جلسه 1397/08/22

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
همانطور که می دانید در باره زکات، یک بحث های جانبی نیز وجود دارد که یکی از آنها را در جلسه گذشته عرض کردیم و گفتیم یکی از منابع مالی حکومت اسلامی زکات است و وجوب زکات هم از ضروریات دین است به گونه ای که اگر کسی منکر آن بشود، انکارش موجب ارتداد شخص می شود.
اشکالبحث دوم این است که گاهی از برخی از روشنفکران به اسلام ایراد می گیرند و می گویند اسلام باید فقر زدا باشد، به این معنی که تخم فقر را از جامعه بکند و حال آنکه آیه مبارکه تثبیت فقیر کرده، گفته در جامعه فقیر و مسکین است، و باید به این فقیر و مسکین زکات داد، فرق است بین فقرزدایی و تثبیت فقر، اسلام می خواهد فقر را تثبیت کند، منتها می گوید به این فقرا یک قوت لایموت بدهید.
 
جواباین اشکال دو جواب روشن دارد:
اولاً، قضیه حقیقیه به معنای فرض الموضوع است، نه اینکه موضوعش حتماً است، اسلام که می گوید سهمی برای فقیر و سهمی برای مسکین بدهید، این از قبیل قضایای حقیقیه، و فرض الموضوع است، یعنی اگر احیاناً در جامعه فقیر و مسکینی پیدا شد، به آنها بدهید، اما اگر پیدا نشدند، در راه های دیگر مصرف کنید، این آدم ازاین نکته غفلت کرده که احکام اسلامی به صورت قضایای حقیقیه صادر شده، ولذا معنایش این نیست که حتماً باید موضوع در خارج باشد، بلکه فرض الموضوع کافی است نه اینکه حتماً وجود موضوع لازم است، در قضایای حقیقیه ممکن است موضوع باشد و ممکن است که موضوع نباشد، مثلاً اگرمولا بفرماید: «اکرم العالم» معنایش این نیست که حتماً عالم در خارج وجود دارد، بلکه معنایش این است که اگر عالمی در خارج پیدا شد، او را اکرام کنید، اما اینکه حتماً عالم در خارج است یا نیست، جمله «اکرم العالم» اصلاً بر این جهت دلالت ندارد.
پس معلوم شد که قضایای حقیقیه دلیل بر وجود موضوع در خارج نیست، بلکه دلیل بر فرض الموضوع است،.
ثانیاً، این آقای روشنفکر در عالم مثال و خیال زندگی می کند ، مراد از عالم مثال، یعنی عالم خیال، چون از روزی که بشر درر روی زمین پیدا شده تا کنون که ما زندگی می کنیم، تاریخ نشان نداده که جامعه ای بدون فقیر و مسکین باشد، ولذا این فرض آقای مستشکل، یک فرض ذهنی است.
