جلسه 1397/02/18

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

 
موضوع: فقه القرآن
ما نخست باید ادله این افراد را جمع بندی کنیم، آنگاه ببینیم که صاحب جواهر می چه می فرماید؟ محقق اردبیلی از سه راه پیش آمده، و به بیان بهتر سه دلیل برای مدعای خود اقامه کرده است:
دلیل اول محقق اردبیلیایشان می فرماید: یکی از مسائل شناسایی قبله، بنات النعش است و بنات النعش ستاره های نیستند که در یکجا جمع باشند، بلکه آنها متفرق و پراکنده اند، و اگر واقعاً در قبله دقت شرط بود، نباید بنات النعش وسیله شناسایی قبله قرار بگیرد، البته «جد» فقط یک ستاره است، اما بنات النعش ستاره های متعدد و متفرق اند.
دلیل دوم محقق اردبیلیدلیل دوم ایشان (محقق اردبیلی) قبور است و می فرماید وارد هر شهری که شدید، قبور آن شهر را در نظر بگیرید و قبر به طرف قبله است، یعنی بدنه قبر به سوی قبله است، چون باید روی میت به سمت قبله باشد و اتفاقاً در شهر ها قبور مختلف است، یعنی به صورت دقیق نیستند، از اینکه ائمه اهل بیت (ع) ما را به قبور حواله می دهند، معلوم می شود که مسأله خیلی مسامحه بردار است.
دلیل سوم محقق اردبیلیدلیل سوم ایشان (محقق اردبیلی) محراب هاست، اتفاقاً محراب های شهرستان ها با هم مختلفند، مثلاً در تبریز یک مسجد است که دو امام جماعت دارد، یکی مستقیم نماز می خواند و دیگری 15 درجه با انحراف نماز می خواند، از اینکه محراب ها وسیله شناسایی قبله اند و محراب ها هم دقیق نیستند، معلوم می شود که مسأله قبله مسامحه بردار است، پس گاهی بنات النعش را مطرح می کند و گاهی قبور مسلمین را و گاهی محراب ها را.
گفتار صاحب مدارکاما مرحوم صاحب مدارک می گوید: همین که خود آیه مبارکه می فرماید: « شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» بهترین دلیل است که جانب برای ما کافی است، بعداً دلیل دیگر می آورد و می گوید در روایات داریم که:« بین المشرق و المغرب قبلة» و حال آنکه بین مشرق و مغرب 180 درجه است، مسلّماً در قبله این مقدار توسعه نیست، البته بعضی این را اول ربیع قرار داده اند که دایره کمی تنگ تر باشد.
دلیل دیگر صاحب مدارک، اینکه قبور ائمه اهل بیت (ع) در کشور عراق دقیق نیست، یعنی اگر قبور آنان را در نظر بگیریم، دقیقاً به سمت قبله نیستند، البته این بر عهده ایشان است که در عراق بوده و قبور ائمه آنگونه که دقیقاً به سمت قبله باشد نیست، معلوم می شود که مسأله مسامحه بردار است، همه اینها گواه براین است که قبله مسامحه بردار است، بعداً می فرماید:« جد»، جد را وسیله شناسایی قبله قرار داده اند و حال آنکه «جد» در یک نقطه به درد می خورد، نه اینکه از شرق عالم گرفته تا غرب عالم به درد بخورد.
سید بحر العلوم در اشعارش می فرماید:
فاجعله خلف المنکب فی الأیمن فی      أواسط العراق مثل النجف
و کربلاء و سائر المشاهد      و ما یدانیها و لم یباعد
واجعله فی شرقیه کالبصرة *** فی الأذن الیمنی ففیه النصرةو بین کتفیک برأی أعدل *** فی الجانب الغربی نحو الموصلالبته این تفاصیل در روایات ما نیست، این تفاصیل مربوط به علم هیأت است، فقط یک تفاوت در روایت داریم،
و یشهد علی ما ذکره، جعلی الجدّی علامة لمعرفة القبلة فی العراق کلّه، روی الصدوق، قَالَ: « قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ ع إِنِّي أَكُونُ فِي السَّفَرِ وَ لَا أَهْتَدِي إِلَى الْقِبْلَةِ بِاللَّيْلِ فَقَالَ أَ تَعْرِفُ الْكَوْكَبَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْجَدْيُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اجْعَلْهُ عَلَى يَمِينِكَ وَ إِذَا كُنْتَ فِي طَرِيقِ الْحَجِّ فَاجْعَلْهُ بَيْنَ كَتِفَيْكَ»[1]
.
بنابراین، روی این قرائن، این اعاظم می فرمایند سمت کافی است، یعنی مقدار که بگویند به طرف قبله است، کفایت می کند، دلایل محقق اردبیلی را بیان کردم و هکذا دلایل صاحب مدارک را متذکر شدم و همچنین دلایل صاحب حدائق را، از مجموع آنها استفاده می شود که هیچکدام از این علائم از دقت لازم بر خوردار نیست، بلکه همه اینها مسامحه بردار است، تا اینجا کلام ا یشان تمام شد.
در واقع این شخصیت های عظیم ( مانند: محقق اردبیلی، صاحب مدارک و صا حب حدائق ) اینها خیلی انسان های بزرگی هستند، همه اینها می گویند این علائم، علائم دقیقی نیستند ولذا دقت در قبله لازم نیست.
أقول: الشریعة الإسلامیة شریعة عالمیة حجة لمن یعیش فی الأقالیم السبعة، و من المعلوم أن کثیراً من الناس خصوصاً فی القرون السابقة کانوا غیر مُستعدِّینَ لتعیین القبلة علی وجه الدقة و ابتلائهم بها فی صلواتهم و ذبائحهم و دفن أمواتهم إلی غیر ذلک ، فإلزام من یعیش فی هذه الأقالیم البعداء من الأجهزة العلمیة لتعیین القبلة، لا ینسجم مع روح الشریعة الإسلامیة بأیّ شیء (أو بأیّ وجه) .
و ما ذکرنا من کلمات الأصحاب بدءأ من الفاضل المقداد إلی المحقق الأردبیلی إلی تلمیذه صاحب المدارک و غیرهم، کلامٌ متینٌ.
و العجب أنّ صاحب الجواهر وصف کلامهم بعد نقل تلک الوجوه – بقوله: « إلی غیر ذلک مما لَفَّقَهُ أتباع المقدس المزبور ممّا هو معلوم المخالفة لما أجمع علیه الأصحاب قدیماً و حدیثاً، قولاً و عملاً منهم و من مقلدتهم فی سائر الأعصار و الأمصار و لما هو المستفاد من الکتاب و السنة، بل الضرورة من الدین، من استقبال الکعبة للقریب و البعید الذی لا یتحقّق عرفاً إلا باستقبالهما عرفاً لا الجهة العرفیة المبنیة علی التسامح و عدم الاستقبال حقیقة»[2]

