جلسه 1397/07/10

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
روایاتی که دلالت بر وجوب تعیینی نماز جمعه می کنند، یعنی مُقَیَّد به وجود و حضور امام عصر و معصوم (ع) یا منصوب از طرف ایشان نیستند، چهار دسته می باشند، ما تا کنون دو گروه را خواندیم، الآن در گروه سوم هستیم، گروه سوم روایاتی هستند که می گویند اگر تعداد افراد پنچ نفر یا هفت نفر شدند که یکی از آنها امام است، نماز جمعه را اقامه کنند، در این روایات نیامده که حتماً باید در میان آنان امام معصوم (ع) یا منصوب از طرف امام معصوم (ع) باشد، چنانچه حضور امام معصوم معتبر بود، حتماً در یکی از این روایات می آمد.
الطائفة الثالثة: ما یُرکِّزُ علی الوجوب عند العدد المخصوص
1: روی الصدوق بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ:« قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ قَالَ تَجِبُ عَلَى سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَ لَا جُمُعَةَ لِأَقَلَّ مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَحَدُهُمُ الْإِمَامُ فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ وَ لَمْ يَخَافُوا أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ»[1]

روای از مکلَّف سوال می کند نه از اصل وجوب، یعنی از اصل وجوب سوال نمی کند، پس معلوم می شود که اصل وجوب مسلَّم و مفروغ عنه بوده، مگر اینکه کسی بگوید حضرت با این کلامش اذن می دهد.
جوابش این است که حضرت به شخص خاصّی اذن نمی دهد، بلکه به طور عموم به شیعیان اذن می دهد، یعنی اگر قبول کنیم که حضرت با این عبارتش در حقیقت اذن می دهد، جوابش این است که اذن خاص نیست، بلکه اذن عام است.
اشکالات آیت الله بروجردی بر دلالت روایتمرحوم آیت الله بروجردی بر دلالت این روایت دو اشکال دارد:
الف؛ اشکال اولش این است: حضرت که می فرماید:« أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ» لعل مراد از آن بعض که «أمّهم» است، بعض خاصّ بوده که از طرف امام معصوم (ع) منصوب و ماذون بوده.
جواب استاد سبحانی از اشکال اول
ما در جواب ایشان عرض می کنیم که این احتمال، دلیل می خواهد، اولاً می گوید:« تَجِبُ عَلَى سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ... أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ»، احتمال اینکه این بعض از طرف امام منصوب بوده، دلیل می خواهد.
ب؛ اشکال دوم ایشان این است که در عبارت امام آمده:« وَ لَا جُمُعَةَ لِأَقَلَّ مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَحَدُهُمُ الْإِمَامُ» تا اینجا عبارت امام (ع) است، اما جمله بعدی، یعنی:« فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ وَ لَمْ يَخَافُوا أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ» عبارت مرحوم صدوق است، نه کلام امام (ع).
جواب استاد سبحانی از اشکال دوم آیت الله بروجردیما در جواب ایشان عرض می کنیم اگر بنا باشد که ما این احتمالات را در روایات بدهیم، آنوقت سنگ روی سنگ بند نمی شود.
علاوه براین، ممکن است:« فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ » عبارت صدوق باشد، چون یک چیزی واضح است و از عبارت هم فهمیده می شود، اما عبارت بعدی که می گوید:« أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ» نمی تواند کلام صدوق باشد، حتماً کلام امام (ع) است، چون اگر کلام صدوق باشد، معنایش این است که بین کلام اول امام (ع) و بین کلام دومش، یک جمله معترضه (یعنی کلام صدوق) فاصله بیفتد.
و قد أورد علی الاستدلال بوجهین:1: انصراف البعض فیه إلی البعض الخاصّ الذی یکون إقامة الجمعة و قراءة الخطبة من وظائفه و مناصبه، و علیه یکون المراد بالبعض الإمام الأصل أو من نصبه»[2]

