جلسه 1397/09/21

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
 
الآیة الثالثة«أُحِلَّ لَكُمْ صَيدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ مَتَاعًا لَكُمْ وَلِلسَّيارَةِ وَحُرِّمَ عَلَيكُمْ صَيدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيهِ تُحْشَرُونَ»[1]

ترجمه: صيد دريا و طعام آن براي شما و کاروانيان حلال است؛ تا (در حال احرام) از آن بهره مند شويد؛ ولي مادام که محرم هستيد، شکار صحرا براي شما حرام است؛ و از (نافرماني) خدايي که به سوي او محشور مي شويد، بترسيد!
معنای مفردات آیه«السیّارة»: جمع السائر، المسافرون
کلمه: «السیّارة» جمع سائر است و به معنای مسافر،«السیّارة» یعنی مسافرها.
بحث ما در این آیه مبارکه، غیر از بحثی است که در آیه قبلی داشتیم، چون آیه قبلی راجع به قتل الصید بود نه «اصتیاد الصید»، ولی در این آیه مبارکه دو عنوان دیگر را می خوانیم، که یکی « صید البرّ» است و دیگری «صید البحر»، به این معنی که گاه انسان حیوان دریایی را شکار می کند و گاه حیوان بیابانی را، قرآن کریم می فرماید: «أُحِلَّ لَكُمْ صَيدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ» کسانی که محرم هستند، مثل زمان ما نیست که از تهران سوار هوا پیما بشوند در جده یا در مدینه پیاده شوند، بلکه ماهها باید در راه باشند، خصوصاً کسانی که با کشتی مسافرت می کردند، خلاق متعال نسبت به آنان یکنوع رخصت داده و آن این است که محرم اگر در دریاست، می تواند صید البحر کند، حتی خارج از بحر و دریا می تواند غذای آن را بخورد.
بنابراین، شکار دریایی برای محرم حلال شده، بر خلاف شکار بیابانی که برای «محرم» حرام است.
خلاصه مطلب اینکه: « قتل الصید» در حال احرام حرام است، «صید البحر» در حال احرام جایز و حلال می باشد، بر خلاف «صید البرّ» که حرام و غیر جایز است، ولذا نباید این سه عنوان با همدیگر مخلوط بشوند، آیه قبلی راجع به قتل صید بود، ولی این آیه مبارکه در باره صید است، خواه این «صید»، صید البحر باشد، یا صید البرّ.
«أُحِلَّ لَكُمْ صَيدُ الْبَحْرِ»باید توجه داشت که در صید البحر چند قول وجود دارد:
1: صید هر حیوانی که در دریا زندگی می کند حلال است (قول شافعی و مالک).
2: صید هر حیوانی (که ماهی یا به شکل ماهی می باشد) حلال است.
3: ابوحنیفه گفته تنها صید ماهی حلال است.
در هر صورت اهل سنت این سه قول را دارند، قول اول: «کلّ ما فی البحر أُکِلَ أم لم یُؤکَل» صیدش حلال است، قول دوم: صید ماهی و چیزی که شکل ماهی و یا شکل حیوان بیابانی است، صیدش حلال می باشد.
قول سوم می گوید: تنها صید سمک و ماهی حلال است.
ولی از نظر ما (شیعیان) حکم این مسئله خیلی روشن است و آن اینکه هر حیوانی که تخم ریزی اش در دریاست و برای تخم ریزی از املاح دریا بهره می گیرد، آن صید البحر است، و هر حیوانی که تخم ریزی اش در بیابان است، و از املاح بیابانی بهره می گیرد، آن صید البرّ است.
بنابراین، حیواناتی که هم در دریا زندگی می کنند و هم در خشکی و بیابان، آنها صید البحر نیستند، بلکه صید البرّ هستند، چون تخم ریزی آنها در بیابان صورت می گیرد.
پرسشممکن است کسی بپرسد و بگوید مُحرِم که در دریا نیست، مُحرِم همه آش در بر و خشکی است، ولذا صید در بحر و دریا معنی ندارد؟
پاسخپاسخش این است که در قدیم الأیام و هکذا در زمان ما، مصری ها و لبنانی ها از طریق دریا می آمدند و می آیند و در جده یا قبل از جده پیاده می شدند، و آنان در وسط دریا محرم می شدند، یعنی به موازات جحفه محرم می شدند، و بخشی از دریا را مُحرِماً می آمدند، مثلاً حضرت امام (ره) در سفر حجش در معیت آیت الله خوانساری از طریق دریا سفر کردند، ولذا کسانی که از طریق دریا به حج می آمدند، میقات شان را در دریا معین می کردند.
بنابراین، برخی از این محرم ها از طریق دریا می آمدند و در دریا محرم می شدند «أُحِلَّ لَكُمْ صَيدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ»
مراد از: «وَطَعَامُهُ» چیست؟ آقایان می گویند: «طَعَامُهُ» به صید تازه و تر می گویند، یعنی آن صید البحری که مملوح و نمک مالی شده تا نگدد، به آن می گویند: «طَعَام»، پس معنایش این است که هم تازه و ترش حلال است و هم خشکش.
«مَتَاعًا لَكُمْ» أی تمتّعوا« مَتَاعًا لَكُمْ» یعنی این یکنوع مایه تمتع است برای محرم ها و برای مسافر ها.
« سیّاره» در لغت عرب به معنای مسافر هاست، و جمع سائر می باشد.
«الْبَحْرِ »، کلمه «بحر» در لغت عرب، هم شامل دریا می شود هم شامل نهر های بزرگ (مانند دریای نیل، فرات و شط العرب و امثالش)
و أرید من البحر، الأنهار الکبیرة و الأهوار والمستنقعات، قال الطبرسی: عُنِیَ بالبحر جمیع المیاه، و العرب تسمّی النهر بحراً»[2]

