جلسه 1397/07/17

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
همانطور که توجه دارید تا کنون آیاتی را که مربوط به طهارت و صلات بود، مورد بحث و بررسی قرار دادیم و از آنها فارغ شدیم، اینک وارد آیاتی می شویم که در باره صوم وارد شده اند، و ضمناً باید دانست همه این آیاتی که می خوانیم، مبدأ استنباط هستند، یعنی فقیه می تواند از آنها احکام شرعیه را استنباط کند.
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»[1]

اي افرادي که ايمان آورده ايد! روزه بر شما نوشته شده، همان گونه که بر کساني که قبل از شما بودند نوشته شد؛ تا پرهيزکار شويد.
معنای مفردات آیه صومقبل از آنکه آیه را تفسیر کنیم، باید مفردات آیه را معنی کنیم، زیرا مفردات مقدم بر تفسیر است.
معنای لغوی صیامکلمه «صیام» در لغت یک معنی دارد و در اصطلاح متشرعه معنای دیگر، «صیام» در لغت به معنای امساک است، مثلا، اگرکسی (زید) تصمیم بگیرد که حرف نزند، به او می گویند:« زید صام، یا تصمیم گرفته که غذا نخورد، به او می گویند:« زید صام»، هر نوع امساک را صیام می گویند، حتی در قرآن کریم نیز کلمه صیام در باره کسی (که تصمیم گرفته حرف نزد) به کار رفته، مثلاً هنگامی که به جناب مریم گفتند این بچه را از کجا آوردی؟ خدا به او دستور می دهد که اگر کسی با تو صحبت نمود، بگو من نذر کرده ام که سخن نگویم «فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيوْمَ إِنْسِيا»[2]

لفظ «صوم» را در ترک کلام به کار برده، خلاصه کلمه صوم در لغت به هر نوع امساک به کار رفته، فرض کنید که تصمیم گرفته ایم که با مردم فلان بلد و شهر معامله نکنیم، این یکنوع صوم و امساک است.
صوم در اصطلاح متشرعهاما کلمه «صوم» در اصطلاح متشرعه و روایات و برخی از آیات به معنای امساک مخصوص است، یعنی امساک از خوردنی ها و نوشیدنی هاست، حتی بعضی از چیز ها تعبداً اضافه شده است، مثلاً کذب «علی الله و رسوله» هم اضافه شده ، ولی این یکنوع تعبد است، نه اینکه امساکِ از کذب «علی الله و رسوله» هم در حقیقت و مفهوم صوم داخل باشد، بلکه حقیقت صوم همان امساک «عن الشرب و الأکل » است، منتها تعبداً بعضی از چیز ها را اضافه کرده اند که از آن جمله، امساکِ از کذب «علی الله و رسوله» است.
ولی مراد در آیه شریفه:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ» معنای لغوی نیست، بلکه مراد معنای متشرعه است.
حال باید ببینیم که مراد از: « كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» چه کسانی هستند؟ قدر متیقن این است که مراد یهود و نصاری هستند، البته ممکن است غیر یهود و نصاری را هم بگیرد، منتها قدر متیقن از این جمله ( كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ) یهود و نصاری هستند و نشان می دهد که در آئین آنها نیز مسلّماً یک چنین چیزی بوده، بعد می فرماید:
« لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»، کلمه «تَتَّقُونَ» از وقایه گرفته شده است، من معتقدم که« تقوا» امر عدمی نیست، یعنی «تقوا» گناه نکردن (که امر عدم است) نیست، بلکه تقوا امر وجودی است، « تقوا» یعنی «سپر»، تقوا از وقایه است، عرب به سپر می گویند:« وقایه»، و هکذا عرب به زره نیز وقایه می گویند، « لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» یعنی سپری بین خود و آتش جهنم ایجاد کنید، بر خلاف آنچه که منبر های و مفسرین می گویند تقوا، یعنی پرهیز کردن از گناه، و حال آنکه این (پرهیز از گناه) نتیجه تقوا است، تقوا عبارت است از:« أخذ الوقایه»یعنی سپر ایجاد کردن و سپر اتخاذ نمودن است.
ما تا اینجا لغت را معنی کردیم، یعنی لفظ «صیام» را معنی کردم، «عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» را معنی نمودیم، کلمه کلمه «تَتَّقُونَ» را هم معنی کردیم.
التفسیرچرا قرآن می فرماید «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا» وحال آنکه ما معتقدیم که کفار نیز مکلف به احکام شرعیه هستند ولذا باید بفرماید:« یا ایها الناس کتب علیکم الصیام»، اما می فرماید: «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا»، مگر امامیه معتقد نیستند که:« الکفّار مکلّفون بالفروع کما أنّهم مکلّفون بالأصول؟
جواب این سوال معلوم و روشن است و آن اینکه خدا می خواهد در اینجا تکالیف صوم را بیان کند، کسانی که زیر بار این تکالیف می روند، فقط مؤمنین هستند، یعنی غیر مؤمنین زیر بار این تکالیف نمی روند، آیه مبارکه می خواهد وجه صیام و شرائط صیام را بیان کند، کسانی زیر بار این تکالیف می روند، مؤمنین هستند ولذا می گوید: «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ ».
علت به کار رفتن کلمه «كُتِبَ » در آیه چیست؟ممکن است کسی بپرسد که چرا خدواند در این آیه شریفه، کلمه «كُتِبَ » را به کار برده است؟
پاسخپاسخش این است که « کتابت» نشانه الزام بیشتراست، علاوه بر این، کتابت ماندنی است، یعنی می ماند، ولی لفظ این گونه نیست، بلکه پا در هواست، اینکه قرآن می فرماید:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ » معنایش این است که این حکم، حکم الزامی است، یعنی ابداً عوض شدنی نیست، «کتابت» دلالتش بر وجوب بیشتر از لفظ است، ولذا در معاملات می فرماید:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَاينْتُمْ بِدَينٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ»[3]