ثالثاً، پیدایش فقر همیشه مربوط به دولت نیست، بلکه گاهی از اوقات فقر پیدا می شود بدون اینکه ارتباط به دولت داشته باشد، مثلاً پدر و مادر در سفر کشته می شوند و حال آنکه بچه های صغیر دارند، مسلماً آنها فقیرند.
یا «شخص» تاجر است و اتفاقاً ورشکست می شود، خلاصه ما از این اشکال سه جواب عرض کردیم:
الف؛ قضایای حقیقیه، دلیل بر وجود موضوع نیست، بلکه فرض الموضوع است.
ب؛ اینکه در جامعه، اصلاً فقیری پیدا نشود، این یک قضیه فرضیه و خیالیه است، چون تاریخ نشان نداده که جامعه ای باشد، اما در آن فقیر نباشد.
ج؛ همه فقر ها مربوط به دولت نیست، بلکه عوامل دیگری دارد، مثلاً پدر در یک حادثه ای کشته می شود، بچه های او فقیر می شوند.
الثانی: قد دلّت الآیات علی أن للفقراء و المساکین سهماً فی الصدقات و ربما یتوهم من ذلک تثبیت الفقر والمسکنة فی المجتمع الإسلامی، إذ لولا الفقر و الحاجة لما کان لسهمهما مصرف، و لکنّه توهم باطل، بل معنی الآیة أنّه لو کان فی المجتمع فقیر أو مسکین فتسدّ حاجاتهم عن طریق الصدقات، و قد ثبت فی محلّه أنّ صدق القضایا الحقیقیة، أو الشرطیة لا یلازم وجود الموضوع فی الخارج قطعاً، بل یکفی فی صدقهما فرض الموضوع، و علی هذا فلو وجد الفقیر و المسکین فتسدّ حاجاتهما بالصدقات، و إلّا فتصرف فی الموارد الستّة الواردة فی الآیة.
هذا، و هنا نکتة أخری، وهی أنّ افتراض خلوّ المجتمع من الفقیر و المسکین، أمر مثالی (خیالی) فتاریخ الإنسان علی البسیطة (کره زمین) یشهد علی أنّه لم یوجد مجتمع خال من الفقر و الحاجة، فإنّ العوامل المُسبِّبَةَ لوجودهما لا تنحصر بسوء تدبیر الدولة، أو نقصان قوانینها، بل لوجودهما عوامل أخری خارجة عن سیطرة الحکومة و تدبیرها، مثلاً ربما یموت الوالد، أو یقتل أو یجرح، و یبقی الأولاد فقراء، أو أنّه یخسر فی تجارته خسارة فادحة یضیع بها رأس ماله، فیصیر فقیراً صفر الید، فلا بدّ للدولة الإسلامیة من ترمیم وضعه، إلی غیر ذلک من الحالات و الأسباب.
الثالث: قد ذکرنا أنّ للمؤلفة قلوبهم احتمالات ثلاثة غیر أنّ صاحب المنار أسهب فی الکلام و ذکر أنّ المؤلّفة قلوبهم قسمان: کفّار و مسلمون، و الکفّار ضربان و المسلمون أربعة، فمجموع الفریقین ستّة، ثم بسط الکلام فی بیان کلٍّ، فمن أراد فلیرجع إلیه»[1]

