جلسه 1396/12/26

بسم الله الرحمن الرحیم



فقه القرآن

موضوع: فقه القرآن
ما تا کنون به این نتیجه رسیدیم که «آیات الأحکام» را نمی شود شمارش قطعی کرد و آنها را محدود نمود، زیرا یک رشته آیاتی است که ائمه اهل بیت (ع) از آنها استفاده حکم شرعی کرده اند و حال آنکه آقایان آنها را در «آیات الأحکام» نیاورده اند.
علاوه براین، موضوعاتی داریم که جنبه فقهی دارد و حال آنکه جزء «آیات الأحکام» شمرده نشده اند، ولذا ما آن مقدار که می توانیم آیات را بحث می کنیم بدون آنکه آنها را در شمارش معین حصر کنیم.
اختلاف المناهج فی تفسیر آیات الأحکامآخرین مطلبی که به عنوان مقدمه بیان کرد، این مطلب است که، منهج، روش و شیوه در تدریس آیات الأحکام بر دو گونه است:
1- منهج شیعه در تفسیر آیات الأحکاممنهج و روش اول، منهج شیعه است، شیعیان کتاب هایی که در باره آیات الأحکام نوشته اند، در واقع بحث آنها بحث موضوعی است، به این معنی که تمام آیات مربوط وضو را یکجا آورده اند، و هکذا تمام آیات مربوط به غسل را یکجا آورده اند، و همچنین تمام آیات راجع به نماز،اوقات نماز و شرائط نماز را یکجا مورد بررسی قرار داده اند، و نیز تمام تمام آیات راجع به زکات را یکجا بحث کرده اند، این منهج وروش، منهج و روش شیعیان و علمای شیعه است، یعنی علمای شیعه از آن زمانی دست به قلم شده اند در باره «آیات الأحکام» کتاب نوشته اند و کتابهای شان در اختیار ما قرار گرفته، روش و شیوه شان همین بوده و تا کنون نیز چنین است، یعنی در واقع آیات را به صورت موضوع جمع می کنند و سپس در باره آنها بحث می کنند، الآن کتاب «زبدة البیان» محقق اردبیلی موجود است، هکذا کتاب «فقه القرآن» قطب راوندی، همچنین کتاب « کنز العرفان» فاضل مقداد و هکذا سایر کتاب ها که در اختیارما می باشند، همه شان چنین هستند، یعنی در واقع آیات را یکجا جمع می کنند و بحث می کنند و بحث شان بحث موضوعی است.
از اینجا می فهمیم که تفسیر موضوعی حالت سابقه داشته است، یعنی اختصاص به عصر اخیر ندارد. حتی کتاب شریف «بحار الأنوار» مرحوم علامه مجلسی در واقع یکنوع تفسیر موضوعی است، زیرا هر موضوعی که بحث می کند، قبلاً آیات آن موضوع را می آورد، اجمالاً آنها را طبق تفسیر مجمع البیان یا تفاسیر دیگر تفسیر می کند، سپس روایات را در آن زمینه می آورد، آقایان اگر کتاب بحار علامه مجلسی را مطالعه کنند، ایشان در تمام ابواب آیات آن باب را جمع کرده، من یک موقع می خواستم در باره موضوعی بحث کنم، به گمان خودم آیات آن موضوع را جمع کردم (با اینکه من ابزاری مانند کشف الآیات در اختیار داشتم) بعداً گفتم به کتاب گرانسنگ و شریف «بحار الأنوار» مراجعه کنم، متوجه شدم که یک آیه ایشان آورده که از قلم من افتاده است.
بنابراین، ایشان یک کار عظیمی را انجام داده، یکی از مزایای مرحوم مجلسی این است که کار جمعی را ایجاد کرده، یعنی صد ها شاگرد داشته و از آنها کمک می گرفته، در واقع آنها آیات و روایات را جمع می کرده اند، شرح آنها را خودش می نوشته، یعنی بیان به قلم خودش است، پس این یک روش و منهجی است که ما در «آیات الأحکام» داریم، اتفاقاً رئیس فرهنگ مصر بنام ذهبی که کتابی دارد بنام:« التفسیر و المفسّرون» ایشان در کتابش این منهج و روش شیعه را می نویسد و تا حدی می پسندد و می گوید این منهج و روش، منهج و روش خوبی است.
2- منهج و روش اهل سنت در تفسیر آیات الأحکامعلمای اهل سنت، منهج و روش شان با شیعه فرق می کند، آنها طبق قرآن پیش رفته اند، به این معنی که از سوره بقره شروع می کنند و در سوره «الناس» ختم می کنند، قهراً ناچارند که تکرار کنند، چون آیاتی مربوط به صلات در سوره های مختلف آمده، آنها به این مسئله عنایت ندارند، طبق «قرآن» تفسیر ترتیبی نوشته اند و تمام کرده اند.
منهج استاد سبحانی در تفسیر آیات الأحکام ولی ما از هردو منهج و روش(هم منهج شیعه و هم منهج اهل سنت) استفاده می کنیم.
حق کشی ذهبی نسبت به شیعهنکته قابل ذکر اینکه: جناب ذهبی که یکی از علمای مصر و وزیر فرهنگ مصر است، در عین حالی که منهج و روش شیعه را پسندیده، یکدانه حق کشی کرده و آن اینکه مُفَسِّر اول را بعد از پیغمبر اکرم (ص) ابن عباس معرفی کرده، و حال آنکه مُفَسِّر اول بعد از رسول خدا، امیر المؤمنین (ع) است، ابن عباس هر چه دارد از حضرت علی (ع) دارد، زیرا شاگرد آن حضرت می باشد.
قضاوت غیر منصفانه نسبت به شیعهبعضی از نویسندگاه غیر منصف و یا بی اطلاع، نسبت به شیعه کم لطفی می کنند و می گویند شیعه آثاری ندارد و اگر هم آثاری داشته، این آثار از بین رفته، در حالی که من کتابهای «تفسیر الآیات» را که شیعه نوشته است، مقداری از آنها را آورده ام تا روشن شود که یک چنین اتهام و بی انصافی اساس ندارد، البته بعضی از آنها در دست نیست، یعنی آن کتاب هایی که مال اصحاب حضرت علی و ائمه (علیهم السلام) است، اما آنان که اصحاب ائمه نیستند و جزء علمای بعد از اصحاب ائمه حساب می شوند در اختیار ما می باشد و باید بدانیم که شیعه چقدر برای قرآن خدمت کرده است.
اختلاف المناهج[1]
فی تفسیر آیات الأحکام
إنّ الدارج عند أهل السنة هو دراسة آیات الأحکام حسب ترتیب السور القرآنیة، فما ورد فی سورة البقرة یبحث فیها حتّی تتمّ دراسة آیات السورة، ثمّ یبدأون بدراسة ما ورد فی سورة آل عمران، و علیه درج الجصّاص فی کتابه، و من جاء بعده – البته بهترین کتاب اهل سنت در باره« آیات الأحکام) کتاب جصّاص است، ایشان فقیه حنفی است -
و لکن المنهج عند الشیعة غیر ذلک، فهم یدرسون جمیع الآیات الواردة فی موضوع واحد من السور المختلفة فی باب، ثم ینتقلون إلی موضوع آخر مثل ما تقدّم، مثلاً یُدرس جمیع ما یرجع إلی الوضوء و الغسل و التیمم الّتی یجمعها عنوان واحد، مرّةً واحدة، و هذا أنسب بالوقوف علی مقاصد الآیات.
قال عبد الوهاب خلّاف: « أوّل واجب علی من یتأهّل للاجتهاد أن یحصی آیات الأحکام فی القرآن، و یجمع آیات کلّ نوع منها بحیث یکون بین یدیه کلّ آیات القرآن فی الطلاق، و کلّ آیاته فی الإرث، و کلّ آیاته فی البیع، و کلّ آیاته فی العقوبات، و هکذا، ثمّ یدرس هذه الآیات دراسة عمیقة و یقف علی أسباب نزولها، و علی ما ورد فی تفسیرها من السُنَّة.
و من آثار للصحابة أو التابعین، و علی ما فسّرها به المفسّرون، و یقف علی ما تدلّ علیه نصوصها، و ما تدلّ علیه ظواهرها، و علی المحکم منها و المنسوخ و ما نسخه»[2]