«علی أیّ حال» این جمله خبریه به معنای انشاء است، « كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ » أی فلیصوموا، گاهی انسان می خواهد پسرش را دعوت به نماز کند، اگر بگوید: پسرم، نماز بخوان، این چندان مهم نیست، گاهی می گوید پسرم نماز می خواند، یعنی خبر از وقوع می دهد، این بیشتر بچه را تعلیم می کند که نماز بخواند ولذا می گویند جمله خبریه در مقام انشاء آکد فی الوجوب، الجملة الخبریة بنیّة الوجوب آکد فی الوجوب،« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ » بهتر از این است که بگوید: « فصموا».
اما جمله: « كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» مربوط است به نصاری و یهود، هم عهد قدیم است و هم عهد جدید، درعهد قدیم خیلی روشن است که جناب موسی روزه گرفته است، در آنجا از زبان حضرت موسی آمده که گفت:« أقمت فی الجبل أربعین نهاراً و أربعین لیلة لا آکل خبزاً و لا أشرب ماءً» حضرت موسی برای گرفتن تورات روزه می گیرد، اینکه می گوید نمی خوردم، یعنی روز نمی خوردم، نه اینکه شب هم نمی خوردم، ایشان (حضرت موسی) می فرماید: روز نه غذا می خوردم و نه آب می نوشیدم، از این کلام ایشان معلوم می شود که صیام در آن شریعت بوده.
اما شریعت غیر موسی، صاحب تفسیر «المنار» می گوید هُنُود هم الآن روزه می گیرند، اما مسیحی ها برای خود عید فوس دارند، آنها در عید فوس چند روزی را روزه می گیرند.
بنابراین، پیغمبر اکرم (ص) که درس نخوانده و مکتب نرفته، از کجا فهمیده که در تورات، انجیل و شرائع پیشین روزه بوده، معلوم می شود که این وحی الهی بوده، بهترین معجزه آنحضرت همین قرآن است که می فرماید:
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» کلی هم می گوید.
پرسش چرا خلاق متعال می فرماید:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» ، چه نیازی بر این تذکر است؟
پاسخپاسخش این است که آیه صوم و روزه در سال دوم هجرت بر پیغمبر اکرم (ص) نازل شد که مصادف با تابستان بود، یعنی در آن تابستان گرم به مردم امر شد که روزه بگیرید و این امر برای آنان گران تمام می شد ولذا برای اینکه گران تمام نشود و کار را آسان کند، می فرماید: مسلمانان، این چیز مهمی نیست، امت های پیشین نیز چنین روزه ای داشته اند، یعنی خیال نکنید که فقط اختصاص به شما دارد، بلکه در امم سابق نیز یک چنین روزه ای بوده است.
هدف از صیام حال باید ببینیم که هدف و غایت از صیام چیست؟ روزه سپر است بین انسان و آتش جهنم و باید انسان خود را مجهز به این سپر بکند «لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ»، جرائم در ماه رمضان خیلی کاهش پیدا می کند، و گاهی به حد صفر می رسد (مانند شبهای قدر).
التفسیرخاطب سبحانه المؤمنین بقوله:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا» و أمّا ما هی الغایة من الخطاب؟ فهی کما یقول:« كُتِبَ عَلَيكُمُ الصِّيامُ» أی فرض علیکم الإمساک عمّا تُنازع إلیه النفس، من طعام و شراب و نکاح و غیر ذلک، و قوله:« كُتِبَ » جملة خبریة أرید بها الإنشاء، کقول القائل: و لدی یصلّی، ثمّ أخبر سبحانه عن تشریع الصوم علی أهل الملل السابقة أیضاً، و قال:« كَمَا» أی مثل ما « كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ» من الیهود و النصاری، ووجه الشبه هو أصل الکتابة لا الخصوصیات، و أمّا الغایة فیشیر إلیها بقوله:«لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» عن المعاصی، إذ مَن قَدَرَ علی ترک الشهوات المحلّلة من الطعام و الشراب و النساء و غیر ذلک، فیکون أکثر استعداداً علی ترک المحرّمات، خصوصاً أنّ الصائم یترک المحلّلات طلباً لرضاه سبحانه و تقرّباً إلیه، و هو فی هذه الحالة قلّما یفکّر بالحرام، و قد دلّت الاحصاءات الّتی تُصدِرُها مراکز الشُرطة عن انخفاض عدد الجرائم فی أیّام شهر رمضان المبارک، بل ربّما تصل فی لیالی القدر إلی حدّ الصفر، فکأنّ الصائم بصومه یرفع مقامه عن حدّ البهیمة إلی حدّ الملائکة، فیکون معصوماً نسبیّاً، و لذلک عرّف الصوم بأنّه:« جنّة من النّار»[4]
و قال الإمام علی (ع) عن رسول الله (ص) أنّه سئل عن طریق مواجهة الشیطان، قَالَ الصَّوْمُ يُسَوِّدُ وَجْهَهُ وَ الصَّدَقَةُ تَكْسِرُ ظَهْرَهُ وَ الْحُبُّ فِي اللَّهِ وَ الْمُوَازَرَةُ عَلَى الْعَمَلِ الصَّالِحِ يَقْطَعُ دَابِرَهُ وَ الِاسْتِغْفَارُ يَقْطَعُ وَتِينَه »[5]