«المؤلّفة قلوبهم» را سه جور تفسیر کرده اند:
1: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» کافرانی هستند که پول می گیرند و از مرز های اسلامی حمایت می کنند، یعنی از اسلام و مرز های اسلامی دفاع می کنند.
2: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» مسلمانان ضعیف الإیمانی هستند که به وزیدن یک باد تغییر عقیده می دهند، ولذا مبلغی را به آنها می دهیم که ایمان شان محکم بشود.
3: «وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ» ممکن است مخلوط از دو قشر و دو طائفه قبلی باشند ، هنگامی که پیغمبر اکرم (ص) شهید شد، نمایندگان «مؤلّفة القلوب» دو نفر بودند، یکی عیینة بن حصین و الأقرع بن حابس، این دو نفر پیش ابوبکر آمدند و گفتند سهم ما را از زکات بدهید، ابوبکر یک کاغذی را به عمر بن الخطاب نوشت و گفت سهم اینها را از صدقات (زکات) بدهید، این دو نفر نامه را پیش عمر آوردند، عمر گفت ما به شما احتیاج نداریم، اگر ما به شما سهمی می دادیم چون اسلام ضعیف بود، ولی الآن اسلام قوی شده و بیننا و بینکم السیف، اگر ایمان آوردید فبها، و الا کشته می شوید، آنان پیش ابوبکر آمدند و گفتند نامه شما را عمر پاره کرد، «لا ندری أنت الخلیفة أم عمر بن خطاب»؟
پرده پوشی اهل سنت نسبت به کارهای خلیفه دوم«علی أی حال» اهل سنت همیشه می خواهند پرده پوشی کنند، غالباً پرده پوشی می کنند و می خواهند اشکالات و خلاف کاری های آنها را بپوشانند ولذا می گویند عمر بن الخطاب عمل به مصلحت کرده، یعنی در مقابل نص قرآن عمل به مصلحت کرده، پس معلوم می شود که طبق دیدگاه آنها (اهل سنت) انسان می تواند در مقابل نص قرآن، عمل به مصلحت کند.
ما در مقام جواب عرض می کنیم اگر واقعاً این باب بر روی ما باز بشود، باید خیلی از نصوص را بخاطر مصلحت از بین ببریم ، و حال آنکه ما وظیفه داریم که به نصوص عمل کنیم، یعنی حق نداریم که عمل به مصلحت کنیم، متاسفانه بعد از پیغمبر اکرم (ص) خلفا مصلحت را بر نص مقدم می کردند، مثلاً در زمان رسول خدا اگر کسی زنش را در مجلس واحد سه طلاق می داد، یک طلاق حساب می شد، اگر می گفت:« أنتِ طالق ثلاثة» یک طلاق حساب می شد، یعنی هم در زمان پیغمبر اکرم (ص) و هم زمان حضرت علی (ع) حتی در زمان ابوبکر و حتی در دو سال اول خلافت عمر بن خطاب، بعداً ایشان (عمر بن خطاب) گفت باید این مردم را ادب کرد تا زن شان سه طلاق ندهند، ولذا گفت از این به بعد اگر کسی زنش را در مجلس واحد سه طلاقه کند، من آن را سه طلاق حساب خواهم کرد، یعنی آن زن بر شوهرش حرام ابدی می شود.
خلاصه اینکه: جایی که اسلام یکنوع فرصتی قائل شده بود، عمر گفت باید این فرصت را از آنها بگیریم. اهل سنت می گویند عمر بن خطاب در اینجا مصلحت را بر نص مقدم کرده، و حال آنکه منطق شیعه غیر از این است، یعنی طبق عقیده شیعه هیچوقت مصلحت بر نص مقدم نمی شود.
البته الآن در حوزه ما نیز افرادی پیدا می شوند که می گویند مصلحت مقدم بر نص است و مقالاتی هم در این مورد نوشته می شود و منتشر هم می شود، کسی نیست که از آنها جواب بدهد.
این روش از زمان خلیفه دوم شروع شده و فقهای اهل سنت هم پرده پوشی می کنند و می گویند مصلحت مقدم بر نص است، و حال آنکه در فقه شیعه هیچگاه مصلحت مقدم بر نص نمی شود:« إنّ دین الله لا یصاب بالعقول».
الثالث: قد ذکرنا أنّ للمؤلفة قلوبهم احتمالات ثلاثة غیر أنّ صاحب المنار أسهب فی الکلام و ذکر أنّ المؤلّفة قلوبهم قسمان: کفّار و مسلمون، و الکفّار ضربان و المسلمون أربعة، فمجموع الفریقین ستّة، ثم بسط الکلام فی بیان کلٍّ، فمن أراد فلیرجع إلیه»
غیر أنّ الذی یجب ذکره، أنّ مدرسة الخلفاء قد آسقطت سهم المؤلفة قلوبهم و قد جرت سیرة النبی (ص) علی دفع السهام إلیهم، لکن لمّا ولی أبوبکر جاء المؤلّفة قلوبهم لاستیفاء سهمهم هذا – جریاً علی عادتهم مع رسول الله ص – فکتب أبوبکر لهم بذلک، فذهبوا بکتابه إلی عمر لیأخذوا خَطّه علیه- یعنی امضا کند – فمزّقه – نامه ابوبکر را پاره کرد - و قال: لا حاجة لنا بکم فقد أعزّ الله الإسلام و أغنی عنکم، فإن أسلمتم و إلّا فالسیف بیننا و بینکم، فرجعوا إلی أبی بک، فقالوا له: أنت الخلیفة أم هو؟ فقال بل هو إن شاء الله تعالی، و أمضی ما فعله عمر»[2]