معنای «انهار کبیره» معلوم است ( مانند دریای نیل و فرات، و شط العرب).
«أهوار» جمع هور است، «أهوار» به آن آب ها یی می گویند که از خارج می آیند و در یکجا جمع می شوند و سپس در زمین فرو می روند و در آنجا نیزار به وجود می آید، به آنجا می گویند:« أهوار».
«مستنقعات» به استخر های بزرگ می گویند، عرب به «المستنقعات» می گویند: «المجتمع المیاه».
«وَحُرِّمَ عَلَيكُمْ صَيدُ الْبَرِّ مَا دُمْتُمْ حُرُمًا»، یعنی ما صید البحر را برای محرم اجازه دادیم، اما صید البرّ را اجازه ندادیم.
پس تا کنون روشن شد که در آیه قبلی و این آیه مبارکه سه عنوان داشتیم، به این معنی که در آیه قبلی راجع به قتل صید بحث کردیم، اما در این آیه مبارکه سخن از قتل صید نیست، بلکه سخن از صید است و اینکه صید البحر جایز است، اما صید البرّ غیر جائز.
« وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي إِلَيهِ تُحْشَرُونَ»تقوای الاهی را پیشه کنید و این کار غلط را انجام ندهید، یعنی در حال «احرام» دست از صید و شکار کردن بکشید مگر صید بحری که اشکال ندارد.
 
الأمور الأربعة الّتی جعلت قیاماً للناسالآیتان: الأولی و الثانیة
قال سبحانه:« جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ قِيامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْي وَالْقَلَائِدَ ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيءٍ عَلِيمٌ ** اِعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »[3]

خداوند، کعبه -بيت الحرام- را وسيله اي براي استواري و سامان بخشيدن به کار مردم قرار داده؛ و همچنين ماه حرام، و قربانيهاي بي نشان، و قربانيهاي نشاندار را؛ اين گونه احکام (حساب شده و دقيق،) بخاطر آن است که بدانيد خداوند، آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است، مي داند؛ و خدا به هر چيزي داناست.
بدانيد خدا داراي مجازات شديد، و (در عين حال) آمرزنده و مهربان است.
معنای مفردات آیه1: « الْكَعْبَةَ»: الکعب فی اللغة هو النتوء فی الشیء، و من مصادیقه النبوبة الناتئة من القصب، و ما نتأ من العظام کما فی المفصل، و ما نتأ و ارتفع من الأعضاء کالثدی، و ربما یستعمل فی الشرف و المجد المعنوی، و البناء المرتفع ظاهراً و باطناً کالکعبة و الغرفة»[4]
و اطلق (الکعبة) علی البناء الذی بناه إبراهیم لارتفاعه، و سمیّت الکعبة کعبة لتربیعها و إنّما قیل للمربع: کعبة لنتوء زوایاه الأربع»[5]