بقیه هنا أمران:1: ما هو الوجه لذکر أنّ الصّوم کان مفروضاً علی من سبق من الأمّم من أهل الکتاب أیضاً؟
2: بیان ما یدلّ علی وجود الصوم فی التوراة و الإنجیل؟
أمّا الأوّل: فلعلّه: لمّا کان الصوم خصوصاً فی الجزیرة العربیة فی فصل الصیف أمراً شاقّاً، جاء البیان القرآنی یذکر بما یُسهِّلُ الأمر علی المسلمین من أنّ فرض الصوم لیس أمراً بدعیاً، بل الله سبحانه کتبه علی من سبق من أهل الملل، و لعلّه إلی ما ذکر یشیر السیّد الطباطبائی بقوله:« هدایة ذهن المخاطب إلی تشریع صوم رمضان بإرفاق و ملائمة بذکر ما یرتفع معه الاستیحاش و الاضطراب و یحصل به تطیّب النفس، بأنّه أمر سبق فرضه علی غیرکم»[6]

ویؤید ما ذکره أنّه سبحانه یفرض وجوب الصوم بأمور مخففة، فتارة یقول: «أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» ثمّ یذکر بأنّ المریض و المسافر لا یصومان و إنّما یقضیان، و أنّ المطیق یکتفی بالفدیة، کل ذلک لأجل أن یقع الصیام موقع القبول و لا یتلقاه المکلّف بأنّه أمر حرجیّ.
و أمّا الثانی: فالظاهر وجود الصیام حتّی بین الوثنیین، یقول صاحب المنار: « إنّ الصوم مشروع فی جمیع الملل حتّی الوثنیة فهو المعروف عند قدماء المصریین فی أیّام و ثنیتهم ... إلی أن قال: و لا یزال وثنیون، و الهنود و غیرهم یصومون إلی الآن»[7]

