنی مثل این است که آن حرام را انجام داده است، معلوم می شود که مسجد الحرام برای خود یک احکام خاصی دارد، آقایان باید در تفسیر قرآن فرق بگذارند بین بیان مصداق و بین بیان مفهوم، مفهوم اعم است، « وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» این اعم است، آنچه را که من گفتم، همه آنها از قبیل بیان مصادیق است، ترویج بت پرستی، آدم کشتن و غیبت کردن، پول گرفتن برای دخول در مکه، همه اینها مصداق « وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ» می باشند.
و أمّا ما هو المراد من العدول عن الحق الّذی یؤتیه قوله:« بِإِلْحَادٍ» فلم ینصّ علیه الذکر الحکیم، فلنجأ إلی ما ورد فی الروایات الّتی نقلها السیوطی فی «الدر المنثور» عن قتادة، قال: من لجأ إلی الحرم لیشرک به عذّبه الله.
و عن مجاهد قال: أن یعبد فیه غیر الله.
و لکن الأفضل فیه ما روی عن ابن عباس:« أن تشتمل من الحرام ما حرّم الله علیک من لسان – غیبت کردن - أو قتل فتظلم من لا یظلمک و تقتل من لا یقتلک فمن فعل ذلک فقد وجب له عذاب إلیم»[3]
.
هذا، مع جاء فی نهج البلاغة من کتاب لأمیر المؤمنین (ع ) إلی قثم بن العباس (رحمهما الله) و هو عامله علی مکّة:« و مرّ أهل مکّة أن لا یأخذو من ساکن أجراً»[4]

اگر این «جملات» تفسیر آیه باشد، معنایش این است که پول ورودی نباید بگیرند، اما اگر خانه ای است و هتل و می خواهد در آنجا سکونت کند، اجرت گرفتن در مقابل آن اشکال ندارد.
البته ما کلی گفتیم و باید بگوییم مطلق است، « وَمَنْ يرِدْ فِيهِ بِإِلْحَادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ » هر نوع میل به حق بکند در مسجد الحرام، « نُذِقْهُ مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ » ولذا گفتیم روایت دارد که اگر کسی در مسجد الحرام نیت و قصد گناه و معصیت کند هر چند گناه را مرتکب نشود، عذاب برای او نوشته می شود.
الآیة الثانیة«ذَلِكَ وَمَنْ يعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»[5]

ترجمه: (مناسک حج) اين است! و هر کس برنامه هاي الهي را بزرگ دارد، نزد پروردگارش براي او بهتر است! و چهارپايان براي شما حلال شده، مگر آنچه (ممنوع بودنش) بر شما خوانده مي شود. از پليديهاي بتها اجتناب کنيد! و از سخن باطل بپرهيزيد!
معنای مفردات آیه1:« ذَلِكَ»: اسم اشارة یقع للفصل بین کلامین، أو لوجه من کلام واحد و أرید به هنا: الأمر هکذا، کما فی قوله تعالی:
 
« هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ »[6]
، و علی هذا فإسم الإشارة خبر لمبتدأ محذوف، کما قلنا: الأمر هکذا، أو الأمر ذلک.
2: «حُرُمَاتِ»: جمع حرمة، و هی ما یجب احترامه و یحرم انتهاله
3: «الرِّجْسَ»: االخبث و القذارة، و هو تارة محسوس کما فی النجاسات، و أخری معنوی کما فی الأوثان
4: «الزُّورِ»: الکذب، و سیوافیک الکلام فی تخصیص تفسیره به فی المقام.
مفسرین می گویند مراد از «حُرُمَاتِ اللَّهِ » مناسک حج است، هر کس مناسک حج را محترم بشمارد، پاداشش فلان چیز است، این مربوط است به مناسک حج و مشاعر حج.
دیدگاه استاد سبحانی ولی من فکر می کنم که حُرُمَاتِ اللَّهِ مربوط است به آن حیواناتی که گوشت شان حرام است، چرا؟ به قرینه:« وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ»، و الا اگر اولی را به مناسک حج بزنیم، به مشاعر حج، یعنی منی، عرفات، مشعر و غیر ذلک، این با جمله:«وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ» سازگار نیست.
خلاصه مطلب اینکه: مرد مؤمن آن است که حلال خدا را حلال و حرام خذا را هم حرام بداند، حرام ها عبارتند از:« حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ...»[7]

ظاهرا این آیه مربوط است به آن حیوانات حرام گوشت و چیز هایی که خدا آنها راحرام کرده است، قرینه اش هم عبارت است از: « حُرِّمَتْ عَلَيكُمُ الْمَيتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ...»
ولی آقایان غالباً می گویند حرمات الله عبارت است از مناسک و مشاعر حج، ولی ا گر این گونه معنی کنیم با ذیل آیه ارتباط پیدا نمی کند و حال آنکه باید اینها منسجم باشند.
خداوند یک مشت چیز ها را حرام کرده، اما یک مشت چیز ها را - که عرب ها حرام کرده بودند - می گوید حلال است، اما آنکه خدا حرام کرده عبارتند از: «الْمَيتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ...»
اما آنکه عرب ها برای خود حرام کرده بودند، و حال آنکه در واقع حلال بوده، مانند:« مَا جَعَلَ اللَّهُ مِنْ بَحِيرَةٍ وَلَا سَائِبَةٍ وَلَا وَصِيلَةٍ وَلَا حَامٍ وَلَكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَأَكْثَرُهُمْ لَا يعْقِلُونَ»[8]