2: » قِيامًا»: قال الراغب: أی قواماً لهم یقوم به معاشهم و معادهم، و قال فی قوله: « دِينًا قِيمًا»[6]
أی ثابتاً مقوِّماً لمعاشهم و معادهم»[7]
، و علی هذا فیکون معادلاً لِ«سناداً» و عماداً لحیاة الناس.
3: «وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ»: الأشهر الحرم الأربعة، واحد فرد (کرجب) و ثلاثة سُرد (ذو القعده، و ذو الحجة و المحرّم).
4: «الْهَدْي»: مختص بما یهدی إلی البیت الحرام
5:« الْقَلَائِدَ»: أرید به ذوات القلائد من الهدی، و هی الأنعام الّتی کانو یقلدونها بشیء إذا ساقوها هدیاً و خصّها سبحانه بالذکر لعظم شأنها.
« جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ»، لفظ:«کعبه» به برآمدگی می گویند، دخترانی که پستان شان برآید، عرب به آن می گویند: «کعاب»، به برآمدگی پای انسان نیز «کعاب» می گویند، چون دارای برآمدگی است:« وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَينِ» [8]

«کعبه» را از آن جهت کعبه می گویند که هر یک از گوشه های آن یکنوع برآمدگی داشت، یا اینکه خود کعبه در آن سرزمین یکنوع برآمدگی دارد ولذا به آن کعبه می گویند.
منتها از آن معنای لغوی خود نقل شده به معنای شرعی که همان« بیت الله الحرام» باشد، « کعبه» یعنی« بیت الله الحرام».
«قیام» هم به معنای:« قوام» است، کعبه مایه قوام مردم آنجاست.
در این آیه مبارکه چهار مطلب وجود دارد که خلاق متعال آنها را مایه قوام حیات مردم عرب و آن منطقه قرار داده، یعنی اگر اسلام نبود و خداوند آنها را به آنان (عرب) نمی داد، نسل عرب منقطع می شد، چون همیشه در جنگ و جدال و قتل و غارت بودند، و همیشه بر قتل و غارت تکیه می کردند، پیغمبر اکرم (ص) به امر الاهی این چهار مطلب را آورده تا سبب حفظ نسل عرب بشود ومایه قوام حیات آنان بشود و مراد از کلمه «الناس» در « قِيامًا لِلنَّاسِ» نسل عرب است نه همه مردم، آن چهار چیز (که مایه قوام حیات مردم عرب می باشند) عبارتند از:
الف؛ الکعبة المعبّر عنها بالبیت الحرام
ب؛ الشهر الحرام
ج؛ الهدی
د؛ القلائد
فالجمیع یُعدّ قیاماً للناس، أی قواماً لمعاشهم و حیاتهم.
« جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ قِيامًا لِلنَّاسِ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْي وَالْقَلَائِدَ»، آن سه تا دیگر هم عطف بر «قیاماً» است، کأنّه فرمود:« جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ وَالشَّهْرَ الْحَرَامَ وَالْهَدْي وَالْقَلَائِدَ قِيامًا لِلنَّاسِ» أی قوام للناس. چطور؟ چون خداوند کعبه را در یک منطقه ای قرار داده که کاملاً خشک و لا یزرع است، یعنی نه آبی در آنجا پیدا می شود و نه گیاهی، سرزمین کاملاً خشک و خالی از آب و علف و گیاه است، ولذا حضرت ابراهیم هنگام مناجات با خدایش عرض می کند:« رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيتِي بِوَادٍ غَيرِ ذِي زَرْعٍ عِنْدَ بَيتِكَ الْمُحَرَّمِ»[9]