یلاحظ علیه: أنّ الکلام لأبی جعفر (ع) والمخاطب هو المسلمون، فاحتمال کون المراد من البعض هو الإمام الأصل، کما تری.
جوابش این است که امام عصر در اینجا معنی ندارد،« فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ » یعنی غیر خودم، بلکه اگر دیگران جمع شدند، اما اگر بگوییم مراد از این بعض، امام اصل و امام معصوم نیست، منصوب از طرف امام اصل و امام معصوم است، این احتمال نیز دلیل می خواهد.
2: إنّ المظنون جدّاً أن یکون من قوله: « فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ وَ لَمْ يَخَافُوا أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ» من کلام الصدوق، کما احتمله البحر العلوم»[3]
.
یلاحظ علیه: أنّه لیس هناک أیّ قرینة علی کونه من کلامه (صدوق)، خصوصاً أنّه یلزم أن یکون فی کلام الصدوق شیء لیس فی کلام الإمام، حیث قال:« أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ» این حکم شرعی است و صدوق از پیش خود نمی تواند چیزی بگوید.
الطائفة الرابعة: ما ورد أنّ الخطیب لیس هو الإمام الأصل
طائفه چهارم، دعایی است که حضرت تعلیم خطیب می کند و آن دعا به گونه ای است که می رساند جناب خطیب، امام الأصل و معصوم (ع) نیست، خطیب غیر امام است، البته این دعا را الآن نمی خوانند، اما در سابق می خواندند، از این دعا معلوم می شود که خطیب امام و حتی ماذون و منصوب از طرف امام هم نیست، چون حضرت کلی می گوید.
 
