جلسه 1397/02/17

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
«وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ»[1]

پرسشدر جلسه گذشته عرض کردم که آقایان در باره این شریف مطالعه کنند، این مطلب سه بار تکرار شده، یکبار در آیه ( 144) سوره بقره، بار دوم در آیه ( 149) سوره بقره، بار سوم هم در آیه ( 150) سوره بقره، علت تکرار چیست؟
پاسخعلت تکرار خیلی روشن است، گاهی انسان یک مطلب را تکرار می کند تا مقدمه برای مطلب دیگر باشد، اینکه می فرماید: « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ » همه اینها مقدمه برای یکسلسله مسائل بعدی است، می فرماید: « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ»، البته این را دو جور معنی می کنند، گاهی می گویند:« و من أیّ مکان خرجت» ولی من این معنی را نمی پسندم، گاهی این گونه معنی می کنند:« أی فی أیّ مکان حللت»، در هر کجا باشی، من این معنی را می پسندم، مرحوم شیخ طوسی در کتاب شریف « التبیان» می فرماید:« فی أیّ بلاد کنت» معلوم می شود که در لغت عرب این کنایه است، از هر کجا درآمدی، این در فارسی معنی ندارد، اما در عربی معنی دارد و کنایه است از اینکه:«أی فی أیّ بلاد کنت» یا «فی أیّ مکان حللت» حاصل مطلب اینکه در هر مکان که باشید، تکلیف شما این است که به سوی مسجد الحرام متوجه شوید، علت تکرار چیست؟ علت تکرار فوایدی است که برای این مطلب بیان می کند: « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ» آنگاه می فرماید: « لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ» تکرار برای همین است، یعنی مقدمه است.
البته این مطلب را قبلاً گفت « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» ، اینجا که تکرار کرد بخاطر مطالب بعدی است، مطالب بعدی کدام است؟
1: «لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ»
2: «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيكُمْ»
3:« وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» کأنّه این جمله: « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ» مقدمه برای فواید این مسأله است، چرا یا رسول الله بر مسجد الحرام متوجه باشی، ای مسلمانان چرا به سمت مسجد الحرام متوجه باشید؟ بخاطر این سه مطلب:
1؛«لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ»
2؛ «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيكُمْ»
3؛ «وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ»
اگر کسی خوب دقت کند، مطلب روشن می شود، زیرا یکی ازعلائم پیغمبر خاتم (ص) این بود که:« یصلّي علی القبلتین» این مطلب را اهل کتاب هم می دانستند، می فرماید شما را وادار کردم که به دو قبله نماز بخوانید. چرا؟ «لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ» یعنی تا یهود دستاویزی نداشته باشند، چون یهود می گویند پیغمبر آخر الزمان بر دو قبله نماز می خواند، اگر تو بر یک قبله نماز می خواندی، این دستاویز بود برای یهود که تو پیغمبر خاتم نیستی، چون پیغمبر خاتم باید بر دو قبله نماز بخواند، شما را گفتیم بر دو قبله نماز بخوانید، چرا؟ بخاطر اینکه این بهانه را از دست یهود بگیرید.
بنابراین، مراد از کلمه «لِلنَّاسِ» یهود است، پس این جمله مقدمه شد، و اگر تکرار می کند بخاطر ذیلش است، البته این مطلب در آیه 144 سوره آمده، اینجا که تکرار می کند بخاطر مطلب دیگر است و آن اینکه می خواهد سه تا فایده برای این کار بیان کند:
خلع سلاح یهود فایده اول: «لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ» تا یهود دستاویزی علیه شما نداشته باشد، اگر بر یک قبله نماز می خواندی، این دستاویز بود در دست یهود، اما شما را گفتیم بر دو قبله نماز بخوانید تا این بهانه را از دست یهود بگیریم، «إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا» این مستثنای منقطع است «لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ» تا یهود را خلع سلاح کنیم «إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا» مگر آن یهود لجوج که اگر بر یک قبله نماز بخوانی، اعتراض می کند و اگر بر دو قبله هم نماز بخوانی، باز هم اعتراض می کند، اما یهود فهمیده خلع سلاح می شود «إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ» مگر آن یهودی که بر هیچ صراط مستقیمی نیستند، کأنّه یهود بر دو قسم است، یک قسم یهود است که با دیدن این مسأله که پیغمبر اکرم بر دو قبله نماز خواند، قلباً ایمان می آورند، و یا لا اقل عداوت شان کمتر می شود، اما آنها که اهل منطق نیستند، بر هر نحوی که باشی، اعتراض خواهند کرد، «إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ» یعنی آنها با این عمل شما، دست از شیطنت خود بر نمی دارند.
نعمت استقلالفایده دوم: «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيكُمْ، وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» شما را صاحب قبله کردیم، این خودش یک نعمت بود، سابقاً طفیلی بودید، الآن صاحب قبله شدید، معلوم می شود استقلال در قبله برای مسلمانان یک نعمت است، ما از اینجا می توانیم یک چیز های دیگر را هم بفهمیم و آن اینکه در خیلی از جاها استقلال برای انسان نعمت است، وابستگی و طفلی بودن بر خلاف نعمت است و نعمت های فراوانی به شما دادیم، اما الآن این نعمت ها را تکمیل می کنیم.
البته کلمه « أتم و اتمام و مشتقاتش» در جای دیگر هم آمده و از جمله در آیات غدیر، معمار اسلام را معین کردیم ، معمار اول پیغمبر اکرم، معمار دوم را معرفی کردیم تا این خانه صاحبخانه داشته باشد، و این می شود تکمیل نعمت.
شناخت الطاف الهیفایده سوم: « وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ» شاید لطف الهی را بشناسید، الطاف الهی را بشناسید، مراد اینکه هدایت بشوید، الطاف الهی است.
بنابراین، دو مطلب برای ما روشن شد، چرا مطلبی را که در آیه 144 گفته بود، در آیه 149 و 150 تکرار کرد؟ تکرار برای این است که مقدمه بشود برای فواید مسأله، فواید مسأله عبارت بودند از:
اولاً؛ «لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ»
ثانیاً؛ «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيكُمْ»
ثالثاً؛ « وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ»
 
