جلسه 1397/09/24

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
 
تکریم شعائر الله و الشهر الحرامقال سبحانه:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ وَلَا الْهَدْي وَلَا الْقَلَائِدَ وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ يبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ وَرِضْوَانًا وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا وَلَا يجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ »[1]

ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! شعائر و حدود الهي (و مراسم حج را محترم بشمريد! و مخالفت با آنها) را حلال ندانيد! و نه ماه حرام را، و نه قربانيهاي بي نشان و نشاندار را، و نه آنها را که به قصد خانه خدا براي به دست آوردن فضل پروردگار و خشنودي او مي آيند! اما هنگامي که از احرام بيرون آمديد، صيدکردن براي شما مانعي ندارد. و خصومت با جمعيتي که شما را از آمدن به مسجد الحرام (در سال حديبيه) بازداشتند، نبايد شما را وادار به تعدي و تجاوز کند! و (همواره) در راه نيکي و پرهيزگاري با هم تعاون کنيد! و (هرگز) در راه گناه و تعدي همکاري ننماييد! و از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد که مجازات خدا شديد است!
معنای مفردات آیه1: «شَعَائِرَ»: جمع شعیرة بمعنی العلامة، و أرید بها معالم الحجّ و مشاعره، أو علائم دینه و مظاهره علی وجه الأعم، و لعلّ مناسک الحجّ من أوضح مصادیقها.
2:« الْهَدْي»: جمع هدیّة، کالجدّی جمع جدیّة، و هو کنایة عن کلّ ما یُهدی إلی الکعبة من الأنعام و یذبح هناک، قال الشاعر:
حَلَفتُ بِرَبِّ مَكَّةَ وَالمُصَلّى     وَأَعناقِ الهَدِيِّ مُقَلَّداتِ
3:«الْقَلَائِدَ»: جمع قلادة، وهی الّتی تُشدّ علی عنق البعیر و غیره، لتکون علامة علی أنّه هدیة إلی الکعبة.
4:«آمِّينَ»: قاصدین
5: «شَنَآنُ»: البغض، یقال: رجل شنئان، و امرأة شنئانة، و هی کالضربان و السریان.
6: «الْبِرِّ»: التوسّع فی فعل الخیر، قال سبحانه:« لَا ينْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَيهِمْ إِنَّ اللَّهَ يحِبُّ الْمُقْسِطِينَ»[2]
، و البرّ – بفتح الباء – من یقوم بفعل الخیر، و بهذا المعنی قالوا:« إِنَّهُ هُوَ الْبَرُّ الرَّحِيمُ»[3]

7: «التَّقْوَى»: جعل النفس فی وقایة ممّا یُخاف.
8: «الْإِثْمِ»: بمعنی البط، عن السیر، و منه الناقة الأثمة، و یطلق فی القرآن علی الذنب الّذی یبطئ الإنسان عن تکامل، و قال الراغب: اسم للأفعال المبطئة عن الثواب، و یقسم إلی کبائر و صغائر، قال سبحانه:« وَالَّذِينَ يجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ »[4]