فاستقرّ الأمر لدی الخلیفتین و من یری رأیهما علی سقوط سهم المؤلّفة قلوبهم، و صرفه إلی من عداهم من الأصناف المذکورین فی الآیة.
ثمّ إنّ أهل السنّة برّروا عمل الخلیفتین بتغیّر المصلحة بتغیّر الأزمان.
قال صاحب المنار:« إنّ ذلک اجتهاد من عمر بأنّه لیس من المصلحة استمرار هذا التألیف لهذین الرجلین الطامعین و أمثالهما بعد الأمن من ضرر ارتدادهما لو ارتدّا، لأنّ الإسلام قد ثبت فی أقوامهما حتی أنّة لا یترتّب علی قتلهما – لو ارتدّا – أدنی فتنة»[3]

أقول: لو صحّ ما زعمه صاحب المنار من السبب لتبریر عمل الخلیفة، لم یستقرّ حجر علی حجر، إذ ربما یکون مدعاة لترک کثیر من الأحکام بزعم فقدان المصلحة و إلّا من المفسدة، و هذا یجر لفتح باب الاجتهاد أمام النص، و علی ذلک بنی الخلیفة حکمه فی نفاذ الطلاق لو أجری ثلاثاً فی مجلس واحد.
خلاصه ما نمی توانیم مصلحت را بر نص مقدم کنیم، چون این کار معنایش این است که بشر اعلم و داناتر از خدا باشد، آیه مبارکه مطلق است، یعنی «المؤلّفة قلوبهم إلی یوم القیامة، حلال محمد حلال إلی یوم القیامة و حرام محمد حرام إلی یوم القیامة» حرام اطلاق دارد.
البته تنها این یک مورد نیست که آنها خلاف نص عمل کرده اند، بلکه موارد دیگر نیز وجود دارد مثلا در عصر رسول خدا (ص) سه طلاق در مجلس واحد، یک طلاق حساب می شد، ولی در عصر ایشان (خلیفه دوم) سه طلاق در مجلس واحد، سه طلاق حساب می شد، دلیلش این بود که باید مردم را ادب کنیم تا سه طلاق ندهند.
روی المسلم عن طاووس عن ابن عباس قال:« کان الطلاق علی عهد رسول الله (ص) و أبی بکر و سنتین من خلافة عمر: طلاق الثلاث واحدة، فقال عمر بن الخطاب: إنّ الناس قد استعجلوا فی أمر قد کانت لهم فیه أناة، فلو أمضیناه علیهم، فأمضاه علیهم»[4]

 
الرابع: اتفقت کلمة الفقهاء من السنّة و الشیعة علی حرمة الصدقات الواجبة علی الهاشمی من غیر خلاف.
قال الخرقی فی متن المغنی:« و لا لبنی هاشم و لا لموالیهم، و المراد من الموالی من اعتقهم الهاشمی، و قال ابن قدامة فی شرحه: لا نعلم خلافاً فی أنّ بنی هاشم لا تحلّ لهم الصدقة المفروضة، و قد قال النبی ص: أنّ الصدقة لا تنبغی لآل محمد و إنّما هی من أوساخ الناس»، أخرجه مسلم و عن أبی هریرة، قال: أخذ الحسن ثمرة من تمر الصدقة، فقال النبی ص: کِخ، کِخ، لیطرحها و قال: أما شعرت أنّا لا نأکل لاصدقة» فهو متفق علیه»[5]

