جلسه 1397/02/11

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
 
القدمان و أربع أقدام1: عَنْ ذَرِيحٍ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أُنَاسٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ إِلَى أَنْ قَالَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ إِنَّا نُصَلِّي الْأُولَى إِذَا كَانَتْ عَلَى قَدَمَيْنِ وَ الْعَصْرَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع النِّصْفُ مِنْ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ»[1]

2: عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفَرَجِ قَالَ: « كَتَبْتُ أَسْأَلُ عَنْ أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ فَأَجَابَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ فَصَلِّ سُبْحَتَكَ وَ أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ فَرَاغُكَ مِنَ الْفَرِيضَةِ وَ الشَّمْسُ عَلَى قَدَمَيْنِ ثُمَّ صَلِّ سُبْحَتَكَ وَ أُحِبُّ أَنْ يَكُونَ فَرَاغُكَ مِنَ الْعَصْرِ وَ الشَّمْسُ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ فَإِنْ عَجَّلَ بِكَ أَمْرٌ فَابْدَأْ بِالْفَرِيضَتَيْنِ وَ اقْضِ بَعْدَهُمَا النَّوَافِلَ فَإِذَا طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلِّ الْفَرِيضَةَ ثُمَّ اقْضِ بَعْدُ مَا شِئْتَ»[2]

3: روی الشیخ باسناده عَنْ عَلِيِّ بْنِ حَنْظَلَةَ قَالَ: « قَالَ لِي أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْقَامَةُ وَ الْقَامَتَانِ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ فِي كِتَابِ عَلِيٍّ ع»[3]

4: روی أیضاً بسنده عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ قَالَ: « سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع يَقُولُ الْقَامَةُ هِيَ الذِّرَاعُ»[4]

می فرماید قدم هر انسانی مساوی با یک ذراع است، بنابراین، اگر می فرماید قدمان یا می فرماید: ذراع و ذراعان، هردو تعبیر به یک معنی است، یا اگر بفرماید أربعة أقدام یا بفرماید ذراعان، هردو تعبیر به یک معنی می باشد.
ماند مسأله سوم که قامة و قامتان باشد، کلمه «قامت» در لغت عرب به معنای قد انسان است، انسان که دارای قد است، به آن (قد) می گویند قامت، ولی دراینجا باید ببینیم که مراد از «قامة» چیست؟ امام صادق (ع) قامة را معنی می کند و می فرماید: دیوار مسجد رسول خدا به اندازه قامت یک انسان بود، هر موقع آفتاب به آن دیوار می خورد و سایه آن دیوار به مقدار قامت بود، مراد از این قامت چیست؟ نه اینکه در واقع سایه به مقدار قامت انسان بود، بلکه موقع ظهر اگر انسان بایستد، سایه انسان به مقدار یک ذراع است، ولذا می گویند:« قامت»، مراد از این قامت، ظل القامة است، «القامة» یعنی دیوار، دیوار مسجد رسول خدا قامة بود و به اندازه انسان، ولی مراد خود قامت نیست، بلکه مراد « ظلّ القامة» است، یعنی سایه آن دیوار به مقدار یک ذراع است، انسان اگر موقع ظهر بایستد، سایه اش به اندازه یک ذراع است، البته هر چه زمان بگذرد، این ذراع بالاتر می شود.
بنابراین، مراد از این قامت، قد آن دیوار نیست، بلکه مراد ظلّ القامة است که یک ذراع است، بیساری از اشتباهات حاکی از آن است که رجوع به روایات نمی شود، پس اگر بگوییم قدمان یا أربعة أقدام، هردو تعبیر یکی است، یا اگر بگوییم ذراع و ذراعان، باز هم به یک معنی می باشند، و اگر بگوییم القامة و القامتان، مبادا قامت انسان به ذهن بیاید، بلکه مراد ظل القامة است، امام در آن حدیث شریف می فرماید مراد از«القامة» ظلّ القامة، یعنی دیوار مسجد رسول خدا که به اندازه قامت بود و سایه آن به اندازه یک ذراع می شد، حضرت نماز ظهر را می خواند، هر موقع که به اندازه دو ذراع بود، حضرت نماز عصر را می خواند.
حل مشکلو از اینجا یک مشکل را می شود حل کرد، علامه مجلسی حل می کند، اهل سنت نماز عصر را دیر می خوانند، یعنی در ذراعان نمی خوانند، بین نماز ظهر و نماز عصر گاهی سه ساعت و نیم فاصله می اندازند، از کجا اینها نماز عصر را به این مقدار عقب می اندازند و حال آنکه رسول خدا « یصلّی العصر عند القامتین»، ولی آنها عند القامتین نمی خوانند، بلکه خیلی به تاخیر می اندازند، عصر را (تقریباً) ساعت چهار و نیم می خوانند، مرحوم علامه مجلسی در کتاب ملاذ الأخیار می فرماید اشتباه آنها (اهل سنت) این است که خیال کرده اند مراد خود قامت است، یعنی به مقدار خود دیوار سایه بر زمین بیفتد، ولذا توجه نکرده اند که میزان خودِ قامت نیست، بلکه میزان ظلّ القامة است، علت اختلاف ما با اهل سنت این است که ما می گوییم نماز عصر در ذراعان است، آنها می گویند وقت نماز عصر موقعی است که سایه به مقدار خود قامت باشد، بگذرد این سایه به جانب مشرق بیشتر، می فرماید اشتباه از اینجا رخ داده، خیال کرده اند که مراد خودِ قامت است و حال آنکه مراد ظل القامة است نه خودِ قامت.
إنّما الکلام فی وجه الوحدة، أقول: « إنّ الشمس إذا طلعت وقع لکلّ شاخص ظلّ طویل من جانب المغرب، و کلّما ارتفعت الشمس انتقض الظلّ، فإذا استوت انتهی نقصانه و ربما لا یبقی من الظل من جانب المغرب شیء، کما هو الحال فی مکّة فی بعض الأحوال و ما یبقی شیء کما هو الحال فی أکثر البلاد الخارجة عن المیل الأعظم، و یختلف باختلاف البلاد و الفصول، فإذا مالت إلی المغرب زاد الظل و تحوّل إلی المشرق و یحدث شیء من الظل مائلاً إلی المشرق، وذلک هو الزوال، و الفیء عند الزوال یقلّ فی الصیف و یکثر فی الشتاء لقرب (الشمس) من سمت الرأس و ما بعدها عنه»[5]