متن دعا و آنچه امام تعلیم داده وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ قَالَ:« تَجِبُ عَلَى سَبْعَةِ نَفَرٍ مِنَ الْمُس الْحَمْدُ لِلَّهِ نَحْمَدُهُ وَ نَسْتَعِينُهُ وَ نَسْتَغْفِرُهُ وَ نَسْتَهْدِيهِ وَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِ أَنْفُسِنَا وَ مِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا مَنْ يَهْدِي اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ وَ مَنْ يُضْلِلْ فَلا هادِيَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ انْتَجَبَهُ لِوَلَايَتِهِ وَ اخْتَصَّهُ بِرِسَالَتِهِ وَ أَكْرَمَهُ بِالنُّبُوَّةِ أَمِيناً عَلَى غَيْبِهِ وَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ عَلَيْهِمُ السَّلَامُ أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ أُخَوِّفُكُمْ مِنْ عِقَابِهِ فَإِنَّ اللَّهَ يُنْجِي مَنِ اتَّقَاهُ بِمَفازَتِهِمْ لا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ وَ لا هُمْ يَحْزَنُونَ وَ يُكْرِمُ مَنْ خَافَهُ يَقِيهِمْ شَرَّ مَا خَافُوا وَ يُلَقِّيهِمْ نَضْرَةً وَ سُرُوراً وَ أُرَغِّبُكُمْ فِي كَرَامَةِ اللَّهِ الدَّائِمَةِ وَ أُخَوِّفُكُمْ عِقَابَهُ الَّذِي لَا انْقِطَاعَ لَهُ وَ لَا نَجَاةَ لِمَنِ اسْتَوْجَبَهُ فَلَا تَغُرَّنَّكُمُ الدُّنْيَا وَ لَا تَرْكَنُوا إِلَيْهَا فَإِنَّهَا دَارُ غُرُورٍ كَتَبَ اللَّهُ عَلَيْهَا وَ عَلَى أَهْلِهَا الْفَنَاءَ فَتَزَوَّدُوا مِنْهَا الَّذِي أَكْرَمَكُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ التَّقْوَى وَ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَإِنَّهُ لَا يَصِلُ إِلَى اللَّهِ مِنْ أَعْمَالِ الْعِبَادِ إِلَّا مَا خَلَصَ مِنْهَا وَ لَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ إِلَّا مِنَ الْمُتَّقِينَ وَ قَدْ أَخْبَرَكُمُ اللَّهُ عَنْ مَنَازِلِ مَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صَالِحاً وَ عَنْ مَنَازِلِ مَنْ كَفَرَ وَ عَمِلَ فِي غَيْرِ سَبِيلِهِ وَ قَالَ ذلِكَ يَوْمٌ مَجْمُوعٌ لَهُ النَّاسُ وَ ذلِكَ يَوْمٌ مَشْهُودٌ. وَ ما نُؤَخِّرُهُ إِلَّا لِأَجَلٍ مَعْدُودٍ. يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ. فَأَمَّا الَّذِينَ شَقُوا فَفِي النَّارِ لَهُمْ فِيها زَفِيرٌ وَ شَهِيقٌ. خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ إِنَّ رَبَّكَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ. وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلَّا ما شاءَ رَبُّكَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ نَسْأَلُ اللَّهَ الَّذِي جَمَعَنَا لِهَذَا الْجَمْعِ أَنْ يُبَارِكَ لَنَا فِي يَوْمِنَا هَذَا وَ أَنْ يَرْحَمَنَا جَمِيعاً إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْ ءٍ قَدِيرٌ-ِمِينَ وَ لَا جُمُعَةَ لِأَقَلَّ مِنْ خَمْسَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَحَدُهُمُ الْإِمَامُ فَإِذَا اجْتَمَعَ سَبْعَةٌ وَ لَمْ يَخَافُوا أَمَّهُمْ بَعْضُهُمْ وَ خَطَبَهُمْ»ثم اقرأ سورة من القرآن و ادع ربك و صل على النبي ص و ادع للمؤمنين و المؤمنات ثم تجلس قدر ما تمكن هنيهة ثم تقوم فتقول الحمد لله نحمده و نستعينه و نستغفره و نستهديه و نؤمن به و نتوكل عليه و نعوذ بالله من شرور أنفسنا و من سيئات أعمالنا من يهدي اللَّه فلا مضل له و من يضلل فلا هادي له و أشهد أن لا إله إلا اللَّه وحده لا شريك له و أشهد أن محمدا عبده و رسوله أرسله بالهدي و دين الحق ليظهره على الدين كله و لو كره المشركون- و جعله رحمة للعالمين بشيرا و نذيرا و داعيا إلى اللَّه باذنه و سراجا منيرا من يطع اللَّه و رسوله فقد رشد و من يعصيهما فقد غوي- أوصيكم عباد اللَّه بتقوى اللَّه الذي ينفع بطاعته من أطاعه و الذي يضر بمعصيته من عصاه الذي إليه معادكم و عليه حسابكم فإن التقوى وصية اللَّه فيكم و في الذين من قبلكم قال اللَّه تعالى وَ لَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ- وَ إِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ وَ كانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً انتفعوا بموعظة اللَّه و الزموا كتابه فإنه أبلغ الموعظة و خير الأمور في المعاد عاقبة و لقد اتخذ اللَّه الحجة فلا يهلك من هلك إلا عن بينة و لا يحيى من حي إلا عن بينة و قد بلغ رسول اللَّه ص الذي أرسل به فألزموا وصيته و ما ترك فيكم من بعده من الثقلين كتاب اللَّه و أهل بيته اللذين لا يضل من تمسك بهما و لا يهتدي من تركهما اللهم صل على محمد عبدك و رسولك سيد المرسلين و إمام المتقين و رسول رب العالمين- ثم تقول اللهم صل على أمير المؤمنين و وصي رسول رب العالمين ثم تسمي الأئمة حتى تنتهي إلى صاحبك ثم تقول اللهم افتح له فتحا يسيرا و انصره نصرا عزيزا اللهم أظهر به دينك و سنة نبيك حتى لا يستخفى بشي ء من الحق مخافة أحد من الخلق اللهم إنا نرغب إليك في دولة كريمة تعز بها الإسلام و أهله و تذل بها النفاق و أهله و تجعلنا فيها من الدعاة إلى طاعتك و القادة في سبيلك و ترزقنا فيها كرامة الدنيا و الآخرة اللهم ما حملتنا من الحق فعرفناه و ما قصرنا عنه فعلمناه ثم يدعو اللَّه على عدوه و يسأل لنفسه و أصحابه ثم يرفعون أيديهم فيسألون اللَّه حوائجهم كلها حتى إذا فرغ من ذلك قال اللهم استجب لنا و يكون آخر كلامه أن يقول إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ وَ الْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ- ثم يقول اللهم اجعلنا ممن تذكر فتنفعه الذكرى ثم ينزل »[4]

