جلسه 1397/07/03

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
ما به این نتیجه رسیدیم که بعضی از روایات صریحاً می فرماید که پیغمبر اکرم (ص) خطبه های نماز جمعه را قبل از ظهر می خواند، روایات دیگر می گفتند همین که آفتاب به نصف النهاررسید، شروع به خواندن نماز جمعه کنید، من در این زمینه دو احتمال دادم:
1: معنایش این است که خطبه های نماز جمعه و نماز جمعه را بعد از زوال شروع کنید.
2: یا معنایش این است که خطبه ها را قبل از زوال بخوانید و نماز جمعه را بعد از زوال شروع کنید.
ولی احتمال اول اقرب است، چون وقتی می گوید شروع کنید به نماز، معلوم می شود که نماز برای خودش مقدمات و مؤخراتی هم دارد.
کیفت نماز جمعهنماز جمعه مانند نماز صبح، دو رکعت است، منتها مستحب است که در رکعت اول نماز جمعه بعد از حمد، سوره جمعه، و در رکعت دوم آن، سوره منافقون خوانده شود و هر رکعت برای خودش قنوت دارد، قنوت رکعت اول، قبل از رکوع است و قنوت رکعت دوم بعد از رکوع می باشد، نماز جمعه دارای دو خطبه است که قبل از نماز خوانده می شوند.
حکم نماز جمعه در زمان غیبتدر باره نماز جمعه در زمان غیبت چند قول وجود دارد.
1: القول بالتحریم
در میان فقها عده ای قائل به حرمت نماز جمعه در زمان غیبت می باشند، یعنی وجوب نماز جمعه را مشروط به زمان حضور امام معصوم (ع) کرده اند که یا خودش اقامه کند یا مأذون به اذن خاصّ از طرف آن حضرت اقامه کند، یا خودش اقامه کند یا کسی اقامه کند که مأذون به اذن خاص باشد، یکی از آن افراد جناب ابن ادریس حلی است، ایشان اصرار دارد که نماز جمعه از خصائص امام عصر (ع) است که یا خودش اقامه کند یا کسی را نصب کند.
شخص دیگری که قائل به حرمت نماز جمعه در زمان غیبت می باشد، جناب شیخ علاء الدین أبو الحسن حلبی است، ایشان کتابی دارد بنام «إشارة السبق» که ما آن را در مؤسسه امام صادق (ع) تحقیق کرده ایم و چاپ هم شده است.
باز از جمله کسانی که قائل به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت می باشند، جناب علامه است در کتاب «المنتهی»،
قال العلّآمة فی المنتهی: «و یشترط فی الجمعة الإمام العادل، أی المعصوم (ع) عندنا أو إذنه، أمّا اشتراط الإمام أو إذنه، فهو مذهب علمائنا أجمع»[1]

منتها علامه دو پهلو حرف زده، چون مشخص نمی کند که مرادش «أو إذنه» اذن خاص است یا اذن عام، اگر اذن عام را بگوید، زمان غیبت را هم شامل است.
 
سلّار هم درکتاب «المراسم» خودش می فرماید: « صلاة الجمعة فرض مع حضور إمام الأصل، أو من یقوم مقامه، و اجتماع خمسة نفر فصاعداً، الإمام أحدهم»[2]

صاحب مفتاح الکرامة تقریباً از دوازده نفر نقل قول به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت می کند، چند نفر شان همان افرادی بودند که من گفتم، عده ای را هم ایشان (صاحب مفتاح الکرامة) افزوده اند، بیشترین این افراد کسانی هستند، زمانی که محقق کرکی به ایران آمد و اولین بار حکومت شیعی را امضا کرد، و برای تمام قرّاء و قصبات امام جمعه معین کرد، مخالفین ایشان در قطیف و در نجف حکم به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت کردند، کأنه یکنوع مقابله با محقق کرکی بوده.
عبارت مفتاح الکرامةاقول: القول بالتحریم، قول شاذ بین القدماء، نعم حکی عن بعض المتأخرین، و فی المفتاح الکرامة:
« و أمّا الثانی وهو التحریم، فهو خیرة السرائر، و المراسم فی باب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر، حیث قال: ولفقهاء الطائفة أن یصلّوا بالناس فی الأعیاد و الاستسقاء، و أمّا الجُمَع فلا، و رسالة الشیخ إبراهیم القطیفی المعاصر لمولانا الکرکی، و رسالة الشیخ سلمان بن أبی ظبیة، و قوّاه فی صلاة «المنتهی» فی آخر البحث، و جهاد «التحریر» و جعله فی جهاد «السرائر» أظهر، و فی «کشف الرموز» أشبه، و فی «کشف اللثام» أقوی، و جعله فی «ریاض المسائل » قویّاً، و استظهره فی «المقاصد العلیّة» من «الألفیّة»، و عن الکیدری: أنّه أحوط، و نقله فی «مصابیح الظُلام» عن الطبرسی و التُونی، و قد یلوح من «جُمَلی[3]
علم الهدی و الشیخ و«الوسیلة» و کذا «الغنیة» المنع»[4]