ما هو الواجب فی الاستقبال؟بحث دیگر این است که واجب در نماز چیست؟ آیا واجب در نماز سمت و جهت کعبه است، یعنی جهت کعبه و جهت مسجد الحرام کافی است، یا حتماً باید برعین کعبه نماز بخوانیم؟
اقوال1: گروهی می گویند جهت کافی است، مرحوم آیت الله بروجردی نظرش همین بود، یعنی همین مقدار که بگویند سمت مسجد الحرام نماز می خواند،کافی است.
2: اما صاحب جواهر می گوید: حتماً باید عین الکعبه را استقبال کنیم.
حق با کدام نظریه است؟حال باید ببینیم که حق در اینجا با کدام نظریه است؟ چون سه بزرگوار (محقق اردبیلی، صاحب مدارک و صاحب حدائق) می گویند جهت کافی است، این سه بزرگوار می گویند سمت برای ما کافی است، «شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» جهت مسجد الحرام.
ادله محقق اردبیلیمحقق اردبیلی در شرح ارشاد، بحث مفصلّی را در این مورد دارد که من بخش مهمش را در اینجا آورده ام که ایشان می گوید من چرا معتقد به سمت هستم و می گویم جهت کافی است، یعنی همین مقدار که بگویند طرف قبله نماز می خواند، ایشان خیلی دلایل روشن آورده است.
تعجب آیت الله بروجردیآیت الله بروجردی تعجب می کرد که چرا صاحب جواهر با این دلایل روشن محقق اردبیلی، با ایشان مخالفت می کند و عین کعبه را معتبر می داند و حتی تعبیرهای غیر مناسب نسبت به ایشان می آورد.
إلی هنا تمّ ذکر الآیات المتعلّقة بالموضوع، و ذکر تفسیرها، و إنّما الکلام ما یستفاد من قوله: « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ»؟
البته ما اول کلام فاضل مقداد را می خوانیم، ایشان آیات الأحکام نوشته بنام «کنزل العرفان»، در واقع بهترین کتابی که در آیات الأحکام نوشته، کتاب ایشان است، اول کسی که می گوید جهت کافی است، وفات وفات فاضل مقداد در سال: ( 827 ) است، یک موقع ظاهراً شاگرد شهید اول بوده و نزد اول شهید اول درس خوانده، ایشان می گوید:
«فی التعبیر بالشطر بمعنی الجهة إیماء إلی أنّ أمر القبلة مبنیّ علی المساهلة و المقاربة دون التحقیق، فإنّ العراقی و الخراسانی علامة قبلتهم واحد مع أنّه إذا حقّق کان توجّه العراقی إلی غیر موضع الخراسانی لاختلاف البلدان فی العروض»همین که آیه می فرماید: « شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ» این خودش ایماء و اشاره به این است که امر قبله آنقدر دقیق نیست که انسان خود را به زحمت و مشقت بیندازد. چرا؟ به دلیل اینکه ائمه ما می گویند: جد (جَد دست است، نه جُدَی) جد همان بز را می گویند، ستاره وقتی در شمال است جد است، ستاره جد هم علامت عراقی است و هم علامت خراسانی، البته در سابق جغرافیا مثل حالا چندان دقیق نبود، همین مقدار که می گفتند: عراقی و خراسانی، کافی بود، ائمه اهل بیت (ع) می فرمایند اگر کسی بخواهد قبله را بشناسد، جد را پشت سر را قرار بدهد، البته جد در نقطه شمال است، قطب شمال است، فاصله دارد، همین مقدار که آن را پشت خود قرار بدهد، رو به قبله است، و حال آنکه خراسانی کجا و عراقی کجا؟! یعنی اینها عرض جغرافیای شان فرق می کند، عرض را در گذشته معنی کردم و گفتم خط استواء که بین شرق و غرب است، منطقه را دو قسمت می کند، جنوبی و شمالی، کسانی که از آن خط عقب تر هستند تا به قطب شمال برسد، به آن می گویند:« عرض جغرافیایی»، عرض جغرافیای عراقی با عرض جغرافیای خراسانی فرق می کند و لی ائمه اهل بیت (ع) به هردو می فرمایند جد را پشت سر قرار بده، جد در قطب شمال است، کعبه هم که در جانب جنوب است، همین مقدار را کافی دانسته اند «فإنّ العراقی و الخراسانی علامة قبلتهم واحد مع أنّه إذا حُقِّقَ، کان توجّه العراقی إلی غیر موضع الخراسانی، لاختلاف البلدان فی العروض - عروض جمع عرض است، نه جمع اعراض- »، همانطور که گفتم عرض جغرافیایی از خط استواء به قطب شمال و از خط استواء تا قطب جنوب، عرض جغرافیایی بلاد و شهر ها فرق می کند ولذا عرض جغرافیایی عراقی با عرض جغرافیایی خراسانی فرق می کند مع الوصف می فرمایند اگر هردو پشت به جدا کنند کافی است، این نشان می دهد که در قبله دقت لازم نیست.
گفتار محقق اردبیلیمحقق اردبیلی می گوید ائمه اهل بیت (ع) یک علائمی را برای قبله شناسی معین کرده اند، و حال آنکه این علائم دقیق نیست:
الأوّل: « بنات النعش»، ائمه اهل بیت (ع) این را علامت قبله قرار داده اند، بنات النعش یک ستاره هایی است در آسمان، ولی «بنات النعش» در نقطه واحد نیستند، بلکه خیلی متفرق هستند، اگر «بنات النعش» را مبنای قبله قرار بدهیم، «بنات النعش» یک ستاره نیست، بلکه پخش شده اند، ولذا اگر تفرق جمعیتی را مثال بزنند، می گویند:« تفرقوا کبنات النعش»، بنات النعش، یک ستاره معین نیست، ولی همگان آنها را علامت قبله قرار داده اند.
الثانی: « مهب الریاح» علامت قبله است، من مهب الریاح را در روایات ندیده ام که کدام سمت است، یعنی اینکه کدام سمتش طرف قبله است و کدام سمتش طرف قبله نیست، «مهب الریاح» نمی تواند دقیقاً قبله را معین کند، من مهب را ندیده ام که چگونه نشانه قبله است.
الثالث: « القبور و المحاریب» و می فرمایند اگر در یک شهری رفتید و قبور را دیدید، از آن قبور قبله را می شناسید، در قبر سر میت به سوی غرب است، پایش به سوی شرق است، به گونه ای که اگر بلند شود رو به شرق است، ولی وقتی که دفن می کنند، سر را به قبله می کنند، می فرمایند هر کجا رفتید، قبور را ببینید و قبله را بشناسید، مسلماً قبور ما دقیق نیست، یعنی به گونه ای نیست که پا به شرق باشد و سر به غرب باشد، وقتی دفن می کنند به گونه ای دفن می کنند که صورت به قبله باشد.
بنابراین، گفته اند قبله را به وسیله قبور پیدا کنید، یا فرموده اند قبله را بوسیله محراب ها بشناسید و حال آنکه محراب بلاد خیلی با هم تفاوت دارند، از اینکه این علائم خیلی دقیق نیست، ما می فهمیم که عین کعبه لازم نیست، بلکه سمتش برای ما کافی است.
عبارت محقق اردبیلیقال المحقق الأردبیلی: «و بالجمله الذی یظهر لی - من الآخبار الصحیحة و الآیات الکریمة و الشریعة السمحة السهلة و قول العظماء الأمّة من العامّة و الخاصّة - هو الوسعة و اغتفار التفاوت بین العلامات لا سیّما إذا کان یسیراً حیث اعتبروا علامات مختلفة لأهل العراق مثلاً و أطلقوا، و کذا لغیر أهل العراق مثل جعل بنات النعش علامة، مع کونها متعدّدةً مختلفة المواضع، و اعتبار مهبّ الریاح، و اعتبروا القبور و المحاریب فی کلّ بلد من بلاد المسلمین، مع أنّا نجد فی أکثر بلاد المسلمین، الاختلاف الکثیر، بل فی بلدة واحدة خصوصاً فی بلد العامّة (اهل سنت) حیث یکفی عندهم ما بین المشرق و المغرب علی ما تسمع و تری، و یؤیّده ورد الأخبار مختلفة مجملة و یُعَدُّ الإهمال من الشارع فی مثل هذه الدقیقة التی یضرّ بالعمدة من العبادات أدنی الالتفات عنها کما یفهم من کلام الشارح (شهید الثانی) و الذکری و غیره مع اعتبارهم استحباب التیاسُر علی نحو الإجمال قدراً و محلّاً.
و عدم الطریق إلی التحقیق لمحاذاة البیت و لا بالقرب منه لبلد ما، فکیف بکل البلاد، و عدم تحقّق کون غیره من المواضع قبلةً، بحیث یکون الخروج عنه مضرّاً بأدنی خروج، مع عدم مع عدم الآثر، ما نجده مناسباً للشریعة، الله یعلم و الاحتیاط معلوم»[2]

