جلسه 1397/07/29

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
ما در سال 1357 انقلاب کردیم، انقلاب ما یک انقلاب اسلامی بود و هست، یعنی یک دولت به تمام معنی طاغوتی را از بین بردیم و جایگزین آن دولت اسلامی را کردیم، دولت اسلامی برای خودش عمودها و قائمه ها دارد، یکی از قائمه های دولت اسلامی این است که باید برای خودش منابع مالی داشته باشد، دولتی که دارای منابع مالی نیست، نمی تواند عرض اندام کند و دوام بیاورد، ولذا من این مبحث را قبل از زکات آوردم تا منابع حکومت اسلامی را بیان کرده باشم.
 
منابع مالی دولت اسلامی اگر از ما بپرسند شما که جمهوری اسلامی را آوردید، منابع مالی دولت اسلامی چیست؟ غالباً اگر این سوال را از طلب ها بپرسند، در جواب خواهند گفت که منابع مالی دولت اسلامی عبارت است از خمس و زکات.
ولی به قول حضرت امام خمینی (ره) آیا با خمس زکات را می شود کشور و مملکت را اداره کرد؟ نه خیر،
پس طبعاً اسلامی که هم قوه مقننه دارد، هم قوه مجریه، و هم قوه قضائیه دارد، قهراً باید یک منابع مالی هم داشته باشد.
از این رو، من دیدم حیف است که این مسئله را نیاورم در حالی که خودمان از پایگذاران جمهوری اسلامی بودیم، ولذا من این مبحث را به عنوان مقدمه زکات در اینجا آوردم.
المنابع المالیة للحکومة الإسلامیةلا شکّ أنّ للإسلام برامج الخاصّة فی إدارة البلد و رفع حاجاته، إذ لا تقوم الحکومة فی بلد ما إلّآ إذا کانت لها منابع مالیة تعتمد علیها.
همگان می دانند که اسلام راه درآمد های حرام را به روی دولت بسته، اینکه مالیات از کارخانه شراب سازی بگیرد، مالیت از قمار بگیرد، این راههای درآمد را بسته، اما ناچار است که یک منابع مالی داشته باشد که بتواند یک کشور را در تمام احوال اداره کند.
إنّ الإسلام أغلق فی وجه حکومته کلّ السبل غیر المشروعیة الّتی تعتمد علیها الحکومات الحاضرة، کالضرائب (مالیات) المأخوذة علی تجارة الخمور و البغاء و القمار و ما شابهها، و لکنّه فتح بدلاً من ذلک منابع أخری ذکرنا تفصیلها فی موسوعتنا «مفاهیم القرآن» و إلیک ذکر هذه المنابع علی وجه الإجمال.
1: الأنفال
و هی کلّ أرض مُلِکَت بغیر قتال، و کلّ أرض موات و رؤوس الجبال و بطون الأودیة، و الآجام و الغابات و المعادن، و میراث من لا وارث له، ما یغنمه المقاتلون بغیر إذن الإمام، و کافة المیاه العامة، و الأحراش الطبیعیة و المراتع الّتی لیست ملکاً لأحد، و قطائع الملوک و صفایاهم غیر المغصوبة.
مراد من از «انفال»، اصطلاح روایی آن است نه اصطلاح قرآنی اش، چون در اصطلاح قرآن، انفال به معنای غنائم جنگی است، چون کلمه «انفال» در قرآن کریم دو معنی دارد، گاهی در قرآن به غنائم حربی انفال می گوید، یعنی از غنائم جنگی، تعبیر به انفال شده، مانند:« يسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَنْفَالِ قُلِ الْأَنْفَالُ لِلَّهِ وَالرَّسُولِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَينِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ»[1]

از تو درباره انفال [= غنايم، و هرگونه مال بدون مالک مشخص ] سؤال مي کنند ؛ بگو: «انفال مخصوص خدا و پيامبر است؛ پس، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد! و خصومتهايي را که در ميان شماست، آشتي دهيد! و خدا و پيامبرش را اطاعت کنيد اگر ايمان داريد!