بنابراین، اختلاف ما با اهل سنت در این است که آنها خیال کرده اند که مراد خود قامت است، امام در روایات می فرماید مراد ظل القامة است و ظلّ القامة به مقدار یک ذراع است، شما موقع ظهر که اذان می گوید، زیر آفتاب بایستید، در جانب شرق خواهید دید که سایه تان به مقدار قد تان نیست، بلکه خیلی کم است، منتها هر چه زمان بگذارد، سایه بیشتر می شود.
پس تا اینجا یک مشکل را حل کردیم و آن اینکه این سه عنوان را یکسان سازی کردیم، ذراعان، قدمان و قامة، أربع أقدام و ذراعان و قامتان، همه اینها یکی است، قامتان را قامت انسان نگیریم، بلکه سایه قامت انسان بگیریم، و دیورا مسجد رسول خدا به اندازه یک قامت انسان بود، سایه قامت که به اندازه یک ذراع بود، حضرت نماز ظهر را می خواند، این یک مشکل را حل کردیم، علامه در کتاب «ملاذ الأخیار» خیلی خوب بحث کرد، مرحوم فیض هم در کتاب شریف «الوافی» مفصلّاً بحث کرده است که من عصاره آنها را می آورم.
مشکل دوممشکل دوم اختلاف این روایات است، صنف اول می گوید «مجموع» وقت هردو است، یعنی من الزوال إلی المغرب، وقت هردو است، منتها اول و آخر یک وقت اختصاصی است، این در واقع مبنای فقه ماست که: « إذا زالت الشمس دخل الوقتان إلّا أنّ هذه قبل هذه» در اولی چندان مشکل نداریم.
الصنف الثانی: القامة و القامتان آخر وقتی الظهر و العصر، این صنف و طائفه می گوید هر وقت سایه به اندازه قامت و قامتان شد، یعنی ذراع و ذراعان شد، وقت نماز ظهر و عصر تمام می شود، این صنف با صنف اول در تعارض است، چون اولی گفت: « إذا زالت الشمس دخل الوقتان»، تا آخر مسأله یکسان است، ولی صنف دوم می گوید نماز ظهر مقید به قامت است، نماز عصر هم مقید به قامتان می باشد، البته گفتیم که قامت و قامتان به معنی ذراع و ذراعان است.
1: روی الشیخ فی التهذیب عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَكِيمٍ قَالَ: « سَمِعْتُ الْعَبْدَ الصَّالِحَ ع وَ هُوَ يَقُولُ إِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الظُّهْرِ زَوَالُ الشَّمْسِ وَ آخِرَ وَقْتِهَا قَامَةٌ مِنَ الزَّوَالِ وَ أَوَّلَ وَقْتِ الْعَصْرِ قَامَةٌ وَ آخِرَ وَقْتِهَا قَامَتَانِ قُلْتُ فِي الشِّتَاءِ وَ الصَّيْفِ سَوَاءٌ قَالَ نَعَمْ»[6]