«شَعَائِرَ» جمع شعیره است و شعیره به معنای علامت می باشد، حال باید بینیم که مراد از « شَعَائِرَ اللَّهِ » چیست؟
اگر ما جمود بر لفظ کنیم، باید بگوییم علامت های وجود خدا، طبق این معنی همه عالم علامت وجود خداست، چون همه عالم امکان علامت وگواه بر وجود خدا می باشد، ولی مسلّماً مراد از «شَعَائِرَ اللَّهِ» این معنی نیست، زیرا این آیه مبارکه مربوط حج است و لذا باید یکی از دو کلمه را مقدر کنیم و بگوییم مراد از: «شَعَائِرَ اللَّهِ » شعائر الحج است، منتها یک کلمه را مقدر می کنیم و می گوییم:« شعائر دین الله»، اگر کلمه دین را مقدر کنیم، مطلب روشن می شود، «شَعَائِرَ اللَّهِ » یعنی:« شعائر دین الله» شعائر دین الله نیز دو معنی دارد:
الف؛ اگر شأن نزول آیه را در نظر بگیریم، شعائر الله، یعنی شعار الحج، معنایش این می شود که شعائر حج را حلال نشمارید.
ب؛ ممکن است بگوییم مراد از «شَعَائِرَ اللَّهِ» شعائر مطلق دین است، گاهی از اوقات در حج تصرف می کردند و گاهی از اوقات در دین تصرف می کردند، اگر بگوییم در حج تصرف می کردند، مراد از دین حج است، اما اگر بگوییم مراد اعم است، هر نوع تصرف در دین خدا را حرام می شمارند، شهر حرام چهار ماه است.
« الْهَدْي» جمع هدیه است، چیزی را که به مکه هدیه می کنند، عرب به آن می گویند: « الْهَدْي»
«الْقَلَائِدَ» مراد از: «الْقَلَائِدَ» قلاده ای است که به گردن شتر می اندازند.
«آمِّينَ» أی قاصد، یعنی مزاحم کسانی که قاصدین خانه خدا نباشید، ضمناً کسانی که قاصد خانه می باشند، یکی از دو کار را دارند، یا در حال تجارت اند «يبْتَغُونَ فَضْلًا»، یا در حال حج هستند که «رِضْوَانًا» باشد، بعداً می فرماید:« وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا» مسلّماً این امر افاده حلیت می کند.
« شَنَآنُ»: به معنای بغض و کینه است، یعنی نسبت به کسانی که غضبناک هستید، به اندازه جرم شان باید بر خورد کرد نه بیشتر.
«الْبِرِّ»: ما دو کلمه داریم:
1: بِرّ - به کسر باء-
2 «بَر» - به فتح باء- لفظ بر - به فتح باء- انسان را می گویند، مانند:« الله برّ و ایادی شاهده، ولی کلمه«بِر» به معنای نیکی کردن و کار های نیک است.
«التَّقْوَى»: تقوا چیزی است که سبب صیانت انسان از گناه می شود، خلاق متعال در این آیه مبارکه تحلیه را مقدم بر تخلیه کرده، چون« برّ» تحلیه است،اما کلمه: «التَّقْوَى» اشاره به تخلیه می باشد، و حال آنکه فلاسفه وعرفا می گویند تخلیه مقدم بر تحلیه است، مثلاً باغبان نخست باید زمین را پاک کند و سپس بر آن بذر و تخم بیندازد، ولی در این آیه مبارکه عکس است، یعنی اول تحلیه را گفته و سپس تخلیه را، چرا این کار را کرده؟ بخاطر اهمیت.