انفال در آنجا به معنای غنائم جنگی است، ولی این انفال که الآن می خوانیم غیر از آن انفال است که در آیه اول سوره انفال آمده است.
 
2: الزکاة
و هی ضریبة (مالیات) تجب فی تسعة أشیاء الأنعام و هی: الإبل، و البقر و الغنم، و النقدین و هما: الذهب و الفضّة و الغلات و هی: الحنطة و الشعیر و التمر و الزبیب، و الأدلة علیها من ا لکتاب و السنّة لا تحصی، و أمّا مقدار ما یؤخذ من هذه الأشیاء، فیطلب من الکتب الفقهیة.
3: الغنائم المأخوذ من أهل الحرب قهراً بالقتال
4: الخمس
الخمس یجب فی الأمور الستّة التالیة: المعادن، الکنز، الغوص، المال الحلال المختلط بالحرام، الأرض الّتی اشتراها الذّمی من المسلم، ما یفضل من مؤونة سنة المکتسب و مؤونة عیاله من أرباح التجارات و الصناعات و المکاسب، وکلّ ذلک من المنابع المالیة الّتی یخرج منها الخمس و راء خمس الغنائم.
5: زکاة الفطر
و تسمّی بزکاة الأبدان الّتی تجب علی کلّ مسلم فی عید الفطر
6: الخراج و المقاسمة
خراج و مقاسمه اراضی و زمین هایی هستند که مسلمانان آنها را فتح کرده اند، منقولش را می توانند بیاورند، اما غیر منقول را نمی توانند بیاورند، اراضی و زمین هایی که مسلمانان فتح می کنند، منقولش را می توانند بیاورند، اما غیر منقول می ماند، آن را حاکم اسلامی به ساکنان آنجا اجاره می دهند، گاهی در مقابل مبلغ، گاهی در مقابل جنس، گاهی می گوید این زمین ها را بکارید فلان مقدارش مال من باشد، فلان مقدارش هم مال شما، به این می گویند مقاسمه، گاهی می گویند: در برابر زمین این مبلغ را بپردازید، به آن می گویند:« خراج».
البته این مربوط است به اراضی و زمین هایی که لشکر اسلام بالغلبة آنجا را فتح کرده اند.
و هما ضربیتان مفروضتان علی من یعمل فی الأراضی الّتی فتحها المسلمون بالقتال.
7: الجزیة
جزیه عبارت از آن است که در کشور اسلامی آزادی است، اصرار بر الزام اسلام کسی نیست، فقط بت پرستی در اسلام ممنوع است، اما بقیه ادیان ثلاثه آزاد هستند، یهود، نصاری و مجوس آزاد هستند، منتها دولت اسلامی به آنها کمک می کند، برق می دهد، آب می دهد و همه نوع خدمات را نسبت به آنها انجام می دهد، همان حمایتی را که از مسلمانان می کند، همان حمایت را از یهود و نصاری و مجوس می کند، مسلمانان خمس و زکات می دهند، اینها باید جزیه بدهند، البته جزیه برای خودش انواع و اقسامی دارد.
الجزیة و هی الضربیة العادلة المفروضة علی أهل الذّمة، و علی رؤوسهم (سرانه) و أراضیهم، إذا علموا بشرائط الذمّة المقرّرة فی محلّها، و تقدیره تابع لنظر الحاکم.
8: ضرائب أخری
هناک ضرائب أخری لیس لها حدّ معیّن و لا زمان خاصّ، بل هی موکولة إلی نظر الحاکم الإسلامی یفرضها عند الحاجة من عمران البلاد، أو الجهاد فی سبیل الله، أو سدّ عیلة الفقراء ممّا یحتاج إلیه قوام البلاد.
