جلسه 1397/02/16

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
بحث ما در باره آیه دوم بود که می فرمود: ﴿ وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴾[1]

این مبارکه راجع ناظر به صلات به سمت بیت المقدس است، می فرماید اگر ما به شما گفتیم در گذشته به سمت بیت المقدس نماز بخوانید، بخاطر این بود که مسلمان واقعی را از مسلمان ضعیف الایمان جدا سازیم، چون تعصب در عرب یکنوع پدیده ای است و شاید در همه ملت ها یکنوع تعصب وجود دارد، مشرکین یکنوع تعصب خاصی نسبت به کعبه داشتند، می فرماید: اینکه گفتیم به بیت المقدس نماز بخوان، تا معلوم بشود مسلمان واقعی کیست که تابع دستور رسول است و مسلمان غیر واقعی چه کسانی می باشند که چندان تابع دستور رسول اکرم نیستند، یک مقدار تعصب بر آنها حکومت می کند، در واقع اینکه ما بیت المقدس را برای تو قبله قرار دادیم، یکی از فوایدش این بود که مسلمان واقعی از مسلمان ضعیف الإیمان جدا بشود، البته فایده دیگر هم داشت و آن اینکه مسلمان از مشرک جدا بشود، البته این بخش در آیه مبارکه نیامده، آنکه در آیه آمده این است که مسلمان واقعی از مسلمان ضعیف الایمان جدا بشود.
آنگاه می فرماید: « وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً» یعنی به سمت بیت المقدس نماز خواندن برای عرب خیلی سنگین است، چون آنها یکنوع علاقه ای به کعبه دارند، « إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ» مگر کسانی که دستور خدا را بر همه چیز مقدم می دارند، هر چند کعبه محترم است، اما دستور خدا بالاتر از کعبه است، اگر بفرماید بر سمت بیت المقدس نماز بخوانید، آن مقدم است بر علاقه ما بر کعبه، البته منافات ندارد که هم بر بیت المقدس نماز بخوانند و کعبه را محترم بشمارند، «وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» این فراز از آیه مبارکه در واقع جواب از سوال مقدر است، چون ممکن است به ذهن بعضی بیاید که حال که قبله عوض شده و ما به سمت کعبه نماز می خوانیم، پس حکم نماز های قبلی ما چه می شود؟
می فرماید: آنها (نماز های گذشته ) نیز سر جای خود و به صحت خود باقی است، از جاهایی که در قرآن کریم کلمه ایمان گفته شده و از آن عمل اراده شده، همین آیه مبارکه است ﴿ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴾
دوتا سوال
در اینجا دوتا سوال داریم و هردو سوال را جواب می دهیم:
1- سوال اول این است که قرآن می فرماید: «وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيهَا» معنایش این است که پیغمبر اکرم (ص) از بیت المقدس منصرف شده به سمت کعبه نماز نمی خواند و حال آنکه هنوز قبله نسخ نشده. چطور؟ به گواه این آیه مبارکه که می فرماید: ﴿ قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّينَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يعْمَلُونَ ﴾[2]
.
بنابراین، هنوز قبله بیت المقدس به قوت خود باقی است، پس چرا می فرماید: «وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيهَا»، بلکه باید فرماید: « کائن علیها».
جواب از سوال اول
صاحب «مجمع البیان» از این جمله جواب می دهد و میفرماید یک جمله در اینجا مقدر است.
و الجواب: أنّ فی الفقرة تقدیراً، أی «وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيهَا» فصرفناک عنها «إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ ».