إنّ الروایة بصدد تعلیم الشیعة کیفیة إیراد الخطبة فی جمعاتهم، عند ما تمکنوا من إقامتها، و لیس الخطیب و لا الإماام الأصل أو من نصبه، مقصودین فیها، فلو کانت الجمعة منحصرة بعصرهم و بمن نصبوه لصارت الروایة قلیلة الفائدة
إلی هنا تمّ ما یمکن أن یستدل به علی الوجوب التعیینی، و هناک روایات أخری مبثوثة فی الوسائل یمکن الاستدلال بها علی المقصود، و لکن فیما ذکرنا کفایة.
البته در این زمینه روایات زیاد داریم، منتها از نظر من این چهار گروه می تواند ما را قانع کند.
بقیت هنا أسئلة نطرحها علی طاولة البحثبله؛ در اطراف وجوب تعیینی یک سؤال هایی است که برخی از آنها مهم است و برخی چندان مهم نیست، یعنی کسانی که وجوب تعیینی (نماز جمعه در زمان غیبت) را می پذیرند، می گویند در مقابل ما یک مشکلاتی است، اگر خاطر شما باشد، چند چیز از مرحوم آیت الله خوئی نقل کردیم، ایشان می گوید در مقابل وجوب تعیینی یک مشکلاتی است، می فرماید هر چند ظواهر آیات و روایات وجوب تعیینی را می افاده می کنند، اما این مشاکل سبب می شود که بگوییم از اول وجوبش تخییری بوده است.
السؤال الأوّل: القول بالواجب التعیینی قول شاذ أعرض عنه الأصحاب عبر القرون، و الأدلة الدالّة علیه تکون أیضاً معرض عنها، فکیف أفتیتم به؟
می گویند این چهار گروه از روایات را که آوردید، دلالت آنها خوب است، اما اصحاب از آنها اعراض کرده اند.
جواب: ما در جواب عرض می کنیم که « فقه» علم منقول است، در عین حالی که عقلانیت در آن مدخلیت دارد، اما تتبع در فقه عنصر مهم است، این آقا این حرف زده است و می گوید معرض عنها است، حال باید ببینیم که آیا واقعا معرض عنها است یا معرض عنها نیست؟ من اسم ده نفر از علما را از قرن سوم گرفته تا قرن دهم را می آورم، یعنی از ابن أبی عقیل شروع می کنم، تا قرن دهم اسم ده نفر را می آورم که آنها فتوا به وجوب تعیینی نماز جمعه داده اند.
البته تتبع من تتبع فردی است، اما اگر تتبع جمعی در این زمینه بشود، شاید بیش از اینها پیدا بشود، اول فردی که آورده ام، جناب ابن أبی عقیل است، ایشان در حدود سیصد و چهل (340،) فوت شده، مرحوم نجاشی می گوید ابن عقیل یک کتابی نوشته است، گویا کتابش رساله عملیه بوده، «ما ورد حاجّ من خراسان إلی الکوفه إلّا أن یشتری هذا الکتاب» معلوم می شود که کتاب ایشان در آن زمان، رساله عملیه بوده که تمام حجاج این رساله می گرفتند و سپس به حج می رفتند، عیناً مثل توضیح المسائل زمان ما بوده، می گوید: «ما ورد حاجّ من خراسان إلی الکوفه إلّا أن یشتری هذا الکتاب»
عبارات فقها1: ابن أبی عقیل (المتوفی حدود:340 هجری) قال: «صلاة الجمعة فرض علی المؤمنین حضورها مع الإمام فی المصر الذیی هو فیه، و حضورها مع إمرته فی الأمصار و القری النائیة عنه، و من کان خارجاً من مصر أو قریة إذا غدا من أهله بعد ما صلّی الغداة فیدرک الجمعة، فإتیان الجمعة علیه فرض »[5]

شاهد من جمله:« و من کان خارجاً من مصر»، مراد امام عصر هم که نیست، منصوب از طرف امام نیز دلیل می خواهد، در آن زمان، یعنی زمان جناب ابن عقیل هم زمان غیبت بوده، می گوید کسانی که خارج از بلد هستند، باید نماز جمعه را بخوانند.
و الشاهد فی قوله: «و من کان خارجاً من مصر، أو قریة إلی آخر ما ذکره»
2: الشسخ الصدوق (المتوفی: 381 هجری) قال:« فرض الله عزّ و جلّ من الجمعة إلی الجمعة، خمساً و ثلاثین صلاة، منها صلاة واحدة فرض الله عزّ و جلّ فی جماعة و هی الجمعة، و وضعها عن تسعة ... و من صلّاها وحده فلیصلّها أربعاً کصلاة الظهر فی سائر الأیّام، فإذا اجتمع یوم الجمعة سبعة و لم یخافوا أمّهم بعضهم بعضاً و خطبهم»[6]