و إنّما الکلام فی صوم الیهود و النصاری، أمّا الیهود فقد جاء فی التوراة أنّ موسی علیه السلام صام أربعین یوماً، و إلیک النص:« أقمت فی الجبل أربعین نهاراً و أربعین لیلة لا أحل خبزاً و لا أشرب ماءً»[8]

و قال مؤلّف قاموس الکتاب المقدس:« الیهود کانوا یصومون غالباً حینما تتاح لهم الفرصة للإعراب عن عجزهم و تواضعهم أمام الله لیعترفوا بذنوبهم عن طریق الصوم و التوبة و لیحصلوا علی رضاء حضرة القدس الإلهی»[9]

و أمّا النصاری، فالمسیح علیه السلام صام أربعین یوماً، فقد جاء فی إنجیل متی: ثم أصعد یسوغ إلی البریة من الروح لیهرب من إبلیس فبعد ما صام أربعین نهاراً و أربعین لیلة جاء أخیراً»[10]

و یظهر من بعض الآیات فی قصّة زکریا و مریم أنّهما کانا یصومان عن الکلام مع الصیام عن الطعام و الشراب و النساء»[11]
.
الإفطار عظیمة علی المریض و المسافر«أَيامًا مَعْدُودَاتٍ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يطِيقُونَهُ فِدْيةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيرًا فَهُوَ خَيرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[12]

بحث در این است که آیا افطار عزیمت است یا رخصت؟ در اینجاست که ما با اهل سنت اختلاف داریم ولذا باید این آیه را با دقت مطالعه و بررسی کنیم. قرآن کریم در این آیه می فرماید: « أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» و سپس می فرماید: فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيامٍ أُخَرَ» اهل سنت می گویند افطار برای مسافر و مریض رخصت است نه عزیمت، یعنی عزیمت نیست.
ولی ائمه اهل بیت (علیهم السلام) می گویند افطار عزیمت است نه رخصت.
مفردات آیه« أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» منصوب به فعل مقدر است، أی: أن تصوموا « أَيامًا مَعْدُودَاتٍ» بعداً می فرماید:« فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ» چرا می گوید: « أَوْ عَلَى سَفَرٍ»؟ در اولی می گوید:« مَرِيضًا» ، اما در دومی می گوید:« أَوْ عَلَى سَفَرٍ» چرا می گوید: « أَوْ عَلَى سَفَرٍ»؟
چون اگر می فرمود: « فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ مسافراً» مردم فکر می کردند کسی که تازه از خانه اش حرکت کرده و راه افتاده که به سفر برود، این آدم مسافر است و لذا می تواند افطار کند و برای اینکه مردم چنین فکری را نکنند، فرمود: « أَوْ عَلَى سَفَرٍ» باید در حال سفر باشد، یعنی از شهر خودش بیرون برود.
بعداً می فرماید: « فَمَنْ تَطَوَّعَ» معمولاً در ترجمه های قرآن می گویند « فَمَنْ تَطَوَّعَ» یعنی کسی که اطاعت کند و حال آنکه « فَمَنْ تَطَوَّعَ» به معنای اطاعت نیست، «فَمَنْ تَطَوَّعَ» یعنی کسی که بیش از واجب را انجام می دهد.
 

[1] سوره بقره، آیه183.

[2] سوره مریم، آیه26.

[3] سوره بقره، آیه283.

[4] بحار الأنوار، محمد باقر مجلسی، 65، ص331، ط بیروت.

[5] الکافی، کلینی، ج4، ص62. ط – الإسلامیة.

[6] المیزان، سید محمد حسین طباطبائی، ج2، ص6.

[7] تفسیر المنار، شیخ محمد عبده، ج2، ص143.

[8] التوراة، سفر التثنیة، الفصل9، الفقرة9.

[9] قاموس الکتاب المقدس، ص228.

[10] إنجیل متی، الأصحاح4، الفقرة1 و2.

[11] مریم/سوره19، آیه10-26.

[12] بقره/سوره2، آیه184.