ایشان (صاحب مجمع البیان) جمله:« فصرفناک عنها» را مقدر می کند و می گوید تقدیرش این گونه بوده است: « أی ما جعلنا القبلة کنت علیها فصرفناک عنها»، جمله «فصرفناک عنها» مشکل را حل می کند فصرفناک عنها «إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ» .
البته این جواب، جوابی است که مجمع البیان می دهد، ولی قرآن اجل از آن است که کلامی را بگوید که برای صحت کلامش جمله ای را مقدر کنیم.
جواب استاد سبحانی از سوال اولولی من معتقدم که در اینجا جمله «كُنْتَ» مجرد از زمان است، چون گاهی از اوقات افعال ناقصه استعمال می شود در حالی که مجرد از زمان است، مثل «کان و یکون» که می گویند گاهی به معنای اصل وجود است، در این آیه شریفه کلمه «كُنْتَ» مجرد از زمان ماضی است، در لغت عرب گاهی فعلی را به کار می برند که مجرد از زمان است، اتفاقاً افعالی که به خدا نسبت می دهند، می گویند افعال خدا، مجرد از زمان است، صاحب مجمع البیان در مقام جواب، جمله را در تقدیر می گیرد و می فرماید جمله:« فصرفناک عنها» در اینجا در تقدیر است، اما به نظر من کلمه «كُنْتَ» در اینجا مجرد از زمان است.
2- سول دیگر این است: «إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ » خداوند منان که عالم است، می فرماید بیت المقدس را قبله قرار دادیم، تا بدانیم چه کسی از پیغمبر پیروی می کند و چه کسی از او معرض است، آن عرب متعصب معرض است، اما عرب موحد می گوید امر خدا مقدم بر همه چیز است، پس چرا می فرماید: «لِنَعْلَمَ» خدا که عالم الغیب و الشهادة است.
جواب از سوال دوممن در اینجا یک جوابی را عرض می کنم که در همه جای قرآن این جواب کار برد دارد و آن اینکه: هر کجا که خدا می فرماید: « لِنَعْلَمَ» مراد علم ذاتی نیست، بلکه مراد عِلمِ فعلی است، علم فعلی، یعنی وجود خارجی، این عالم علم فعلی حقتعالی است، هر موقع بگویند علم فعلی، یعنی وجود الأشیاء فی الخارج، «إِلَّا لِنَعْلَمَ» إلّا لنعلم، أی لیتحقق «مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ »، به معنای علم فعلی است، استاد های ما می فرماید: مراد« علم فعلی» است، علم فعلی یعنی چه؟ علمی که در مقام ذات است، علمی که در مقام ذات است، آن مسلماً زمان بردار نیست، اما علم فعلی خدا که همان وجود خارجی اشیاء باشد، علم فعلی حقتعالی است، این صور ذهنیه که در ذهن شماست، این همان علم فعلی شما می باشد، یک علمی در مقام ذات داریم، یک علم هم در مقام فعل داریم، «مَثَلُ العالَمِ إلی الله سبحانه کَمَثلِ الصور الذهینه إلی النفس الناطقة» همانطور که صور ذهنیه شما، علم فعلی شماست، یعنی نفس شما این صور را خلق می کند، نفس خلاقیت دارد و این صور را خلق می کند، این صور علم فعلی شماست که کاشف از خارج است،« مثل العالم إلی الله سبحانه، کمثل الصور الذهنیه بالنسبة إلی النفس الناطقة».
بنابراین، مراد ازاین «علم» علم در مقام ذات نیست، علم در مقام فعل است، «لِنَعْلَمَ» أی لیتحقق، أی لیظهر من یتبع الرسول عمن لا یتّبع الرسول.
البته در جاهای دیگر نیز مثل همین آیه مبارکه را داریم، مانند: ﴿ مَا كَانَ اللَّهُ لِيذَرَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيهِ حَتَّى يمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيبِ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يشَاءُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا فَلَكُمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ ﴾[3]