أقول: إنّ ما أوجبه الأستاذ، و هو جعل آیات کلّ باب علی حدة و دراستها، قد قام بتحقیقه علماء الشیعة قبل قرون.
الکتب المشهورة المؤلّفة فی آیات الأحکام عند الفریقینمرحوم آقا بزرگ تهرانی کتابی دارد بنام:« الذریعة إلی تصانیف الشیعة»، چرا این کتاب را نوشته است؟ می گوید در آن زمان یک مرد مسیحی (جرج زیدان) در لبنان تاریخی نوشته در چهار جلد، در آن کتاب خودش نسبت به شیعه جسارت کرده و گفته: «لیست للشیعة آثار» و اگر هم آثاری بوده از بین رفته، ایشان (آقا بزرگ تهرانی) مامور شد که این کتاب را در رد این آدم بنویسد، همین که این جمله آن مرد مسیحی گفته، ایشان مامور می شود که این کتاب را بنویسد بخاطر بی اساس بودن و رد کردن گفته او (جرج زیدان)، و در این کتاب خودش آثار شیعه را از «الف» تا « یاء» می نویسد و راجع به آیات الأحکام سی کتاب را نام می برد – البته این یک تحقیق فردی است، اگر تحقیق جمعی بشود، حتماً رقم بالاتر از آن است که ایشان آورده -
در سال های هزارو سیصد و سی (1330) قمری، یعنی در واقع صدو هشت (108) سال قبل در مصر و لبنان، علیه شیعه یک چیز های نوشته شد که شیعه یک جمعیتی هستند که عیناً مثل قارچ از دل زمین بیرون آمده اند و از خود آثاری ندارند، سه بزرگوا علیه این تبلیغات وسیع و مسموم قیام کرد:
 