«الْإِثْمِ»: کلمه «اثم» در لغت به چیزی می گویند که سبب کندی می شود، مثلاً؛ به اسبی که خیلی کند راه می رود می گویند:« دابّة آثمة»، ولی مراد از «اثم» در اینجا چیزی است که انسان را از ثواب باز می دارد، الآن آقایان «اثم» را به معنای گناه معنی می کنند، و حال آنکه «اثم» در لغت به معنای کُندِی و دیری است، در واقع به گناه هم که «اثم» می گویند، چون گناه سبب می شود که انسان به «ثواب» دیرتر برسد.
«الْعُدْوَانِ»: کلمه «الْعُدْوَانِ» به معنای تجاوز به حق غیر است.
فرمان دهگانهعجیب این است که در این آیه ده تا فرمان و دستور آمده، چطور پیامبر درس نخوانده و امی، این همه فرمان های عقلانی که واقعاً به عقل هیچ انسانی نمی رسد، همه را در این جمع کرده است، این نشان می دهد که قرآن ساخته و پرداخته انسان نیست، بلکه کلام خداست.
فرمان اول: « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ»
گفتیم مراد از: «شَعَائِرَ اللَّهِ» شعائر دین خداست، کلمه دین را باید در اینجا مقدر کنیم، از دین هم اگر حج را اراده کردیم، نسبت به محل بحث خوب است، اما اعم را اراده کردیم،، معنایش این است که دین خدا را دگرگون نکنید، خواه در حج باشد و خواه در غیر حج، مثلاً: قریش می آمدند مناسک حج را کم و زیاد می کردند، ولذا می گفتند ما در عرفات نمی رویم، عرفات مال غیر قریش است، یا ماههای حرام را عوض می کردند، قرآن می فرماید: « لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ» یعنی چیزی که مربوط به حج است، حلال نشمارید، قریش در حج دست کاری می کردند، حتی در بعضی اوقات حدود حرم را هم عوض می کردند، البته حرم برای خودش یک حدودی دارد، قریش آن را عوض می کردند.
در هر صورت ناچاریم کلمه دین را مقدر کنیم و بگوییم مراد از: « لَا تُحِلُّوا شَعَائِرَ اللَّهِ» أی شعائر دین الله اگر مورد بخواهیم، نباید در حج تصرف کنیم.
فرمان دوم: « وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ»
قبلاً گفتیم که ده تا دستور در این آیه مبارکه است، دستور اول این بود که شعائر دین الله را حلال نکنید، یعنی حج و علائم حج را پس و پیش نکنید، فرمان دوم:« وَلَا الشَّهْرَ الْحَرَامَ مثلا،از بعضی از قبائل پول می گرفتند، شهر حرام را عوض می کردند، چون زندگی عرب با قتل و غارت همراه بود، و لذا می دیدند که در ماه های حرام زندگی شان نمی چرخد، از این رو، مبلغی را به متولیان کعبه می دادند و از آنها می خواستند که بگویند ماه «حرام» ماه صفر است نه ماه محرم، آنها نیز در شهر حرام تصرف می کردند، عرب دو ماه را تحمل می کردند، یعنی:« ذو القعده و ذی الحجه» را تحمل می کردند، اما محرم را تحمل نمی کردند، ولذا به متولیان کعبه پول می دادند تا آنها این شهر را شهر حلال اعلام کنند تا شهر حرام بشود: ماه صفر. قرآن کریم در این زمینه می فرماید:
«إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ يضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يحِلُّونَهُ عَامًا وَيحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُينَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ »[5]