گفتار استاد سبحانی در باره قول به تحریم من در اطراف این قول (قول به تحریم) یک نظر خاصی دارم، این آقایانی که می گویند نماز جمعه در زمان غیبت حرام است، بلکه یا باید امام باشد یا مأذون از ناحیه امام، ما سوال می کنیم که مراد شما از امام چه کسی است؟ وجود المعصوم، یا معصومی که مبسوط الید باشد؟
اگر بگویید شرط مشروعیت نماز جمعه، وجود المعصوم است هر چند مبسوط الید نباشد، مثل جناب امام زین العابدین، امام باقر و سایر ائمه (علیهم السلام) که اصلاً مبسوط الید نبودند حتی امام حسن و امام حسن (ع) گاه و بیگاهی به بعضی از افراد ظالم اقتدا می کردند، اگر بگویید شرطش این است که یک معصومی باشد هر چند او (معصوم) مصدر کار نباشد، این خیلی بعید است که شریعت بستگی به وجود معصوم (ع) داشته باشد، البته وجود معصوم یک آثاری دارد « ببرکته ثبتت الأرض و السماء»، اما اینکه بگوییم این تشریع مال جایی است که امام معصوم (ع) باشد هر چند امام معصوم غیر مبسوط الید، مانند امام کاظم، این حرف خیلی بعید است.
اگر بگویند مشروعیت نماز جمعه مشروط است به امام معصوم مبسوط الید، لازمه اش این است که این شریعت مخصوص پنج سال دوران حکومت امیر المؤمنین و ششماه دوران حکومت حسن بن علی (ع) است، لازم می آید که این همه آیات که در باره نماز جمعه است، مال پنج سال حکومت امیر المؤمنین و ششماه حکومت امام حسن مجتبی باشد، این خیلی بعید است، ما حدود دویست روایت در باره نماز جمعه داریم، این دویست روایت و این آیات همه اش منحصر باشد به پنج سال دوران حکومت امیر المؤمنین و ششماه حکومت امام حسن مجبتی (ع)، معنایش این است که این همه آیات و روایات، فقط مربوط به این زمان خاص باشد، این خیلی بعید است، ولذا قائلین به حرمت نمی توانند حرمت را توجیه کنند.
 
در سوره منافین دارد:
«يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُلْهِكُمْ أَمْوَالُكُمْ وَلَا أَوْلَادُكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَمَنْ يفْعَلْ ذَلِكَ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ»[5]