1: شیخ آقا بزرگ تهرانی.2: شیخ محمد حسین کاشف الغطاء.3: سید حسن صدر.مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی کتاب «الذریعه إلی تصانیف الشیعه» را نوشت که چندین جلد است.
شیخ محمد حسین کاشف الغطاء، نسبت به کتاب جرج زیدان، انتقاد تاریخی کرد، جرج زیدان که کتاب «تاریخ الآداب اللغة العربیه» را نوشته و در کتاب خودش این جمله ها را آورده، بنا شد که ایشان (کاشف الغطاء) این کتاب را نقد تاریخی کند.
سید حسن صدر هم بنا شد که کتابی بنویسد و پیشگام بودن شیعه را در تأسیس علوم ثابت کند، کتاب ایشان بنام:
« تأسیس الشعیة الکرام لعلوم الإسلام» ، پس بنا شد که هر کدام یک گوشه کار را بگیرند، قرار شد که آقا بزرگ تهرانی اسامی کتب شیعه را بنویسد، و قرار شد که شیخ کاشف الغطاء نقد تاریخی کند، سید حسن صدر هم قرار شد که پیشگام بودن شیعه را در علوم اسلامی ثابت کند.
قد تقدّم من الباحث الکبیر الشیخ آقا بزرگ الطهرانی أنّة قد ألّف فی آیات الأحکام ما یناهز ثلاثین کتاب، غیر أنّا نشیر إلی أشهر هذه الکتب:
1: «فقه القرآن» للشیخ الإمام قطب الدین الراوندی [3]
، المتوّفی573 هجری» و قد طبع عام1405 هجری
2: «کنزالعرفان» للشسخ جمال الدین أبی عبد الله المقداد السیوری (المتوفی826 هجری) من تلامذة الشهید الأول، طبع فی جزأین عام1384) هجری.
3:«زبدة البیان فی أحکام القرآن» للمولی أحمد بن محمد المعروف بالمحقق الأردبیلی (المتوفی993 هجری)، صاحب:«مجمع الفائدة و البرهان»، و قد طبع غیر مرّة.
4: «مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام» للشیخ الجواد الکاظمی، المتوفی أواسط القرن الحادی عشر، و قد فرغ من تألیفه عام1043 هجری، طبع فی أربعة أجزاء عامل1387 هجری.
5:« قلائدة الدرر فی بیان آیات الأحکام بالأثر» تألیف الشیخ أحمد بن الشیخ اسماعیل بن الشیخ عبد النبی الجزائری النجفی (المتوفی1151 هجری) طبع عام1327 هجری.
و أمّا ألّفه أهل السنّة، فهو کالتالی:1:«أحکام القرآن» لأبی عبد الله محمد بن إدریس الشافعی المتوفی عام(204 هجری) بمصر.
2: «أحکام القرآن» تألیف أبی بکر أحمد بن علی الرازی الحنفی المعروف بالجصّاص (المتوفی370 هجری)، طبع سنة1325 هجری، و أُعید طبعه بالأوفست عام1406 هجری، و هو کتاب قیّم استفاد منه أکثر من تأخّره عنه.
این کتاب، خیلی کتاب خوبی است و ما را از اکثر کتاب های اهل سنت بی نیاز می کند.
3:«أحکام القرآن» لعماد الدین بن محمد الطبری المعروف بالکیاهراسی (المتوفی 504 هجری) طبع جزأین، نشرته دار الکتب العلمیة، بیروت عام1405 هجری.
4: «أحکام القرآن» لأبی بکر محمد بن عبد الله المعروف بابن العربی ( 468 -543 هجری) طبع فی دار المعرفة، بیروت عام1392 هجری، و قدّم له علی محمد البجاوی. این ابن العربی، غیر از آن ابن العربی عارف است.
5: «تفسیر آیات الأحکام» للشیخ محمد علی السایس، و قد جمع مادته من أمّهات کتب التفسیر و الحدیث و الفقه، و قد أُعید طبعه فی دار ابن الکثیر و دار القادر.
هذه النماذج ممّا ألّفه علماء الفریقین حول آیات الأحکام، و أمّا کتابنا هذا فقد رکّزنا فیه علی دراسة الآیات الّتی وقع فیها خلاف بین الفریقین، و نبدأ بما ورد حول الطهارة بإذن الله تبارک و تعالی.
 

[1] مناهج، جمع منهج، منهج، یعنی روش و شیوه.

[2] مصادر التشریح الإسلامی، ص14.

[3] قبرش در شهر مقدس قم و صحن حضرت معصومه (سلام الله علیها) است.