بنابراین، این حدیث با اولی کاملاً در تعارض است، چون اولی می گفت وقت وسیع است، در عین حال که با اولی در تعارض است، با سومی نیز در تعارض می باشد، سومی این است:« الذراع و الذراعان، أوّل وقتی الظهر و العصر»، دومی در عین حالی که با اولی مخالف بود، با سومی هم مخالف است، چون سومی می گوید همین که ذراع شد، وقت ظهر است، همین که ذراعان شد، وقت عصر است، بین اینها تعارض است.
روی ذَرِيحُ الْمُحَارِبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ أُنَاسٌ وَ أَنَا حَاضِرٌ إِلَى أَنْ قَالَ فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ إِنَّا نُصَلِّي الْأُولَى إِذَا كَانَتْ عَلَى قَدَمَيْنِ وَ الْعَصْرَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَقْدَامٍ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع النِّصْفُ مِنْ ذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ»
بنابراین سومی با دومی مخالف شد، دومی با اولی مخالف بود، سومی هم با دومی مخالف است، حتی با اولی هم مخالف است.
عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: « كَانَ حَائِطُ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص قَبْلَ أَنْ يُظَلَّلَ قَامَةً وَ كَانَ إِذَا كَانَ الْفَيْ ءُ ذِرَاعاً وَ هُوَ قَدْرُ مَرْبِضِ عَنْزٍ صَلَّى الظُّهْرَ فَإِذَا كَانَ ضِعْفَ ذَلِكَ صَلَّى الْعَصْرَ»[7]

