جلسه 1397/07/14

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
الجهر و المُخافة فی الصلاة«قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « «وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يكُنْ لَهُ وَلِي مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا»[1]

ترجمه آیه بگو: ««الله» را بخوانيد يا «رحمان» را، هر کدام را بخوانيد، (ذات پاکش يکي است؛ و) براي او بهترين نامهاست!» و نمازت را زياد بلند، يا خيلي آهسته نخوان؛ و در ميان آن دو، راهي (معتدل) انتخاب کن!
و بگو: «ستايش براي خداوندي است که نه فرزندي براي خود انتخاب کرده، و نه شريکي در حکومت دارد، و نه بخاطر ضعف و ذلت، (حامي و) سرپرستي براي اوست!» و او را بسيار بزرگ بشمار!
معنای مفرداتما نخست مفردات این آیه را معنی می کنیم که یکی از آ نها کلمه « الرَّحْمَنَ» است، این کلمه، یعنی کلمه: (الرَّحْمَنَ) برای مردم عرب خیلی عجیب بود، زیرا هر موقع پیغمبر اکرم (ص) می گفت « الرَّحْمَنَ» می ترسیدند و با آن مانوس نبودند، ولذا در آیات دیگر داریم که:« وَإِذَا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمَنِ قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ أَنَسْجُدُ لِمَا تَأْمُرُنَا وَزَادَهُمْ نُفُورً»[2]