قال صاحب المدارک:« و اعلم أنّ للأصحاب اختلافاً کثیراً فی تعریف الجهة، و لا یکاد یَسلَمُ تعریف منها من الخلل و هذا الاختلاف قلیل الجدوی، لاتّفاقهم علی أنّ فرض البعید استعمال العلامات المقرّرة و التوجّه إلی السمت الذی یکون المُصَلِّی متوجّهاً إلیه حال استعمالها فکان الأولی تعریفها بذلک.
ثمّ إنّ المستفاد من الأدّلة الشرعیة سهولة الخطب فی أمر القبلة و الاکتفاء بالتوجه ذلی ما یصدق علیه عرفاً أنّه جهة المسجد و ناحیته، کما یدلّ علیه قوله تعالی: «فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ» و قولهم (علیهم السلام): « وَ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ» عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ أَحَدِهِمَا ع قَالَ: « سَأَلْتُهُ عَنِ الْقِبْلَةِ فَقَالَ ضَعِ الْجَدْيَ فِي قَفَاكَ وَ صَل » و خلوّ الأخبار ممّا زاد علی ذلک مع شدّة الحاجة ذلی معرفة هذه العلامات لو کانت واجبة و أحالتها علی علم الهیئة مستبعد جدّاً، لأنّه علم دقیق کثیر المقدّمات، و التکلیف به لعامّة الناس بعید من قوانین الشرع، و تقلید أهله غیر جائز، لأنّه لا یعلم إسلامهم فضلاً عن عدالتهم و بالجملة: فالتکلیف بذلک ممّا علم انتفاؤه ضرورة، و الله تعالی أعلم بحقائق أحکامه»[3]