حتی اگر بنی هاشم، موالی و غلامانی هم داشته باشند که آنها را آزاد کرده اند، غلامان و موالی شان هم نباشد از زکات استفاده کنند.
و قد تضافرت الروایات عن أئمة أهل بیت (علیه السلام) علی حرمة الصدقة علی بنی هاشم، و لکنّة سبحانه عوّضهم برفع حاجاتهم عن طریق الخمس من الغنائم و غیرها، و التفصیل یطلب من الموسوعات الفقهیة.
مطلب چهارم این است که امت اسلامی از شیعه گرفته تا اهل سنت اتفاق دارند بر اینکه زکات بر بنی هاشم حرام است، این مسئله، یک مسئله اتفاقی است و احدی در این مسئله اختلاف ندارند، حتی در روایت است که اهل سنت آن را نقل کرده اند، « نعوذ بالله» که حسن بن علی (ع) دست برد که از خرمای صدقه بردارد و بخورد، پیغمبر فرمود:« طخ طخ» معلوم می شود که:« کخ، کخ» در لغت عرب هم بوده، بعد حسن (ع) آن را انداخت، آنگاه پیغمبر اکرم (ص) فرمود:« أما شعرت أنا لا نأکل الصدقة»، بجای صدقه، خلاق متعال برای بنی هاشم خمس را قرار داده، در واقع خمس جانشین صدقه ای است که بر دیگران وضع کرده.
این مسئله، یک مسئله متفق علیه است، حتی در روایات ما است که عباس و فرزندان عباس خدمت پیغمبر اکرم (ص) آمدند و گفتند یا رسول الله دیگران را مامور زکات کردی و زندگی آنها بهتر شده، پس ما را نیز مامور زکات کنید تا به عنوان کارمند کار کنیم و از این طریق امرار معاش کنیم، پیغمبر اکرم فرمود:« أما ترون أنّ الصدقة حرام علی بنی هاشم، و أنّ الصدقة من أوساخ الناس» بجای این، برای شما خمس را قرار داده است.
 
پرسشپرسش این است که چرا پیغمبر اکرم (ص) بنی هاشم را از زکات باز داشت و بجای آن خمس را قرار داد؟
پاسخبه نظر من علتش این است که زکات کار دولتی بود، ماموران زکات، ماموران دولتی هستند، مسلّماً کار های دولتی درش اتهام آور است، برای اینکه فرزندان پیغمبر (ص) هیچگونه اتهام نداشته باشند، اینها را وارد این مورد نکرده است.
اگر به این عرض من، خوب دقت کنید، خیلی از چیز ها را می فهمید، و آن اینکه: کار هایی که تهمت آور است، اگر بنی هاشم را وارد آن کارها می کرد، بنی هاشم هم متهم می شدند، چون کار های دولتی که اقتصادی باشد، اتهام آور است، از این مسئله، به یک چیز دیگرهم پی می بریم و آنکه نباید روحانیت در کار های اقتصادی وارد بشوند، کار اقتصادی، غیر از اقتصاد است، مثلاً من یک مغازه ای دارم، درآمدش مال من است، این مهم نیست، مرادم کار های اقتصادی کلان است ولذا اگر اهل علم در آن وارد بشوند، فوراً علیه آنها اتهامات وارد می شود، آن چیزی را که من درک کرده ام که چرا خلاق متعال بنی هاشم را از این کار های دولتی دور کرده، علتش این است که زکات کار دولتی و پول دولتی است، اما خمس مال پیغمبر (ص) و اهل علم است، این کار چون یک کار اتهام آور است، از این رو خداوند نخواست که بنی هاشم طهارت و قداست شان بهم بخورد، ولذا برای آنها خمس را قرار داد که پول دولتی نیست.
الخامس: لا یشترط الفقر فی العاملین علی الزکاة، فإنّ الزکاة کالأجرة لعملهیم، إنّما الکلام فی شرطیة الفقر فی صرف الزکاة فی سبیل الله کالغازی و إحجاج الغنی للحج، و التفصیل یطلب من الفقه.
مطلب پنجم اینکه در عاملین زکات، فقر شرط نیست، به این معنی که اگر فقیر هم نباشند، می توانند در مقابل جمع آوری زکات، از آن استفاده کنند.
 