و هنگامي که به آنان گفته شود: «براي خداوند رحمان سجده کنيد!» مي گويند:«رحمان چيست؟! (ما اصلا رحمان را نمي شناسيم!) آيا براي چيزي سجده کنيم که تو به ما دستور مي دهي؟!» (اين سخن را مي گويند) و بر نفرتشان افزوده مي شود!
کلمه « الرَّحْمَنَ» مایه نفرت و دوری آنها بود، و از اینجا می فهمیم که گاهی بعضی از غذاهای سالم و صحیح در مزاج های آلوده، نه تنها سبب صحت نمی شود، بلکه سبب بیماری می شود، مزاج وقتی آماده نبود، حتی بهترین غذا سبب بیماری می شود، از آنجا که مزاج قریش، مزاج شرک بود، هر موقع کلمه « الرَّحْمَنَ» را می شنیدند، از شنیدن آن دوری می کردند، ظاهراً « الرَّحْمَنَ» در یمن مطرح بوده، اما در عربستان مطرح نبوده، ولذا قرآن می فرماید:« أَيا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى» یعنی فرق نمی کند که آن ذات یکتا را به عنوان رحمن نام ببرید یا به عنوان «الله» و یا رحیم، همه اینها حاکی از مقام ربوبی اوست.
کلمه «أّیّاً» به معنای استفهام است، اما در این آیه مبارکه، یعنی:« أَيا مَا تَدْعُوا» معنای شرطیت دارد. به چه دلیل وچرا؟ به دو دلیل:
اولاً، هر موقع کلمه «أی» همراه با کلمه «ما» بیاید،« ینقلب الاستفهام شرطاً»، از کجا بفهمیم که « أَيا مَا تَدْعُوا» برای شرط است؟ از مجزوم بودنِ « تَدْعُوا»، چون اگر «أّیّاً» برای شرط نبود، باید « تَدْعُون» خوانده می شد، از اینکه در این «فعل مضارع» نون حذف شده، معلوم می شود که کلمه «أّیّاً» به معنای «إن» شرطیه است.
ثانیاً: « فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى» جمله اسمیه است و در ادبیات عرب داریم که جمله اسمیه، اصلاً شرط واقع نمی شود، یعنی قانون کلی است که جمله اسمیه، شرط واقع نمی شود و اگر جزاء واقع شد، در اولش حتماً حرف «فاء» می آید (کلّ جزاء یمتنع جعله شرطاً فالفاء لازمة إذا جعل جزاءً).
«وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا» ظاهر این آیه قابل فهم نیست، اگر بگوییم جهر به معنای بلند صبحت کردن است، مخافت هم به معنای آهسته صحبت نمودن است، اگر من بلند صحبت نکنم و آهسته هم صحبت نکنم، پس چه رقم نماز بخوانم؟ چون جهر به معنای بلند صحبت کردن است، کلمه «خافت» هم به معنای سرّی و درگوشی صحبت نمودن است، اگر کسی بخواهد نه بلند صحبت کند و نه آهسته و یواش، آنوقت جمله :« وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « چه معنی دارد، چون یا جهر است یا اخفات؟! چون سومی ندارد، یا جهر است یا اخفات؟
این یکی از اشکالات است که به ظاهر آیه وارد است، ولذا ما باید ببینیم که مراد از «جهر» در این آیه مبارکه چیست؟
باید دانست که مراد از «جهر» در این آیه مبارکه به معنی رفع الصوت نیست، بلکه به معنای رفع الصوت الشدید می باشد، از کجا این معنی را می فهمیم؟ از کلمه «مخافتة»، چون مخافتة سری صحبت کردن را می گوید:« خافت یُخافِتُ»، یعنی سرّی صبحت کردن، و جهر در جمله: «وَلَا تَجْهَرْ» به معنای داد و فریاد کردن می باشد.
بنابر این؛ کلمه « جهر» در این آیه مبارکه، غیر از جهری است که در کتاب های فقهی آمده، به قرینه چه؟ به قرینه:
« وَلَا تُخَافِتْ بِهَا» کلمه «خافت یخافت مخافتة» یعنی یواشکی، آهسته و درگوشی صحبت کردن به گونه ای که فقط طرف صحبت بشنود «وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ وَلَا تُخَافِتْ بِهَا وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا «، جمله وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « دو جور است:
یکی اینکه به گونه ای صحبت کند که علاوه بر اینکه طرف صحبت بشنود، چند نفر دیگر که در نزدیکی او نشسته اند هم بشنوند، این هم جزء «بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « است، یک موقع بلند صحبت نمی کند، آهسته صحبت می کند، منتها هم خودش می شنود و هم کسانی که در اطراف و کنارش هستند می شنوند، این هم جزء « بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « است، « بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « دو مصداق دارد، یک مصداقش صلوات مغرب و عشا و صبح است، یک مصداقش هم صلوات ظهر و عصر است، چون صلوات ظهر و عصر هم لازم نیست که انسان خیلی یواش بخواند که فقط خودش بشنود، بلکه اگر کنارش هم بشنود اشکال ندارد.
«وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ» یعنی فریاد نزن، «وَلَا تُخَافِتْ بِهَا» یعنی خیلی هم سرّی نخوان که فقط خودت بشنوی « وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا « این خودش دو مصداق دارد، هم مغرب و عشا و صبح مصداقش است و هم ظهر و عصر مصداقش می باشد. معنای صلات در آیه مورد بحث
حال باید بینیم که مراد از صلات در این آیه مبارکه چیست؟ ظاهراً مراد از صلات در این آیه مبارکه دعاست، یعنی ربطی به نماز ندارد، البته منهای روایات، صلات در اینجا به معنای دعاست. چطور؟ به قرینه ماقبلش که می فرماید: «قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمَنَ أَيا مَا تَدْعُوا فَلَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَلَا تَجْهَرْ بِصَلَاتِكَ » أی بدعائک. چون قبلاً کلمه «أَيا مَا تَدْعُوا» آمده است
بنابراین، این آیه مبارکه، اصلاً ارتباطی به نماز ندارد، بلکه مقصود همان دعاست، آیه می خواهد موقع دعا کردن فریاد نکنید و خیلی هم صدای تان را کم نکنید که فقط خودت بشنوی و دیگران نشنوند « وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا «
از این آیه مبارکه معلوم می شود این سبک که ما بالای منبر می گوییم بر اینکه آمن را بلند بگویید، با آیه مورد بحث تطبیق نمی کند، در دعا باید آن وزانت و تضرّع محفوظ باشد، یعنی اینکه من آرام دعا کنم و شما هم آرام آمن بگویید، آیه همین را می گوید ولذا یک روایت داریم که فردی هنگامی که دعا می کرد، فریاد می کرد، پیغمبر اکرم فرمود خدای تو اصم و کر نیست که این همه داد می زنی.
روایتوَ قَالَ النَّبِيُّ ص خَيْرُ الْعِبَادَةِ أَخْفَاهَاوَ قَالَ خَيْرُ الذِّكْرِ الْخَفِيُ وَ قَالَ دُعَاءُ السِّرِّ يَزِيدُ عَلَى الْجَهْرِ سَبْعِينَ ضِعْفاًو أثنى الله سبحانه على زكريا ع بقوله إِذْ نادى رَبَّهُ نِداءً خَفِيًّاوَ سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَقْوَاماً يُجَاهِرُونَ بِالدُّعَاءِ فَقَالَ لَا تَرْفَعُوا بِأَصْوَاتِكُمْ فَإِنْ رَبَّكُمْ لَيْسَ بِأَصَم » [3]

پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود: بهترين عبادتها و اوراد و اذكار، مخفى ترين آنهاست.
و دعاى پنهانى هفتاد بار از دعاى آشكار بهتر است، و خداوند حضرت ذكريا را به خاطر خواندن دعا در نهان، ستوده و مى فرمايد:
اى پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلم زكريا را ياد كن، كه خدا را در پنهانى و از صميم دل ندا كرد
و از پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله و سلم نقل است كه وقتى صداى بلند گروهى را در دعا شنيد فرمود
اى مردم صداهاى خود را پايين بياوريد، زيرا خداي شما ناشنوا نيست، و دعاى آهسته شما را هم مى شنود .
ظاهر آیه مبارکه این است که هم دعا کننده و هم آمن گو، حد وسط را رعایت کنند.
اما از روایات صلات اسفتاده که این آیه شامل نماز هم می شود.
و یظهر من بعض الروایات أنّ الصلاة فی الآیة بمعنی العبادة المعروفة، فقد روی علیُّ بن إبراهیم بسند صحیح عن سماعة، قال: قلت لأبی عبد الله (ع) أعلی الإمام أن یسمع من خلفه و إن کثروا؟ قال:« و على الامام ان يقرأ قرائة وسطا لأنّ اللَّه عزّ و جلّ يقول «وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها»[4]

فلذا مانع ندارد که آیه مبارکه هم ناظر به دعا باشد و ناظر به نماز و کلمه صلات هردو معنی را برساند، چون نماز هم مشتمل بر دعا می باشد.
و ممّا ذکرنا یعلم أنّ کیفیة صلاتنا فی الظهرین لا تخالف الآیة، فإنّ تلک الکیفیة لیست جهراً کما هو واضح، و فی الوقت نفسه لیس مخافتة أیضاً، لأنّها عبارة عمّا لا یسمعه القارئی نفسه، و الرائج هو سماع نفسه و إن لم یسمع غیره، و هذا هو الذی یصفه سبحانه بقوله: « وَابْتَغِ بَينَ ذَلِكَ سَبِيلًا «.
ثمّ إنّی رأیت بعض من لم له إلمام باللغة العربیة، کان یُجهِرُ فی الظهرین بزعم أنّ الکیفیة الرائجة مخافتة مَنهِیَّة، مع أنّک قد عرفت أنّ الآیة لو کانت ناظرة إلی العبادة المعروفة، فالمراد من الجهر لیس هو مطلق رفع الصوت، بل رفعه بشدّة فیشکل قرینة علی أنّ المخالفتة هی التسارّ الذی لا یسمع حتی نفسه وعلیه تکون قراءة الصلاة علی نحو الاخفات الذی یسمع المصلّی کلامه، أو یسمع الواقف إلی جانبه من مصادیق الآیة فلیست جهراً و لا مخافتة.
وجوب التسلیم علی النبیّ فی التشهّدبحث در این است که آیا تسلیم بر پیغمبر اکرم (ص) در تشهد نماز واجب است یا واجب نیست؟
البته دردو مقام بحث خواهیم کرد.
قال سبحانه:« إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ يصَلُّونَ عَلَى النَّبِي يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا»[5]

خدا و فرشتگانش بر پيامبر درود مي فرستد؛ اي کساني که ايمان آورده ايد، بر او درود فرستيد و سلام گوييد و کاملا تسليم (فرمان او) باشيد.
اولین بحثی که داریم این است که مراد از: «سَلِّمُوا» در آیه مبارکه چیست؟
گاهی می گویند مراد از«سَلِّمُوا» تسلیم قلبی وانقیاد است، چنانچه در سوره نساء می فرماید:« فَلَا وَرَبِّكَ لَا يؤْمِنُونَ حَتَّى يحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَينَهُمْ ثُمَّ لَا يجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيتَ وَيسَلِّمُوا تَسْلِيمًا »[6]