و قال فی موضع آخر: « و قد خفی فی هذا العصر المراد بالجهة حتّی أنه اتّجه مُتَفَقِّتُهُ للجهل بها إلی ما أحدثه الأردبیلی و تبعه علیه بعض الناس ممّا هو مخالف لإجماع الأصحاب بقسمیه»[3]
.
«صاحب جواهر» مسأله را سه مرحله ای قرار می دهد و می فرماید اگر انسانهای باشند بدون اینکه علم هیأت را بخوانند و بدون اینکه مدرسه رفته باشند، با یک زکاوت خوبی می توانند کعبه را تشخیص بدهند، اگر یک چنین انسانهای داشته باشیم، حتماً برای آنان استقبال عین الکعبه لازم است.
اما اگر یک جمعیتی باشند که دارای چنین زکاوتی نیستند، آنها باید عمل به ظن می کنند (مراد از «التحری» در کلام ایشان ظن است).
اما اگر ظن حاصل نشد، باید به چهار طرف نماز بخوانند، ایشان مسأله را سه جهتی کرده ،« لو حصل العلم بالجهة التی فیه الکعبة، فهو المتعین، و إن یحصل فالتحری بالظن» ظن به طرف پیدا کنند کافی است، و اگر این هم نشد، باید به چهار جهت نماز بخواند، حاصل فرمایش ایشان این است.
لا شک بر اینکه فرمایش ایشان مطابق احتیاط است، اما آیا این مطابق احتیاط قابل عمل هم است یا نه؟ نماز یک روز و دو روز نیست، نماز هر روز و پنج نوبت، خیلی ها هستند نه اولی هستند و نه دومی و باید همیشه به چهار طرف نماز بخوانند، لابد ایشان می فرماید غالباً این دو مرحله است یا علم است یا ظن، یعنی کمتر جایی است که در آنجا نه علم باشد و نه ظن.
نظریة صاحب الجواهرثمّ إنّ صاحب الجواهر أصرّ علی نظریته من استقبال الکعبة و حاصل کلامه یأتی فی ما یلی:
«لمّا کان استعداد الناس و فطانتهم مختلفة أشدّ الاختلاف حتّی أنّ منهم من یصل إلی کثیر من نتائج العلوم المدوّنة من غیر حاجة إلی أهلها و مقدماتها، و منهم من لیس له إلّا قابلیة التقلید ناط الشارع هنا التکلیف بالعلم مع التمکن منه بلا عسر و لا حرج، کما یتیسّر لکثیر من أفراد الناس الممارسین المتنبهین من أهل البادیة و القری، بل لعلّ ذلک فی الأولین أکثر، و مع عدم تمکن فالتحری (أی العمل بالظن) و مع عدمهما (عدم علم و ظن) فالأربع جهات، فلا عسر و لا حرج فی ذلک علی عامّة المکلّفین، إذ لم یُکَلِّفُهُم بمعرفة قواعد علم الهیئة الذی هو دقیق المقدمات، و لا یعرفه إلّا أوحدی الناس، بل إنّما أمر بالعلم بحصول الاستقبال للمتمکن کما هو القاعدة فی کلّ موضوع، و بالظن لغیره، و بالعلم الإجمالی لفاقدهما، فمن کان حسن الفطنة یتمکن من حصول العلم بسبب معرفته فی علم الهیئة أو بغیر ذلک وجب علیه، و إلّا أخذ بالأخری فالأخری علی حسب استعداده أیضاً، و ما یتیسّر له من أسباب الظن إلی أن یصل إلی التقلید و أدون»[4]