نسي ء [= جا به جا کردن و تأخير ماه هاي حرام ]، افزايشي در کفر (مشرکان)است؛ که با آن، کافران گمراه مي شوند؛ يک سال، آن را حلال، و سال ديگر آن را حرام مي کنند، تا به مقدار ماه هايي که خداوند تحريم کرده بشود (و عدد چهار ماه، به پندارشان تکميل گردد)؛ و به اين ترتيب، آنچه را خدا حرام کرده، حلال بشمرند. اعمال زشتشان در نظرشان زيبا جلوه داده شده؛ و خداوند جمعيت کافران را هدايت نمي کند!
فرمان سوم: وَلَا الْهَدْي»
سومین دستوری که خداوند دارد این است که هدی و حیوان قربانی را سرقت نکنید.
البته بعضی ها می گویند که همه چیز شعائر الله است، اگر مراد از« شعار الله» شعائر وجود الله باشد، بله، همه عالم امکان شعائر وجود خداست، یعنی همه عالم هستی علامت ونشانه وجود خدا می باشد، منتها در اینجا یا باید بگوییم شعائر دین الله یا بگوییم مراد از شعائر الله، یعنی دین الله که همان حج باشد، تصرف در دین نکنید، اگر بخواهید احترام کنید، باید بدانید که این جزء دین است، آن وقت ترویج کنید، گاهی می گویند برای ترویج شعائر دین الله، باید بدانیم که جزو دین است، آن وقت ترویج کنیم.
«وَلَا الْهَدْي» عرب ساده، شتر یا گوسفند یا گاوی را همراه خودش در منی می برد تا ذبح کند، در مسیر راه غارت می کردند، قرآن کریم می فرماید این هدی است، آن را غارت نکنید یا سرقت نکنید.
فرمان چهارم: « وَلَا الْقَلَائِدَ» قلائد جمع قلّاده است، مراد از «قلاده» ذو القلاده است، چون گردنبند، یک آهنی بود بر گردنش می انداختند، شتری را که برای «منی» می بردند، از سی کیلومتری یا چهل کیلومتری می برند، دست به اینها نزنید، چون اینها مال خداست.
فرمان پنجم: «وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ»، آمین، یعنی قاصد، حاجی که از صد کیلومتری به حج می آید، اذیتش نکنید، یعنی با قاصدین بیت الحرام رفتار خوب داشته باشید، کلمه:«يبْتَغُونَ» حال است برای «آمِّينَ» ،کسانی که به حج مشرف می شوند برای یکی از دو کار است، یا تجارت و یا عبا دت، اما تجارت « يبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ»، اما عبادات: « وَرِضْوَانًا».
این جملات معلوم می شود که در زمان پیغمبر اکرم (ص) وضع حج ناگوار بوده، یعنی آن امنیتی که باید برقرار می بود، بر قرار نبوده، ولذا رسول خدا (ص) به امر الاهی ده تا را حرام می کند و می فرماید حج را بهم نزنید، مناسک را بهم نزنید، شهر حرام را پس و پیش نکنید، گوسفند را سرقت نکنید، شتر را غارت نکنید، قاصدین بیت الله الحرام را مورد اذیت و آزار قرار ندهید، کلمه: «يبْتَغُونَ» حال است ازبرای «آمِّينَ»، کسانی که آماده حج هستند، دو نظر دارند یا تجارت می کنند ( يبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ رَبِّهِمْ) یا عبادت ( وَرِضْوَانًا)
فرمان ششم:«وَإِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا»
تا کنون می گفتیم: شکار برای آدم محرم حرام است، در این فراز آیه می فرماید این حرمت شکار در حال احرام است، اما وقتی از حال احرام بیرون شد، شکار اشکال ندارد.
فرمان هفتم: «وَلَا يجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا»
مشرکین «قریش» پیغمبر اکرم (ص) و سایر مسلمانان را در سال ششم هجرت از حج ممانعت کردند، یعنی به آنان اجازه حج ندادند، پیغمبر اکرم (ص) با جمعیتی در حدیبیه آمدند، قریش به حدبیه آمدند و گفتند: شما را با هیچ قیمتی نمی گذاریم که امسال به حج بیایید. چرا؟ چون اگر وارد حرم بشوید، آبروی ما در میان عرب ها می رود و امنیت ما از بین می رود، امسال از حج کردن صرف نظر کنید، اما سال آینده ما به شما اجازه می دهیم، این مسئله در دل مسلمانان عقده ایجاد کرد، بعد از آنکه مسلمانان در سال هشتم هجرت مکه را فتح کردند، می خواستند عقده گشایی کنند و از قریش انتقام بگیرند، قرآن کریم می فرماید: «وَلَا يجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ أَنْ تَعْتَدُوا» بغض قومی که شما را اجازه ورود به مکه ندادند، نکشاند به اینکه تعدی کنید.
سوالقبلاً گفتیم:« وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ» یعنی خون کسانی که قاصد خانه خدا هستند حلال نشمارید، این آیه مبارکه در سوره مائده است، سوره مبارکه «مائده» آخرین آیه ای است که بر پیغمبر اکرم نازل شده است، پیغمبر اکرم بیش از هشتاد و چند روز عمر نکرد، در آن موقع می فرماید: نکشید، و حال آنکه از آن طرف می فرماید: مشرکین را هر کجا یافتید، بکشید، این آیه با آن دیگری نمی سازد، از این طرف می گوید: مشرکین را هر کجا یافتید، بکشید، از طرف دیگر می فرماید: « وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ»
جواباین حکم ( وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ) مربوط به مؤمنین است، مشرکین مشمول این حکم نیستند، به دلیل اینکه حکم مشرکین در سال هشتم آمد، در سال هشتم هجرت امان از مشرکین برداشته شد، سال نهم که حضرت علی (ع) را فرستاد و رفع امان کرد و فرمود هیچ مشرکی حق ندارد که وارد مسجد الحرام بشود، این قضیه مربوط به سال نهم است، ولی این آیه ناظر به سال دهم است، پس معلوم می شود که مراد از این حکم: « وَلَا آمِّينَ الْبَيتَ الْحَرَامَ» مؤمنین هستند، و الا مشرکین حکم شان در سال نهم است، در سال نهم هجرت حضرت امیرالمؤمنان (ع) بالای مکه آمد، چهار فرمان داد که یکی از آنها این بود که از این سال به بعد مشرکین چهار ماه مهلت دارند یا اسلام یا جنگ، این آیه ای که ما الآن می خوانیم، مربوط به سال دهم هجرت است، بنابراین، آیه مبارکه ناظر به مشرکین نیست بلکه ناظر به مؤمنین است.
در اینجا یک عبارتی از امیر المؤمنان (ع) داریم که به مالک اشتر می فرماید:« وَ لَا تَكُونَنَّ عَلَيْهِمْ سَبُعاً ضَارِياً تَغْتَنِمُ أَكْلَهُمْ فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْق »[6]