حکومت اسلامی می بیند که منابع مالی اش کم است و احتیاج به منابع مالی دارد، ولذا حاکم اسلامی می تواند بر سران و یا بر اموال یا بر کارخانه ها وضع مالیات کند، اما باید عدالت را در نظر بگیرد، آن هفت قسمی که بیان کردیم، رسمی و همیشگی هستند ، اما بقیه موقعیتی است، مثلاً امیر المؤمنین (ع) در دوران حکومتش برای اسب ها مالیات معین کرد و حال آنکه اسب زکات ندارد، اما چون لازم بود ولذا حضرت برای آن مالیات معین کرد، الآن ما حدیث را می خوانیم، اگر واقعاً حاکم اسلامی می بیند که آبادی مملکت، از بین بردن بیکاری بستگی به وضع یک چنین مالیاتی دارد، در این فرض می تواند که بر کارخانه ها و بر اعمار مالیات وضع کند، یعنی حاکم اسلامی یک چنین اختیار را دارد.
و یشهد علی ذلک ما رواه الکلینی:
مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى عَنْ حَرِيزٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ وَ زُرَارَةَ عَنْهُمَا جَمِيعاً ع قَالا:« وَضَعَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع عَلَى الْخَيْلِ الْعِتَاقِ الرَّاعِيَةِ فِي كُلِّ فَرَسٍ فِي كُلِّ عَامٍ دِينَارَيْنِ وَ جَعَلَ عَلَى الْبَرَاذِينِ دِينَاراً»[2]
.
امیر المؤمنین (ع) بر اسب و غیر اسب زکات وضع کرد، و حال آنکه هیچکدام از اینها زکات ندارند.
بنابراین، اگر الآن مالیات می گیرند، چنانچه قانونی باشد، این جزء منابع است، البته این اگر ها باید در نظر گرفته شود،
هذه هی المنابع المالیة الرئیسیة، غیر أنّ هناک منابع أخری متفرقة، یجوز للدولة الإسلامیة التصرف فیها نظیر:
9: المظالم
و هی ما یتعلق بذمّة الإنسان بتعدّ أو إتلاف فی مال الغیر، و لم یعرف صاحبه، فیجوز للحاکم التصرّف فیها و صرفها فی المصارف المقرّرة لها.
بسیاری از افراد، مبلغی را به مجتهد می دهند و می گویند از باب مظالم است، اموال مردم بر گردن شان است، منتها صاحبان آنها را نمی شناسند ولذا آنها را به فقیه و مجتهد می دهند، فقیه و مجتهد آنها را به فقرا می دهد، اگر مظالم برای خودش یک صندوق واحد در کشور داشته باشد و فقرا هم یک حسابی داشته باشند، خودِ مظالم می تواند کارگشا باشد.
10: الکفّارات
مثل کفّارة مخالفة النذر و العهد و الیمین فیما یتعلق بالإطعام و الإکساء، فیجوز للحکومة أن تتولّی أمرها بدلاً عن صاحب الکفّارة.
البته ما کفارات زیادی داریم، مثلاً کفاره نذر داریم، کفاره یمین و قسم داریم، اگر اینها یک صندوق واحدی داشته باشند و دریکجا جمع بشوند، خیلی می تواند کارگشا باشد، کمیته امام می تواند از این طریق استفاده کند.
11 : اللقطة
و هی الضالّة من الأشیاء و لم یعرف لها صاحب، فیجوز للحکومة الإسلامیة التصرّف فیها حسب الشروط.
چیز هایی گم می شود، اما بعد از معرفی صاحب آنها شناخته نمی شود، آن را به حاکم شرع می دهند و اگر صندوق واحدی برای لقطه باشد، می تواند کارگشا باشد.
12: الأوقاف و الوصایا العامّة و النذور العامّة
الان حوزات علمیه ما در حالت تنگنا قرار گرفته، و اگر اوقاف عامه در اختیار حوزه باشد، بسیاری از مشکلات حزوه علمیه حل می شود.