سومی با دومی مخالف است، دومی می گفت ذراع و ذراعان آخر است، این می گوید اول وقتش است.
الرابع: القدمان و أربع أقدام
أوّل وقتی الظهر و العصر، اتفاقاً چهارم با سوم یکی است، اولی گفت از اول ظهر تا آخر وقت نماز ظهر و عصر است، دومی گفت از اول تا یک ذراع مال ظهر است، تا دو ذراع مال عصر است، سومی و چهارمی وارونه گفت، یعنی گفت اگر به اندازه ذراع شد، اول ظهر است، اگر به اندازه ذراعان شد، اول عصر است، پس ما در اینجا چهار دسته روایات داریم.
دسته اول گفت سر تاسر وقت است، دسته دوم گفت همین که ذراع شد، ظهر تمام است، ذراعان شد، عصر تمام است، سومی گفت و چهارمی گفت اول عشق است، یعنی همین که ذراع و ذراعان شد، وقت نماز ظهر و عصر شروع می شود.
جمع بین روایاتحال که بین این روایات تعارض است، باید به گونه ای این مشکل را حل کنیم، چگونه حل کنیم؟
مرحوم آیت الله بروجردی روایات را می خواند و می فرمود اتفاقاً خودِ روایات ما، این مشکل را حل کرده است، بله ما هم قبول داریم که بین این روایات تعارض است، اما این تعارض را خودِ این روایات حل کرده است، کدام روایت؟ حضرت می فرماید همین که زوال شد، وقتِ ظهر و عصر داخل می شود، اگر اشخاص اهل نافله نیستند، اینها می توانند اول وقت بخوانند، اما کسانی که می گویند اول عشق مال ذراع و ذراعان است، این مال کسانی است که می خواهند نافله بخوانند.
بنابراین، آنکه می گفت اول بخواند، مال کسی بود که حال خواندن نافله را ندارد، اما آنکس که می گوید از ذراع و ذراعان شروع کند، این مال کسی است که نماز نافله بخواند.
المقام الثانی: لو سلمنا التأخیر فما هو وجه الجمع بین العناوین المختلفة؟
أمّا الأوّل، فقد جاء وجهه فی الحدیث المروی عن أبی جعفر ع الباقرّ ع و حاصله: أنّه التأخیر بأحد العناوین الثلاث لمکان النافلة، روی زُرَارَةُ قَالَ لِي أَبُو جَعْفَرٍ ع حِينَ سَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ إِنَّ حَائِطَ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ص كَانَ قَامَةً فَكَانَ إِذَا مَضَى مِنْ فَيْئِهِ ذِرَاعٌ صَلَّى الظُّهْرَ وَ إِذَا مَضَى مِنْ فَيْئِهِ ذِرَاعَانِ صَلَّى الْعَصْرَ ثُمَّ قَالَ أَ تَدْرِي لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ قُلْتُ لِمَ جُعِلَ ذَلِكَ قَالَ لِمَكَانِ النَّافِلَةِ فَإِنَّ لَكَ أَنْ تَنْتَفِلَ مِنْ زَوَالِ الشَّمْسِ إِلَى أَنْ يَمْضِيَ الْفَيْ ءُ ذِرَاعاً فَإِذَا بَلَغَ فَيْئُكَ ذِرَاعاً مِنَ الزَّوَالِ بَدَأْتَ بِالْفَرِيضَةِ وَ تَرَكْتَ النَّافِلَة»[8]