معلوم می شود که حیوانات بر دو قسمند، که بخشی را خدا حرام کرده آنها حلال می شمردند، بخشی را خدا حلال کرده، آنها حرام می دانستند، آیه می فرماید:« وَمَنْ يعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ» یعنی آنها را که من حرام کرده ام، نه آنها را که شما حرام کرده اید، به قرینه « وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ» غالباً بعضی از بزرگان می گفتند که چه ارتباطی است بین فقره اول و بین فقره دوم، وقتی بقیه آیه را انسان مطالعه کند، معلوم می شود که خدا در انعام احکامی دارد، انعامی را حرام کرده و انعامی را حلال نموده است، می فرماید: « وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ» میته، دم ، لحم خنزیر و امثالش را حرام کرده اما بقیه را حلال نموده است، البته اینها را در آینده می خوانیم، یعنی در اطعمه و اشربه، هر موقع آیات ما به اطعمه و اشربه رسید، این آیه را در آنجا معنی خواهیم کرد.
«ذَلِكَ وَمَنْ يعَظِّمْ حُرُمَاتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيرٌ لَهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَأُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعَامُ إِلَّا مَا يتْلَى عَلَيكُمْ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ»کلمه: «ذَلِكَ» می خواهد ماقبل و ما بعد را وصل بدهد، مثل «علی کل تقدیر» است که در زبان فارسی می گوییم: به هر حال، کلمه: «ذَلِكَ» از این قبیل است، یعنی گذشته را بگیر، آنکه « الله حرمّه فهو خیر لکم».
کلمه:« الرِّجْسَ» به معنای پلیدی است نه به معنای نجاست، نجس را که رجس می گوییم، چون پلیدی است، یعنی چیزی که انسان از آن مشمئز است، کلمه «من» در اینجا بیانیه است، این آیه ارتباط به حج دارد، یعنی حق ندارید شما بعد از آمدن قرآن و بعد از آمدن پیغمبر اکرم (ص) بت ها را عبادت کنید، خصوصاً اینکه بت ها را به مسجد الحرام ببرید «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثَانِ »، بعد از این، از عبادت بت ها خود داری کنید.
« وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قول الزور را تفسیر به کذب کرده اند، ولی ما می گوییم: قول الزور، یعنی سخنی بی پایه و اساس، مثلاً نمیمه قول زور است، تهمت قول زور است، کذب قول زور است، حتی لعب و لهو قول زور است.
در واقع خداوند در این آیه مبارکه چهار چیز را برای ما آموزش می دهد:
الف؛ مسلمان واقعی کسی است که حرام خدا را حرام، و حلال خدا را حلال می داند، اولی حرام هاست، دومی حرام هاست.
ب؛ بعد از آمدن قرآن و پیغمبر اکرم (ص) باید سفره بت پرستی بر چیده شود.
ج؛ ثالثاً، دستور اخلاقی می دهد و می فرماید باید اخلاق شما اخلاق اسلامی باشد، قول زور، نمیمه را شامل است، غیبت و تهمت را شامل است، حتی سخن هایی که شهوت را تحریک می کند شامل است، قول الزور، یعنی سخن بی اساس و بی پایه.
ثمّ أنّ مؤلّفی أیات الأحکام درسوا عدداً من الآیات الّتی ترجع إلی حیاة إبراهیم و إسماعیل حول بناء البیت و رفع قوائمه، إلی غیر ذلک من الآیات الّتی لها صلة بالحج و لکنّها لا تتضمّن حکماً شرعیاً حتّی تقع فی إطار الموضوع الذی ألّف لأجله الکتاب، ولذلک فنحن ترکناها لهذا السبب، و هکذا الکلام فی سائر الأبواب و الکتب فتقصر بتفسیر الآت الّتی یقع ذریعة للاستنباط.
نویسندگان آیات الأحکام، غیر از این آیاتی که من آورده ام، آیات دیگری نیز آورده اند، مثلاً بنای کعبه، یعنی آیاتی که مربوط به بنای کعبه است، من آنها را نیاوردم، چون هدف این بود که آیاتی را بیاوریم تا بشود از آنها احکام شرعی را استنباط کرد و از این نظر عدد آیات احکام پایین تر می آید.

[1] حج/سوره22، آیه25.

[2] مجمع البيان في تفسير القرآن - ط مؤسسة الأعلمي للمطبوعات، الشيخ الطبرسي، ج7، ص152.

[3] انظر: الدر المنثور في التفسير بالمأثور، السيوطي، جلال الدين، ص6، ص27 .

[4] تفسير نور الثقلين، العروسي، الشيخ عبد علي، ج3، ص480 .

[5] حج/سوره22، آیه30.

[6] ص/سوره38، آیه55.

[7] مائده/سوره5، آیه3.

[8] مائده/سوره5، آیه103.