و باز در وصیت نامه خودش خطاب به امام حسن و امام حسن می فرماید:« و من وصية له ع للحسن و الحسين ع لما ضربه ابن ملجم لعنه الله :َ يَا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَا أُلْفِيَنَّكُمْ تَخُوضُونَ دِمَاءَ الْمُسْلِمِينَ خَوْضاً تَقُولُونَ قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ [قُتِلَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ] أَلَا لَا تَقْتُلُنَّ بِي إِلَّا قَاتِلِي انْظُرُوا إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَةً بِضَرْبَةٍ وَ لَا تُمَثِّلُوا بِالرَّجُلِ فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ص يَقُولُ إِيَّاكُمْ وَ الْمُثْلَةَ وَ لَوْ بِالْكَلْبِ الْعَقُور»[7]

امیر المؤمنان (ع) با این گفتارش در واقع آیه مبارکه را مجسم می کند.
همان گونه که می دانید: چندین سال قبل، یک کتابی بنام :« صوت العدالة الإنسانیة» نوشته شد، از نویسنده آن که مسیحی لبنانی است پرسیده شد که چه چیز سبب شده که شما این کتاب را بنویسید؟
در جواب گفت: من دیدم که مردم مغرب زمین، یعنی اروپا و آمریکا همه مردان بزرگ مال دنیای غرب است و در شرق انسان بزرگی یافت نمی شود، من برای اینکه زهر چشمی از آنها در آورم، از میان مردان بزرگ شرق علی بن ابی طالب را انتخاب کردم.
فرمان هشتم: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»
اساتید و بزرگان، با این آیه مبارکه در مکاسب محرمه استدال می کنند بر اینکه نباید بر گناه کمک کرد، آیه این را نمی گوید، بلکه تعاون را می گوید، جایی که یکنفر است، آنجا را تعاون نمی گویند، و حال آنکه این آیه تعاون را می گوید نه عون بر اثم را، عون بر «اثم» یک مسئله است، «تعاون» مسئله دیگر است، و عجیب این است که شیخ در مکاسب و محشین غالباً با این آیه بر فرد استدلال می کنند و حال آنکه این آیه فرد را نمی گوید، بلکه ناظر به یک جمعیت است.
«وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى، کلمه:« بِرّ» تحلیه است، بر خلاف « تقوا» که تخلیه است، از این آیه می فهمیم که حرف اشاعره غلط است، اشاعره می گویند عقل نمی تواند حسن و قبح را درک کند، و حال آنکه آیه مبارکه می فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ» معلوم می شود که انسان زیبایی ها را درک می کند، این مسئله را در علم کلام مفصلاً بحث شده است که آیا بشر قدرت بر تحسین و تقبیبح عقلی دارد یا نه؟
ما می گوییم: بله، آنها می گویند : نه، قرآن کریم می فرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى معلوم می شود که «بِرّ» برای بشر منهای شرع شناخته شده است،.
فرمان نهم: «وَلَا تَعَاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ»، کلمه:«اثم» آن گناهی است که انسان را از ثواب باز می دارد، کلمه:«عدوان » به معنای تجاوز به حق غیر است.
فرمان دهم: « وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ » أی احذروا المعاصی الّتی نهیتم عنها، فإنّ الله شدید العقاب، فإنّ مصیر العاصی هو النار الّتی لا یُطفأ حرّها و لا یخمد جمرها، نستعیذ بالله منه و من عذابها.
معلوم می شود که این دستورات دهگانه، جزو گناهان کبیره اند، میزان در گناه کبیره چیست؟« ما أوعده الله فی کتابه» وعده عذاب داده است.
 

[1] مائده/سوره5، آیه2.

[2] ممتحنه/سوره60، آیه8.

[3] طور/سوره52، آیه28.

[4] شوری/سوره42، آیه37.

[5] توبه/سوره9، آیه37.

[6] نهج البلاغه، صبحی صالح، ص427.

[7] نهج البلاغه، صبحی صالح، ص422.