﴿ لِيمِيزَ اللَّهُ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيبِ وَيجْعَلَ الْخَبِيثَ بَعْضَهُ عَلَى بَعْضٍ فَيرْكُمَهُ جَمِيعًا فَيجْعَلَهُ فِي جَهَنَّمَ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ﴾[4]

جمله: « حَتَّى يمِيزَ الْخَبِيثَ مِنَ الطَّيبِ» علم فعلی خداست، یعنی در خارج آدم طیب از آدم خبیث جدا بشوند.
در آیه دیگر می فرماید: ﴿ لِيعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيهِمْ وَأَحْصَى كُلَّ شَيءٍ عَدَدًا﴾[5]

تا خدا بداند که پيامبرانش رسالتهاي پروردگارشان را ابلاغ کرده اند؛ و او به آنچه نزد آنهاست احاطه دارد و همه چيز را احصار کرده است!
« لِيعْلَمَ» أی لیتحقّق فی الخارج «أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ» .
بنابراین، هر کجا خدا می فرماید: ما بدانیم، مراد از بدانیم، اظهار و تحقق در خارج است، چه بگویید:« لتیحقّق» و چه بگویید:« لیظهر»، به اینها می گویند علم فعلی.
پس علم بردو قسم است، علم ذاتی، یعنی در مقام ذات، علم فعلی، وجود خارجی اشیاء، علم خداست، ولذا می گویند همه جهان علم فعلی خداست، «مَثَلُ العالم إلی الله سبحانه کمثل الصور الشیء فی النفس الناطقة».
«وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنْتَ عَلَيهَا» گفتیم کلمه «كُنْتَ» مجرد از زمان است «إِلَّا لِنَعْلَمَ مَنْ يتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ ينْقَلِبُ عَلَى عَقِبَيهِ» و ما، آن قبله اي را که قبلا بر آن بودي، تنها براي اين قرار داديم که افرادي که از پيامبر پيروي مي کنند، از آنها که به جاهليت بازمي گردند، مشخص شوند. و مسلما اين حکم، جز بر کساني که خداوند آنها را هدايت کرده، دشوار بود، یعنی تا عرب متدین از عرب متعصب که بخاطر تعصب از اسلام دور می شود و می گوید من بر بیت المقدس نماز بخوانم، جدا بشوند (این یک فایده)
فایده دیگرش هم جدای سازی مسلمان از مشرک است «وَإِنْ كَانَتْ لَكَبِيرَةً إِلَّا عَلَى الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيضِيعَ إِيمَانَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» یعنی سخت است که بگویند بر بیت المقدس نماز بخوانید، مگر بر کسانی که واقعاً خدا آنها را هدایت کرده، آنان می گویند امر خدا بالاتر از کعبه است، هرچند کعبه محترم است، اما امر و دستور خدا بالاتر از کعبه است.
پرسشممکن است کسی بپرسد که چرا می گوید: «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» چرا نمی فرماید: «لعلیم» یا «لحکیم»؟
پاسخپاسخش این است که کسانی بودند که در این مورد کوتاهی کرده بودند، اما بعداً برگشتند و ملحق به مسلمانان شدند ولذا می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ»
پس «لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» برای این فرموده که جمعی از پیغمبر اکرم (ص) فاصله گرفته بودند و دوباره به آن حضرت پیوستند، ولذا می فرماید: «إِنَّ اللَّهَ بِالنَّاسِ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ» یعنی اشکال ندارد و خدا کوتاهی شما را نادیده می گیرد.
الآیة الثالثة
قال سبحانه: ﴿قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ فَلَنُوَلِّينَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يعْمَلُونَ﴾[6]

تا اینجا در حقیقت مقدمه خوانی بود، پیغمبر اکرم (ص) منتظر بود که وحی الهی بیاید و قبله را عوض کند، البته تصور نشود که پیغمبر راضی نبوده، حاشا که رسول خدا راضی بوده، اما چون دشمنان مرتب سمپاشی می کردند و می گفتند این چه پیغمبری است که می گوید من خاتم الرسل هستم و حال آنکه قبله اش قبله ماست، رسول گرامی در واقع علاقمند بود که این مشکل حل بشود، شب ها بیرون می آمد و رو به آسمان می کرد، چون رحمت از عالم بالا می آید، نه اینکه خدا بالاست، این حرف غلط است که بگوییم خدا بالاست، برخی از اهل سنت می گویند خدا بالاست، به دلیل اینکه ما در موقع دعا کردن سر به بالا می کنیم، این حرف، حرف باطل است، ما اگر سر به طرف بالا می کنیم بخاطر این است که رحمت از بالا می آید: «قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ».
کلمه «سماء» در لغت عرب «کلّما عَلَوکَ وَ أَظَلّکَ فهو سماء» یعنی هر چیزی که بالاتر است و سایه می افکند، در لغت عرب به آن سما می گویند.
البته کلمه «سماء» دو معنی دارد:
الف- سماء اصطلاحی
ب- سماء لغوی
سماء لغوی، یعنی « کلّما علوک و أظلک» از ابن عباس سوال کردند که سماء چیست؟ قال:« کلّما علوک - یعنی برتر باشد - و أظلک فهو سماء».
بنابراین، یک متر بالاتر از ما، نسبت به ما سماء است، رسول گرامی شب ها می آمد و به آ سمان نگاه می کرد، یعنی صورتش به آسمان می چرخانید. « قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَاءِ» خدا که رؤیت ندارد، چون رؤیت مال چشم است و خداوند سبحان چشم ندارد، رؤیت در انسان همانطور است که شما می گویید، اما رؤیت در خدا عبارت است از:« حضور الشیء عند الله تبارک و تعالی»، رؤیت حقتعالی، حضور شی عند الله سبحانه است.
« قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ» أی حضر عندنا، چهره خود را متقلب می کنی و می چرخانی «فَلَنُوَلِّينَّكَ قِبْلَةً تَرْضَاهَا» ما رضایت تو را به دست می آوریم، «تَرْضَاهَا» یعنی تورا از آن ریشخند دشمن نجات می دهیم « فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ» از این به بعد به طرف مسجد الحرام نماز بخوان.
معنای لغوی شطر
کلمه «شطر» در لغت عرب چند معنی دارد:
الف- جانب
ب- نصف
ولی لفظ «شطر» در اینجا به معنای جانب است، البته شطر به معنای نصف هم می آید، شطرین، یعنی نصفین، اما شطر در اینجا به معنای جانب است.
 