به پروردگارت سوگند که آنها مؤمن نخواهند بود، مگر اينکه در اختلافات خود، تو را به داوري طلبند؛ و سپس از داوري تو، در دل خود احساس ناراحتي نکنند؛ و کاملا تسليم باشند.
مراد از کلمه « وَيسَلِّمُوا تَسْلِيمًا » تسلیم قلبی است، افرادی پیدا می شوند که به زبان مطلبی را قبول کرده، اما قلباً قبول نکرده اند، یعنی مطلب را لساناً و زبانا پذیرفته، اما در قلبش دغدغه دارد، یعنی قلباً نپذیرفته، می گویند مراد « وَيسَلِّمُوا تَسْلِيمًا » تسلیم قلبی در قضاوت پیغمبر اکرم (ص) است.
البته ما نیز قبول داریم که انسان مؤمن، حتماً باید مُنقاد باشد، یعنی طوری نباشد که قلبش نسبت به قضاوت رسول خدا ناراضی باشد، ولی ظاهر آیه مبارکه نشان می دهد که جمله « وَسَلِّمُوا» تفسیر صلات است،« صَلُّوا عَلَيهِ »، چه رقم صلوات بفرستیم؟ یعنی «سَلِّمُوا علیه»، واو در« وَسَلِّمُوا» واو تفسیر است، نه اینکه بگوید صلوات بفرستید و قلباً هم آرام باشید، البته قلباً هم باید آرام بود و تسلیم، مسلمان واقعی تسلیم امر خداست، امیر المؤمنین در نهج البلاغة می فرماید: «الْإِسْلَامُ هُوَ التَّسْلِيم » اسلام همان تسلیم است، ما این مطلب را قبول داریم، اما آیه مبارکه ناظر به این مطلب نیست، به نظر من جمله:« وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا» تفسیر « صَلُّوا عَلَيهِ » است و می خواهد بگوید:« السلام علیک أیها النبیّ و رحمة الله و برکاته»
بنابراین، معنای آیه این شد که سلام، تفسیر همان صلوات است، آن موقع بحث ما در دو مقام است:
الف؛، آیا در« تشهد» سلام بر پیغمبر واجب است یا واجب نیست.
ب؛ ثانیاً، آیا هر موقع نام مبارک پیغمبر اکرم (ص) را شنیدیم صلوات بر آنحضرت (ص) لازم است یا لازم نیست؟
پس باید در دو مقام بحث کنیم، یکی سلام عند التشهد، دیگری سلام بر آن حضرت خارج از تشهد.
یقع الکلام فی المقامین:
1: التسلیم علی النّیّ فی التشهّد
2: الصلوات علیه خارج التّشهّد عند ذکر اسمه
فعلاً بحث ما در مقام اولی است و آن اینکه آیا در تشهد سلام بر پیغمبر واجب است یا واجب نیست؟ همه مسلمانان اتفاق دارند (جز حنفیه) که سلام بر پیغمبر (ص) در تشهد جزء تشهد است، زینت تشهد نیست، بلکه جزء تشهد است، منتها نمی دانیم که این آیه مبارکه ناظر به سلام بر پیغمبر در تشهد است، یا ناظر به این است که هر موقع اسم آن حضرت را بردید، صلوات بر حضرتش بفرستید یا نه؟
در هر صورت همه مسلمانان اتفاق دارند که سلام بر پیغمبر اکرم(ص) جزء تشهد است، ولذا اگر انسان تشهد را بخواند و سلام بر پیغمبر نفرستد، نمازش صحیح نیست،« السلام علیک أیها النبی ...» جزء تشهد است، مُخرج صلات این ،« السلام علیک أیها النبی ...» نیست، مخرج صلات آن دوتای دیگر است، یعنی: «السلام علینا و علی عباد الصالحین و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته»
وهابی ها چه می گویند؟ البته وهابی ها می گویند نمی شود بر پیغمبر اکرم (ص) و دیگران سلام کنیم. چرا؟ چون آنان اموات و مردگانند و ...،
ولی ما در جواب آنها می گوییم اگر آنطور است که شما می گویید، پس در تشهد نماز چطور می گویید:« السلام علیک أیها النبیّ و رحمة الله و برکاته»؟ چون حتی شما حنابله، سلام بر آن حضرت را در تشهد واجب می دانید، اگر در واقع حضرتش «فات و مات» پس این سلام ما بر آن حضرت لغو است.
خب، وقتی انسان «أنصاب المتعلِّمین» شد، انصاف جمع نصف است، یعنی نصف متعلمین، یک تکه درس خوانده، اما تکه دیگر را نخوانده، ولذا این حرف ها را می زنند.
بنابراین، ما این مسئله را واگذار به فقه می کنیم، کدام مسئله را؟ «هل تجب التسلیم علی النبیّ عند التشهّد أو لا»؟
البته از نظر ما جزء تشهد است، روایاتی که ما در باب تشهد داریم، سلام بر نبی (ص) جزء تشهد است.
 

[1] اسراء/سوره17، آیه110 و 111.

[2] فرقان/سوره25، آیه60.

[3] ارشاد القلوب، حسن بن أبی الحسن دیلمی، ج1، ص415، چاپ سنگی.

[4] تفسیر نور الثقلین، عبد علی بن جمعة العروسی حویزی، ج3، ص233.

[5] احزاب/سوره33، آیه56.

[6] نساء/سوره4، آیه65.