إخراج الطیّب من الأموال للزکاةالآیة الخامسةقال سبحانه:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَلَا تَيمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِي حَمِيدٌ »
ترجمه: اي کساني که ايمان آورده ايد! از قسمتهاي پاکيزه اموالي که (از طريق تجارت) به دست آورده ايد، و از آنچه از زمين براي شما خارج ساخته ايم (از منابع و معادن و درختان و گياهان)، انفاق کنيد! و براي انفاق، به سراغ قسمتهاي ناپاک نرويد در حالي که خود شما، (به هنگام پذيرش اموال،) حاضر نيستيد آنها را بپذيريد؛ مگر از روي اغماض و کراهت! و بدانيد خداوند، بي نياز و شايسته ستايش است.
«الشَّيطَانُ يعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»[6]

ترجمه: شيطان، شما را (به هنگام انفاق،) وعده فقر و تهيدستي مي دهد؛ و به فحشا (و زشتيها) امر مي کند؛ ولي خداوند وعده «آمرزش» و «فزوني» به شما مي دهد؛ و خداوند، قدرتش وسيع، و (به هر چيز) داناست. (به همين دليل، به وعده هاي خود، وفا مي کند.
بحث ما عوض شد و آن این است که گاهی از اوقات افرادی فرصت طلب زکات می دادند، منتها خرما ها را دو قسمت می کردند، خرمای چاق و هسته کوچک را از خرما لاغر و هسته بزرگ جدا می کرد، زکات را از دومی می دادند، یعنی از خرمای کم گوشت و هسته بزرگ.
شأن نزول آیه این است و خطاب به مؤمین، و می گوید: ای اهل ایمان، اگر شما در بازار بروید و بخواهید خرما بخرید، آیا حاضر هستید که خرمای خراب بخرید، هیچ وقت حاضر نیستید که خرمای خراب را بخرید، مگر اینکه چشم بپوشید، اگر واقعاً برای خود روا نمی دانید ، پس برای فقرا و مساکین نیز راضی به این کار نشوید، از هردو بده، یعنی هم از چاق بده و هم از لاغر. « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِنْ طَيبَاتِ مَا كَسَبْتُمْ وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ» طیّب آن است که مردم به آن رغبت می کنند.
«مَا كَسَبْتُمْ »گاهی از اوقات زکات مال تجارت است، «وَمِمَّا أَخْرَجْنَا لَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ» و گاهی از اوقات زکات مال زراعت است، اولی اشاره به تجارت دارد، یعنی مرادش تجارت است، چنانچه مراد از دومی زراعت می باشد.
«وَلَا تَيمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَنِي حَمِيدٌ »
«وَلَا تَيمَّمُوا» از «یمّم یممم» گرفته شده که به معنای قصد است،«وَلَا تَيمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ» آن خرمایی که خبیث است، یعنی أردء و پست است، قصد نکنید، «مِنْهُ» یعنی و حال آنکه «وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ» شما آن خرمای خبیث را نمی گیری، «إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ» مگر اینکه چشم بپوشی.
«الشَّيطَانُ يعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»
المفردات1: الخبیث: ضدّ الطیّب، و هو الردیّ من کل شیء، و أرید به ما لا یأخذه المنفق علیه إلّا بإغماض بقرینة قوله سبحانه: «وَلَسْتُمْ بِآخِذِيهِ إِلَّا أَنْ تُغْمِضُوا فِيهِ» و تفسیر الخبیث بالحرام بعید عن سیاق الآیة.
2: تیمّموا: من التیمّم بمعنی القصد.
3: تغمضوا: غمض العین فی الآیة کنایة عن التسامح و التساهل فی البیع و الشراء، فکأنّ المتساهل یغمض عینه و یقبل.
4: الفقر: الحاجة، و هو ضدّ الغنی.
5: بالفحشاء: المعاصی.

[1] لاحظ تفسیر المنار، ج10، ص574-576.

[2] الجوهر النیّرة علی مختصر القدوری فی الفقه الحنفی، ج1، ص164.

[3] تفسیر المنار، محمد عبد، ج10، ص496، و أراد من الرجلین: عیینة بن حصن، و الأقرع بن حابس.

[4] صحیح مسلم، ج4، ص184، باب الطلاق الثلاث، الحدیث2.

[5] المغنی، ابن قدامه، ج2، ص519.

[6] بقره/سوره2، آیه367 و 268.