پروردگارا! من بعضي از فرزندانم را در سرزمين بي آب و علفي، در کنار خانه اي که حرم توست، ساکن ساختم
ولذا آنجا را کعبه قرار داده، وقتی آنجا را کعبه قرار داد، مردم از گوشه و کنار دنیا در آنجا می آیند و هرکس با خودش میوه می آورد، غذا می آورد و سایر چیز ها می آورد، همین «کعبه» سبب شده که بخشی اعظم از این منطقه آباد شود، اگر «کعبه» در آنجا واقع نمی شد، کسی در آنجا نمی آمد، در نتیجه اهالی آنجا همیشه در مضیقه و گرسنگی به سر می بردند، «کعبه» قوام حیات مردم آنجا شده است.
علاوه بر «کعبه»، اشهر الحرم (زیرا امنیت در این چند ماه حاکم است و موقع ازدحام مردم می باشد)، هدی (قربانی) و قلائد نیز مایه قوام حیات مردم آنجاست.
چرا « جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ»؟ «ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيءٍ عَلِيمٌ»
پرسشممکن است کسی بگوید که این علت «ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا..» در ظاهر با این معلول: ( جَعَلَ اللَّهُ الْكَعْبَةَ الْبَيتَ الْحَرَامَ) چندان تناسب ندارد، یعنی چه که ما کعبه را مایه قوام حیات مردم قرار دادیم، چرا؟ تا بدانید که خداوند منان از آنچه که در آسمان و زمین است آگاه است، این علت، چطور با این معلول تناسب دارد؟
پاسخپاسخش این است که اگر ما خوب در آیه مبارکه دقت کنیم، کاملاً روشن می شود که این علت با این معلول تناسب و همخوانی دارد، و آن اینکه: آن خداوندی که از آسمان ها و زمین آگاه است، مشکلات این منطقه را نیز می داند، یعنی می د اند که این منطقه مشکلاتی دارد، چون در میان کوهها قرار گرفته که نه چشمه ای در آنجا جاری است و نه درختی و نه گیاهی، چون خداوند آگاه از زمین از آسمان ها، از وضع این منطقه با خبر بود و آن را می دانست ولذا این چهار چیز را در آنجا قرار داد تا قوام حیات مردم آن منطقه مهیا بشود:«ذَلِكَ لِتَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيءٍ عَلِيمٌ»
«اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »سوالممکن است کسی سوال کند که چرا در این آیه مبارکه عقاب را بر مغفرت جلو انداخته و حال آنکه در یکی از دعا ها آمده که:« يَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَه »، اما در اینجا عکس است، چون می فرماید:« أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
 
جوابجناب رازی از این سوال جوابی داده که من آن را قبول ندارم، ولی من عرض می کنم که تمام بحث های جلسه گذشته و امروز ما، در باره کسانی بود که یا قتل صید می کردند یا صید می کردند، یعنی حدود الاهی را رعایت نمی کردند ولذا خداوند می فرماید: «اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ »
بنابراین، در اینجا مناسب است که «شَدِيدُ الْعِقَابِ» را جلوتر از جمله:« وَأَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ » بیاورد و هیچ منافات با آن دعا ( يَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَه ) ندارد، یعنی این (تقدیم عقاب) دلیل نمی شود که غضبش بیش از رحمتش است.
جواب جناب رازیثمّ إنّه سبحانه قدّم العقاب علی الغفران و الرحمة، یقول الرازی:« إنّما قدّم:« شَدِيدُ الْعِقَابِ» علی الغفران و الرحمة، لأنّه لما ذکر الله تعالی أنواع رحمته بعباده، ذکر بعدها أنّه شدید العقاب، لأنّ الإیمان لا یتمّ إلّا بالرجاء و الخوف کما قال الإمام علی (ع):« ولو وزن خوف المؤمن و رجاؤه لاعندلا» ثم ذکر عقیبه، ما یدلّ علی الرحمة و کونه غفوراً رحیماً و ذلک یدلّ علی أنّ جانب الرحمة أغلب»[10]

 

[1] مائده/سوره5، آیه96.

[2] مجمع البیان، طبرسی، ج4، ص245.

[3] مائده/سوره5، آیه97 و 98.

[4] التحقیق فی کلمات القرآن، ج10، ص78.

[5] مجمع البیان، طبرسی، ج3، ص494.

[6] انعام/سوره6، آیه161.

[7] المفردات، ماده «قوم.

[8] مائده/سوره5، آیه6.

[9] ابراهیم/سوره14، آیه8.

[10] تفسیر الرازی، ج12، ص102.