3: الشیخ المفید (المتوفی413 هجری) قال:« و اعلم أنّ الروایة جاءت عن الصادقین (ع) أنّ الله ( عزّ و جلّ) فرض علی عباده من الجمعة إلی الجمعة، خمساً و ثلاثین صلاة، لم یفرض فیها الإجتماع إلّا فی صلاة الجمعة خاصّة، فقال - جلّ من قائل -:« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلَاةِ مِنْ يوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيعَ ذَلِكُمْ خَيرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[7]
ففرض الله فیها الاجتماع علی ما قدّمناه إلّا أنّه بشریطة حضور الإمام مأمون علی صفات یتقدّم الجماعة، و یخطبهم خطبتین و یسقط بهما و بالاجتماع عن المجتمعین من الأربع الرکعات رکعتان ، و إذا حضر الإمام و جبت الجمعة علی سائر المکلّفین إلّا مَن عَذَّرَهُ اللهُ تعالی منهم»[8]

4: أبوالصلاح الحلبی (المتوفی447 هجری) قال:« لا تنعقد الجمعة إلّا بإمام الملّة، أو منصوب من قبله، أو بمن یتکامل له صفات إمام الجمعة عند تعذّر الأمرین، و أذان و ... فإذا تکاملت هذه الشروط انعقدت جمعة وانتقل فرض الظهر من أربع رکعات إلی رکعتین بعد الخطبة»[9]

ابو صلاح حلبی، شاگرد شیخ طوسی است، ولی در عین حال جناب شیخ طوسی در کتابی در رجال دارد و در آن کتابش هنگامی که طبقات رجال را می آورد، اسم شاگرد خودش (ابوصلاح حلبی) را هم در آن کتابش می آورد.
5: الشیخ الطوسی (المتوفی460 هجری) قال فی باب صلاة الجمعة:« لا بأس أن یجتمع المؤمنون فی زمان التقیة بحیث لا ضرر علیهم فیصلّوا جمعة بخطبتین»[10]

6:الشهید الأوّل (المتوفی787 هجری) قال:« تجب صلاة الجمعة رکعتین بدلاً عن الظهر بشرط الإمام، أو نائبه، و فی الغیبة تجمّع الفقهاء مع الأمن»[11]

« تُجَمِّعُ» یعنی یقیم صلاة الجمعة، جَمَّعَ، یُجَمِّع، به معنای اقامه صلات جمعه است.
7: الشیخ علی الکرکی المعروف بالمحقق الثانی (المتوفّی940 هجری) قال صاحب روضات الجنات:« کتب الشیخ نور الدین علی بن الحسین بن عبد العالی الکرکی «رسالة فی صلاة الجمعة» أو وجوبها التخییری و أنّها أفضل الأفراد، ویتعیّن الوجوب مع الفقیه الجامع للشرائط، النائب للإمام علی العموم»
ثمّ إنّ الجدال بین المحقق الکرکی و معاصره الشیخ إبراهیم بن سلیمان القطیفی البحرانی الغروی کان علی أشدّه، فألّف الثانی رسالة فی حرمة صلاة الجمعة فی عصر الغیبة ردّا علی المحقق الثانی»[12]

7: الشیخ حسن العاملی والد شیخ البهائی (المتوفی 984هجری) قال فی رسالته الموسومة بالعقد الحسینی:« و ممّا یتحتم فعله فی زماننا، صلاة الجمعة لدفع تشنیع أهل السنّة، إذ یعتقدون إنّنا نخالف الله و رسوله و إجماع العلماء فی ترکها، و ظاهر الحال معهم، إمّا بطریق الوجوب التخییری و إمّا بطریق وجوبها من القرآن و أحادیث النبی (ص) و الأئمة (ع) الکثیرة الصحیحة الصریحة»[13]

9: المحقق الأردبیلی (المتوفی993 هجری) و الظاهر من کلامه وجوبها، قال:« إنّ الذی استفید من الآیة الشریفة (یعنی الآیة 9 من سورة الجمعة» هو وجوب الجمعة علی کلّ مؤمن بعد النداء یوم الجمعة مطلقاً و تحریم البیع حینئذ، ثمّ إباحته بعدها»[14]

10: السید الشمس الدین العاملی (صاحب المدارک، المتوفی1009 هجری) یقول بعد دراسة الأقوال:« و بالجملة فالأخبار الواردة بوجوب الجمعة مستفیضة، بل متواترة، و توقفها علی الذمام أو نائبه غیر ثابت، بل قد بیّنا أنّة لا دلیل علیه، و اللازم من ذلک الوجوب العینی إن لم ینعقد الإجماع القطعی علی خلافه»[15]