این یعنی چه؟ اولی ( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ) ما ل پیغمبر اکرم (ص) است، دومی (وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ) مال مسلمانان است، اگر به اولی اکتفا کند، خیال می کنند که این از خصائص پیغمبر است، فراز دوم می رساند که از خصائص آن حضرت نیست، «وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ» در هرکجا باشید، «فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ »
به سمت مسجد الحرام نماز بخوان، البته در جلسه آینده خواهیم خواند که آیا قبله کعبه است یا قبله مسجد الحرام یا چیز دیگر می باشد.
همانطور که توجه دارید و می دانید پیغمبر اکرم (ص) دو رکعت از نماز ظهر را (به سمت بیت المقدس) خوانده بود، جبرئیل آمد و این آیه را آورد و دست پیغمبر را گرفت و از مغرب به سمت جنوب متوجه کرد، نصف نماز طرف بیت المقدس بود و نصف دیگر بر کعبه، اتفاقاً در مسجد دیگر که به آن می گویند:« مسجد ذو القبلتین»، آنجا هم مردم دو کعت نماز خود را به سمت بیت المقدس خوانده بودند، همین خبر رسید که پیغمبر اکرم (ص) از بیت المقدس به سمت کعبه متوجه شده است، آنان نیز نصف نماز ظهر را به سمت بیت المقدس و نصف دیگر را به سمت کعبه خواندند ولذا شکل جماعت به گونه ای شد که مرادان جای زنان و زنان هم جای مردان رفتند، کسانی که حج رفته اند و مسجد ذو القبلتین را دیده اند، این مسأله برای آنها کاملاً روشن است، یعنی این که زنان جای خود را به مردان و مردان هم جای خود را به زنان دادند، «وَإِنَّ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَيعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يعْمَلُونَ» اهل کتاب می دانند که این حق است، چون اهل کتاب در تورات و انجیل خوانده بوند که پیغمبر خاتم (ص) یصلّی علی القبلتین، این را می دانستند که یکی از اوصاف پیغمبر اکرم (ص) این بود که:« یصلّی علی القبلتین»، «وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يعْمَلُونَ» می فرماید در عین حالی که شما را به سمت کعبه متوجه کردیم، باز هم از فعالیت های دشمنان غافل نیستم، یعنی باز هم حرف خواهند زد، یعنی هر کاری که ما انجام بدهیم، آنها به ما ایراد خواهند گرفت ولذا میفرماید: « وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا يعْمَلُونَ» خدا از اعمال آنها غافل نیست، کدام اعمال؟ همان هایی که می گفتند چرا به سمت بیت المقدس نماز می خوانی، حالا می گویند چرا به سمت کعبه نماز می خوانی.
سوالیک مطلب در اینجا سه بار تکرار شده، یکی در آیه 144 سوره بقرة: ﴿وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ﴾.
بار دوم در آیه 149 سوره بقرة: ﴿وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ﴾
بار سوم: ﴿وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَحَيثُ مَا كُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ لِئَلَّا يكُونَ لِلنَّاسِ عَلَيكُمْ حُجَّةٌ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِي وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِي عَلَيكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ﴾
سوال این است که چرا خلاق متعال مسأله را تکرار می کند، یعنی سه بار پیغمبر اکرم (ص) مورد خطاب واقع شده، این سه بار خطاب برای چیست؟
ثانیاً، این معنی یعنی چه: « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ» مگر پیغمبر اکرم (ص) در جایی مخفی بود که می فرماید: « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ»؟.
بنابراین؛ این نکته را مطالعه کنید که چرا تکرار است، و معنی « وَمِنْ حَيثُ خَرَجْتَ» چیست؟
 

[1] بقره/سوره2، آیه143.

[2] بقره/سوره2، آیه144.

[3] آل عمران/سوره3، آیه179.

[4] انفال/سوره8، آیه37.

[5] جن/سوره72، آیه28.

[6] بقره/سوره2، آیه144.