مشکل حل شد، بنابراین هردو جایز است، آنکس که می خواهد نافله نخواند، اول شروع کند، اما کسی که می خواهد نافله بخواند، نافله وقتش تا ذراع است، همین که ذراع شد، وقت نافله می گذرد، شروع کند به فریضه. در نتیجه تعارض بوسیله این حدیث از بین می رود و هیچ نوع اختلافی در این روایات نیست.
تلخّص من جمیع هذا: اولاً، اختلاف عناوین ثلاثه را رفع کردیم، عناوین ثلاثه عبارت بودند از: الذراع و الذراعان، القامة و القامتان، القدمان و أربع أقدام. قامت را به معنای دیوار نگرفتیم، بلکه به معنای ظل و سایه دیوار گرفتیم،
اما اختلاف دوم این بود که اولی می گفت، اول نماز بخواند، اما دومی و سومی می گفت باید صبر کند تا ذراع و ذراعان بشود، برخی مُؤیِّد اولی بود و برخی غیر مُؤیِّد، امام (ع) می فرماید: « أَ تَدْرِي لِمَ جُعِلَ الذِّرَاعُ وَ الذِّرَاعَانِ»؟ برای این است که آسان باشد، یعنی آنکس که می خواهد نافله بخواند، صبر کند و نافله را بخواند، فریض را در ذراع و ذراعان بخواند، اما کسی که می خواهد نافله را نخواند، او از اول شروع کند، مرحوم آیت الله بروجردی اینها را خیلی خوب و قشنگ بیان کرده و در تقریرات ایشان هم است.
الجمع بین الصلاتین البته این مسأله خارج از بحث است، ارتباط دارد، اما خارج از آیات است، اگر شما پیش اهل سنت دو نماز را جمع کنید، خیلی به شما ایراد و اشکال می گیرند، من در اینجا این عنوان را (که جمع بین صلاتین باشد) آوردم که خودِ شان هم قائلند:
1: الجمع بین الصلاتین فی عرفه و مزدلفة.
کسانی که مکه رفته اند، اهل سنت در عرف نماز ظهر و عصر را یکجا می خوانند، در مزدلفه که ازعرفه راه می افتند و وقت مغرب می گذرد، در موقع نماز عشاء، نماز مغرب و عشا را یکجا می خوانند، اگر واقعاً جمع سبب می شود که نماز در غیر وقتش واقع شود، پس همه مسلمان ها در غیر وقت نماز می خوانند، آقایان اهل سنت می گویند جمع شما بین الصلاتین در غیر وقت است، ما در جواب می گوییم که خودِ شما نیز در عرفه و مزدلفه جمع می کنید، در عرفه اول وقت می خوانید، در مزدلفه در آخر وقت می خوانید، اگر جمع بین صلاتین در خارج وقت است، لازم می آید که این دو نماز شما خارج از وقت باشد.
2: الجمع بین الصلاتین فی السفر
غیر از ابوحنیفه، همه فقهای اهل سنت می گویند مسافر می تواند نمازش را جمع کند، چرا؟ چون رسول الله در سفر جمع می کرد. اگر واقعاً جمع بین صلاتین، صلات در خارج وقت است، پس نماز مسافر خارج از وقت است.
3: الجمع بین الصلاتین فی الحضر لأجل العذر
این را هم قائلند، و می گویند اگر لیله مطیره شد، یعنی شب بارانی و زمین گل آلود است، مسلمانان نمی توانند در یک مسجد نمی توانند دوبار نماز بخوانند، می توانند نماز خود را جمع کنند، اگر واقعاً جمع بین الصلاتین، نماز در خارج وقت است، پس این مسأله چیست؟ چون همه شان قائلند.
بله، اهل سنت در حال حضر جمع بین الصلاتین را در حال اختیار قائل نیستند، و حال آنکه ما قائل هستیم و ما (شیعه) برای این جمعِ خود، سی تا روایت داریم، یعنی سی تا روایت داریم که:« جَمَعَ رسولُ الله ص بین الصلاتین من غیر سفر و لا مطر و لا خوف.
الجمع بین الصلاتین فی الحضر اختیاراًاتفقت الإمامیة علی أنّه یجوز الجمع بین الصلاتین فی الحضر اختیاراً و إن کان التفریق أفضل
روی الشیخ باسناده عَنْ عُبَيْدِ بْنِ زُرَارَةَ قَالَ: « سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنْ وَقْتِ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ فَقَالَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ دَخَلَ وَقْتُ الظُّهْرِ وَ الْعَصْرِ جَمِيعاً إِلَّا أَنَّ هَذِهِ قَبْلَ هَذِهِ ثُمَّ أَنْتَ فِي وَقْتٍ مِنْهُمَا جَمِيعاً حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ»[9]
.
و بما مرّ یظهر أنّ الجمع بین الصلاتین لیس بمعنی کون صلاة فی وقت صلاة أخری، بل کلّ فی وقت المشترک، غایة الأمر یفوت وقت الفضیلة الواحدة من الصلاتین، فمن جمع فی وقت الظهر یفوته وقت فضیلة العصر، و الروایات من أئمة أهل البیت ع متوفّرة، خصوصاً ما عرفت من دلالة الآیات علی الوقت المشترک ... و أمّا الروایات من جانب أهل السنّة، فهناک ثلاثون روایة تدلّ علی الجمع تذکر قلیلاً منها:
روی مسلم فی صحیحه عن ابن عباس، قال: «صلّی رسول الله ص الظهر و العصر جمیعاً و المغرب و العشاء جمعیاً فی غیر خوف و لا سفر»[10]

و من أراد الإحاطة بتلک الروایات فعلیه الرجوع إلی کتابنا «الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف» فسیجد فیه ما یکفیه.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص146، من أبواب المواقیت، ب8، ح22 ط آل البیت.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص149، من أبواب المواقیت، ب8، ح31 ط آل البیت.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص144، من أبواب المواقیت، ب8، ح14 ط آل البیت.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص145، من أبواب المواقیت، ب8، ح15 ط آل البیت.

[5] تذکرة الفقهاء، علامه حلی، ج2، ص300.

[6] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص148، من أبواب المواقیت، ب8، ح29 ط آل البیت.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج4 ص142، من أبواب المواقیت، ب8، ح7 ط آل البیت.

[8] تهذیب الأحکام، شیخ طوسی، ج2، ص20، تحقیق خرسان.

[9] تهذیب الأحکام، شیخ طوسی، ج2، ص20، تحقیق خرسان.

[10] شرح صحیح مسلم للنووی، ج5، ص213.