هر عالمی، عاشق یک کتاب است، مرحوم آیت الله خوئی، به مدارک خیلی علاقمند بود، در حالی که آیت الله حکیم به کتاب:« مستند الشیعه» ی نراقی بیشتر علاقمند بود، صاحب عروة بیشتر به کتاب «جواهر الکلام» علاقمند بود، بعضی ها به کتاب ارشاد اردبیلی علاقمند هستند، بالأخره همه این کتاب ها، کتاب های ممتاز و ارزشمند می باشند.
السؤال الثانیسوال دوم را بیشتر حضرت آیت الله خوئی مطرح می کند و آن این است:
لو کانت صلاة الجمعة واجبة بالوجوب التعیینی، لَعَلِمَهُ الفقهاء من أصحاب الأئمة (ع) و وصلت إلینا بنقل السلف.
ما در این دویست پنجاه سال ندیدیم که از اصحاب ائمه وجوب تعیینی نماز جمعه کلامی نقل بشود.
الجوابأنّ الفقهاء و الأصولیین اتفقوا علی أنّ الأمر ظاهر فی التعیینی دون التخییری و النفسی دون الغیری، و العینی دون الکفائی، فکفی ذلک فی أنّ صلاة الجمعة واجب تعیینی لا تخییری نفسی لا غیری، عینی، لا کفائی، و لأجل هذا الظهور لم تکن هناک حاجة بالتصریح، علی أنّ الأخبار الحاثّة علی السعی إلی صلاة الجمعة بل إلی عقدها، کافیة فی التصریح.
جواب ایشان این است که آیا در زمان ائمه (ع) اصل وجوب نماز جمعه محل شک بود، اصلاً در آن زمان محل شک بود تا اصحاب آن را نقل کنند، اصلاً باید ببینیم از زمان رسول خدا تا سال دویست و شصت که غیبت حضرت است، آیا در این مدت وجوب صلاة جمعه اختلافی بوده، ولذا در دویست روایت حتی یک سوال هم نیامده که هل تجب صلالة الجمعة أولا، أو نقرأ صلاة الجمعة إولا؟ این نشان می دهد که عملاً واجب می دانستند، شرکت هم می کردند، گاهی هم خودشان اقامه می کردند، اختلافی نبود که نقل بکنند، چون وجوب آن (یعنی نماز جمعه) یک امر مسلم و روشن بود، امر مسلّم را هیچ وقت نقل نمی کنند.
بله، اگر اختلافی بود نقل می کردند، ولی اختلافی نبوده ولذا نقل نکرده اند، هم عملاً آن را اقامه می کردند، زیرا نوه زراره گفت جد ما به نماز جمعه می رفت، عبد الملک بن اعین بود که به نماز جمعه نمی رفت، در باره سایر اصحاب ائمه (ع) نداریم که در نماز جمعه نمی رفتند، گاهی در آنها شرکت می کردند یا خودشان اقامه می کردند، خلاصه نقل عدم اختلاف، دلیل بر عدم وجوب نیست بلکه ممکن است بخاطر تسلّم باشد، یعنی وجوب نماز جمعه مسلّم بوده ولذا نقل نکرده اند، نقل نکردن دلیل بر عدم وجوب نیست.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7، ص304، من أبواب صلاة الجمعة، ب2، ح4، ط آل البیت.

[2] البدر الزاهرة، تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص49.

[3] البدر الزاهرة، تقریرات درس آیت الله بروجردی، ص49.

[4] الوافی، فیض کاشانی، ج8، ص1148-1151.

[5] راجع: رسالتان مجموعتان، فتاوی ابن أبی عقبیل، ج36، ص37.

[6] الهدایة، شیخ صدوق، کتاب الصلاة باب الفضل الجماعة، ج2، ص145.

[7] جمعه/سوره62، آیه9.

[8] المقنعة، شیخ مفید، ص162-163.

[9] الکافی فی الفقه، ابو صلاح حلبی، ص151-152.

[10] النهایة، شیخ طوسی، ص107.

[11] الدروس الشرعیة، شهید اول، ج1، ص186.

[12] الذریعة، آقا بزرگ تهرانی، ج15، ص75.

[13] العقد الحسینی، شیخ حسن عاملی، ج1، ص31.

[14] زبدة البیان، محقق اردبیلی، ج1، ص117.

[15] مدارک الأحکام، سید شمس الدین عاملی، ج4، ص80.