مختار استاد سبحانیالبته ما تا حدی با صاحب جواهر موافق هستیم و آن اینکه اگر انسان در کعبه و مکه است و در مسجد الحرام است، حق ندارد که از کعبه منحرف بشود، حتماً باید به کعبه نماز بخواند، اگر خارج مسجد است، واقعاً می تواند کعبه را تشخیص بدهد، جهت معنی ندارد، سابقاً که ما مکه می رفتیم، پیدا کردن کعبه در خانه های مکه یکی از مشکلات بود، چون خانه ها دور کعبه ساخته شده بودند ، پیدا کردن کعبه مشکل بود، اما الآن یک علمی را به ارتفاع خیلی بالا نصب کرده اند به گونه ای که از همه جای مکه این علم مشخص است، اگر واقعاً استقبال عین کعبه ممکن است، مثل اینکه الآن در مکه است یا در خارج مکه است، اگر ممکن است، باید در عین کعبه نماز بخواند و اگر ممکن نیست، همان جهت برای ما کافی است، اینکه ایشان می فرماید عمل به ظن کند، ظن حجت نیست، باید ما دلیل بر این ظنون پیدا کنیم مگر اینکه بگوییم:« الأقرب فالأقرب».
بنابراین، اگر استقبال عین کعبه امکان دارد، مانند کسانی که در مکه و بیرون مکه هستند و اگر در خارج مکه هستند و سائل و ابزار باری شناخت کعبه دارند که چه بهتر، و الا اگر متمکن ازاین آلات باشند، تحری (یعنی عمل به ظن) که ایشان می فرماید دلیل می خواهد، بعداً می فرماید به چهار طرف نماز بخواند، به چهار طرف نماز خواندن مسلماً حرج است چون یک روز و دو روز نیست، کسانی که در عشائر دور از تمدن زندگی می کنند، آنها چه رقم به چهار طرف نماز بخوانند، یک طرف نماز خواندن برای شان مشکل است، تا چه رسد به اینکه بگوییم به چهار طرف نماز بخوانند.
بنابراین، ما دو مرحله ای شدیم، صاحب جواهر سه مرحله ای است و ما دو مرحله ای،« لو أمکن إستقبال نفس الکعبة، فنعم المطلوب»، اما اگر این عمل ممکن نیست، به سمت کعبه هم کافی است.
بقی هنا کلیمة: صاحب جواهر که می فرماید:« عین الکعبه» در این صفوف طویل چه می گوید، کعبه حد اکثرش دوازده متر است، گاهی صف یک کیلو متر است، چه رقم بر عین کعبه نماز بخوانند، صفوف طویله را چه رقم حل کرده اند؟
لمعه و هکذا صاحب جواهر ظاهراً یک اشاره به این سوال دارند، گاهی می گویند زمین کروی است، منتها ما خیال می کنیم که مستطیل است و حال آنکه در واقع کروی است، گاهی از این راه پیش می آیند.
ولی من یک راه دیگر به نظرم می رسد و آن اینکه: استقبال جسم از راه دور اوسع است از استقبال جسم از راه نزدیک، مثلاً من یک موقع می خواهم با این ستون مقابله کنم، مسلّماً خیلی زاویه اش دقیق است، یک موقع می خواهم با ماه استقبال کنم، معلوم می شود که استقبال جسم و عین از راه دور اوسع است از راه نزدیک، این جواب بهتر است، اما اینکه بگوییم زمین در ظاهر مستطیل است، اما در واقع کروی است، این دقیقه است و خیلی از مردم نمی فهمند.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص306، من أبواب القبلة، ب5، ح2 ط آل البیت.

[2] جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج7، ص343.

[3] جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج7، ص343.

[4] جواهر الکلام، شیخ محمد حسن نجفی، ج7، ص344- 345..