اي کساني که ايمان آورده ايد! اموال و فرزندانتان شما را از ياد خدا غافل نکند! و کساني که چنين کنند، زيانکارانند!
مراد از« ذِكْرِ اللَّهِ » در این آیه، نماز جمعه است، با وجود این همه آیات و این همه روایات، نماز جمعه مخصوص بشود به یک زمان خاص، هیچ فقیهی نمی تواند به این مسئله ملتزم بشود و تکلّم بکند، این نظر ما بود در باره قول به تحریم.
اشکالممکن است کسی بگوید که شما ادله قائلین به تحریم را بخوانید، اینکه شما گفتید یکنوع استبعاد است، اما استبعاد خیلی خوب است ولذا باید ادله قائلین به تحریم را هم بخوانیم.
ادله قائلین به تحریم نماز جمعه در زمان غیبت1: اولین دلیلی که اینها دارند دعای حضرت سجاد ع در صحیفه سجادیه است،
«اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِكَ وَ أَصْفِيَائِكَ وَ مَوَاضِعَ أُمَنَائِكَ فِي الدَّرَجَةِ الرَّفِيعَةِ الَّتِي اخْتَصَصْتَهُمْ بِهَا قَدِ ابْتَزُّوهَا، وَ أَنْتَ الْمُقَدِّرُ لِذَلِكَ، لَا يُغَالَبُ أَمْرُكَ، وَ لَا يُجَاوَزُ الْمَحْتُومُ مِنْ تَدْبِيرِك كَيْفَ شِئْتَ وَ أَنَّى شِئْتَ، وَ لِمَا أَنْتَ أَعْلَمُ بِهِ غَيْرُ مُتَّهَمٍ عَلَى خَلْقِكَ وَ لَا لِإِرَادَتِكَ حَتَّى عَادَ صِفْوَتُكَ وَ خُلَفَاؤُكَ مَغْلُوبِينَ مَقْهُورِينَ مُبْتَزِّينَ، يَرَوْنَ حُكْمَكَ مُبَدَّلًا، وَ كِتَابَكَ مَنْبُوذاً، وَ فَرَائِضَكَ مُحَرَّفَةً عَنْ جِهَاتِ أَشْرَاعِكَ، وَ سُنَنَ نَبِيِّكَ مَتْرُوكَةً. اللَّهُمَّ الْعَنْ أَعْدَاءَهُمْ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ، وَ مَنْ رَضِيَ بِفِعَالِهِمْ وَ أَشْيَاعَهُمْ وَ أَتْبَاعَهُمْ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ، كَصَلَوَاتِكَ وَ بَرَكَاتِكَ وَ تَحِيَّاتِكَ عَلَى أَصْفِيَائِكَ إِبْرَاهِيمَ وَ آلِ إِبْرَاهِيمَ، وَ عَجِّلِ الْفَرَجَ وَ الرَّوْحَ وَ النُّصْرَةَ وَ التَّمْكِينَ وَ التَّأْيِيدَ لَهُمْ. اللَّهُمَّ وَ اجْعَلْنِي مِنْ أَهْلِ التَّوْحِيدِ وَ الْإِيمَانِ بِكَ، وَ التَّصْدِيقِ بِرَسُولِكَ، وَ الْأَئِمَّةِ الَّذِينَ حَتَمْتَ طَاعَتَهُمْ مِمَّنْ يَجْرِي ذَلِكَ بِهِ وَ عَلَى يَدَيْهِ، آمِينَ رَبَّ الْعَالَمِين»[6]
.
«اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَقَامَ لِخُلَفَائِكَ وَ أَصْفِيَائِكَ».
مراد از «هَذَا الْمَقَام» مقام نماز عیدین و نماز جمعه است، قائلین به حرمت نماز جمعه در زمان غیبت می گویند چون حضرت سجاد ع می فرماید مقام نماز جمعه و عیدین، مقام خلفا، انبیا، ومعصومین (ع) است، اگر معصوم، یا مأذون از طرف معصوم نباشد، قهراً عبادت می شود حرام، چرا؟ ا صل در عبادت حرمت است مگر اینکه دلیل بر آن باشد، چون اگر دلیل نباشد، بدعت می شود و بدعت هم حرام است.
قائلین به حرمت نماز جمعه در زمان غیبت، «هَذَا الْمَقَامَ» را به نماز جمعه و عیدین می زنند.
ما در جواب می گوییم مراد از «هَذَا الْمَقَامَ» مقام امامت است، حضرت می فرماید امامت و خلافت را از ما گرفتند، خلافت از آنِ ما بود و اینها غصب کردند، به چه دلیل مراد از«هَذَا الْمَقَامَ» مقام امامت و خلافت است؟
چون بعداً می فرماید: « حَتَّى عَادَ صِفْوَتُكَ وَ خُلَفَاؤُكَ مَغْلُوبِينَ مَقْهُورِينَ مُبْتَزِّينَ، يَرَوْنَ حُكْمَكَ مُبَدَّلًا، وَ كِتَابَكَ مَنْبُوذاً، وَ فَرَائِضَكَ مُحَرَّفَةً عَنْ جِهَاتِ أَشْرَاعِكَ، وَ سُنَنَ نَبِيِّكَ مَتْرُوكَةً» معلوم می شود که مراد از «هَذَا الْمَقَامَ» مقام امامت و خلافت بوده و حضرت می فرماید این مقام را از ما گرفتند، البته به دنبال خلافت و امامت مسائل دیگر هم می آید، یعنی امام نماز جمعه و اضحی را هم می خواند.
پس این دلیل قائلین به حرمت، دلیل صحیحی نیست و از قضا محکمترین دلیل شان هم همین دلیل است.
2:کان زرارة تارکاً لصلاة الجمعه
قائلین به حرمت، از حدیث استفاده می کنند که زراره نماز جمعه نمی خواند، مگر می شود که نماز جمعه واجب عینی باشد، اما زرارة آن را نخواند، از اینکه زرارة نماز جمعه را نمی خواند، این دلیل براین است که نماز جمعه واجب عینی نیست.
البته ما باید از قائلین به حرمت سوال کنیم که اگر زراره نماز جمعه را نمی خواند، این دلیل بر تحریم نمی شود، چون شاید واجب تخییری بوده و حال آنکه شما می خواهید تحریم را ثابت کنید.
بله، ما هم قبول کردیم که زراره نماز جمعه را نمی خواند، این دلیل بر تحریم نمی شود.
عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: « حَثَّنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع عَلَى صَلَاةِ الْجُمُعَةِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ نَأْتِيَهُ فَقُلْتُ نَغْدُو عَلَيْكَ فَقَالَ لَا إِنَّمَا عَنَيْتُ عِنْدَكُم »[7]