و یشهد علی ما ذکره، جعلی الجدّی علامة لمعرفة القبلة فی العراق کلّه، روی الصدوق، قَالَ: « قَالَ رَجُلٌ لِلصَّادِقِ ع إِنِّي أَكُونُ فِي السَّفَرِ وَ لَا أَهْتَدِي إِلَى الْقِبْلَةِ بِاللَّيْلِ فَقَالَ أَ تَعْرِفُ الْكَوْكَبَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْجَدْيُ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ اجْعَلْهُ عَلَى يَمِينِكَ وَ إِذَا كُنْتَ فِي طَرِيقِ الْحَجِّ فَاجْعَلْهُ بَيْنَ كَتِفَيْكَ»[4]

بنابراین، روی این قرائن، این اعاظم می فرمایند سمت کافی است، یعنی همین مقدار که بگویند به طرف قبله است کفایت می کند، دلایل محقق اردبیلی را بیان کردیم و هکذا دلایل صاحب مدارک را متذکر شدیم و همچنین دلایل صاحب حدائق، از مجموع آنها استفاده می شود که هیچکدام از علائم از دقت لازم بر خوردار نیست، بلکه همه اینها مسامحه بردار است.
 

[1] بقره/سوره2، آیه149.

[2] مجمع الفائدة و البرهان، محقق اردبیلی، ج2، ص74 – 75.

[3] مدارک الأحکام، سید محمد موسوی عاملی، ج3، ص121.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص306، من أبواب القبلة، ب5، ح2 ط آل البیت.