البته اوقاف خاصه را باید در همان مورد خودش مصرف بشود، اما اوقاف عامه را می شود برای حوزات علمیه مصرف کرد. در زمان آیت الله بروجردی یکنفر بنام دکتر جزائری در رأس اوقاف قرار گرفت، ایشان آدم متدینی بود، به آقا پیشنهاد کرد و گفت: آقا، ما حاضریم که اوقاف را در اختیار شما می گذاریم، ولی آقا (آیت الله بروجردی) قبول نکرد، چرا؟ چون جزائری یکسال و دوسال است، بعداً معلوم نیست که در رأس اوقاف قرار بگیرد، اما حالا که به «حمد الله» نظام اسلامی بر پا شده، یک مقدار باید برای حوزه از اوقاف عامه استفاده کرد، استقلال خود مان را حفظ کنیم، البته ما باید قانع باشیم.
13: الضحایا
التی یذیحها الحجّاج فی منی، فیجوز للحکومة الإسلامیة التصرّف فیها و صرفها فی مصالح المسلمین
قربانی ها، البته قربانی ها در مکه از لطف خداوند مصرف می شود، قدیم الایام این قربانی ها ضایع می شد، اما الآن ترتیبی داده اند، اما قربانی هایی است که در خود کشور به تنهای انجام می گیرد، این هم اگر یک صندوقی باشد برای ضحایا، می تواند گرهی را باز کند.
توظیف الأموال فی المجالات الاقتصادیة الکبریتوظیف الاموال، یعنی سرمایه گذاری، شما می گویید سرمایه گذاری، عرب ها می گویند:« توظیف الأموال»، دولت اسلامی می تواند خودش سرمایه گذاری کند، خودش هم تجارت کند، الآن سازمان هواپیمایی از این قبیل است، راه آهن از این قبیل است، البته من چیزی انگشت نمی گذارم و نمی گویم که روی چه چیز هایی سرمایه گذاری کند، اما دولت اسلامی هم می تواند در کنار سایر تجار، خودش هم سرمایه گذاری کند.
البته آقایان می گویند دولت تاجر خوبی نیست، ولذا کار باید دست مردم باشد، منتها در عین حال می تواند در یک بخشی سرمایه گذاری کند و تجارت کند، بالاخره این راه نیز به روی دولت اسلامی باز است.
توظیف الأموال فی المجالات الاقتصادیة الکبری.
و ذلک من خلال القیام بإنشاء الصناعات الکبری و التجاراة و العمل المصرفی، و التأمین، و الشرکات الزراعیة، و توفیر الطاقة و إدارة شبکات الری و المواصلات الجویة و البریة و البحریة، و الخدمات البریدیة و الهاتفیة، و ما شابه ذلک ... و تأمین قسم کبیر من میزانیّتها فی هذه الموارد الضخمة.
بنابراین، ما توانستیم چهارده منابع مالی برای حکومت اسلامی قرار بدهیم، واقعاً اگر یک نظامی باشد عادل و با تقوا، که اینها را رعایت کند، کم که نمی آوریم هیچی، بلکه زیاد هم می آوریم.
و لا یعنی بذلک جعل الممارسة بهذه الأمور بید الدولة الإسلامیة و حرمان الشعب عنها، بل المجال مفتوح للشعب و الحکومة معاً.
هذه صورة إجمالیة للمنابع المالیة للحکومة الإسلامیة، ذکرناها ردّاً علی من یتوهّم أنّه لیس للحکومة الإسلامیة منابع مالیة منظمة لإجراء برامجها العمرانیة و العلمیة و الصحّة.
إذا عرفت ذلک فلنبدأ بدراسة أحکام الزکاة، و هاهنا بحوث.
من همه آیات را که کلمه زکات آمده نمی آورم، بلکه فقط آن آیاتی را می آورم که از آنها حکم شرعی استفاده می شود.
 

[1] انفال/سوره8، آیه1.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج9 ص77، من أبواب ما تجب فیه الزکاة، ب16، ح1، ط آل البیت.