از این حدیث استفاده می کنند که جناب زراره نماز جمعه نمی خواند، اگر نماز جمعه واجب بود، بعید بود که این فقیه عظیم الشأن نماز جمعه را نخواند.
البته فقیه باید مقدار تاریخ را هم بداند، زراره یک نوه ای دارد و این نوه کتابی دارد و در آن کتاب بیت زراره را معرفی می کند، این کتاب اخیراً چاپ شده بنام:« رسالة أبی غالب الزرای» ابوغالب از نوه های زرارة است، البته نوه بلا فصل ایشان نیست، یک کمی پایین تر است، ایشان می گوید جد ما زرارة روز جمعه لباس می پوشید حتی کلاه خاصّی بر سر می نهاد و به نماز جمعه می رفت، با این وجود، چطور ما می توانیم به زراره نسبت بدهیم که ایشان نماز جمعه نمی خواند.
یلاحظ علیه: بأنّ احتمال أنّ زرارة لم یکن یصلّی صلاة الجمعة، مخالف لما ذکره ولید هذا البیت الرفیع، غالب الزراری فی ترجمة جدّه، قال: إنّ زرارة کان وسیماً جسیماً، و کان یخرج إلی الجمعة و علی رأسه بُرنُس (کلاه) أسود (سیاه، یعنی بر سرش کلاه سیاه می نهاد) و بین عینیه سجادة و فی یده عصا فیقوم له الناس سماطین، ینظرون إلیه لحسن هیئته، و ربما رجع عن طریقه، و کان خصماً جدلاً لا یقوم أحد لحجّته، إلّا أنّ العبادة أشغلته عن الکلام، و المتکلّمون من الشعیة تلامیذه» [8]

بر خلاف گفتار قائلین به حرمت، از این عبارات معلوم می شود که زراره به نماز جمعه می رفته، اما اینکه معنای روایت چه باشد؟ در جلسه آینده متذکر می شویم.
 

 

[1] منتهی المطلب، علامه حلی، ج5، ص334.

[2] المراسم العلویة، سلار دیلمی، ص77.

[3] سید مرتضی و شیخ طوسی، هر کدام کتابی نوشته به یک نام، سید مرتضی کتابی دارد بنام:«جمل العلم و العمل»، شیخ طوسی نیز اسم کتاب خود را «جمل العلم و العمل» نهاده، ولذا می گویند:« جملی علم الهدی و الشیخ» جملی (تثنیه است و بخاطر اضافه به ما بعد خودش، نونش حذف شده).

[4] مفتاح الکرامة، سید جواد عاملی، ج5، ص1003.

[5] منافقون/سوره63، آیه9.

[6] صحیفه سجادیه، ص238.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج7 ص309، من أبواب صلاة الجمعة، ب، 5 ح1 ط آل البیت.

[8] رسالة أبی الغالب الزراری، ص27-28.