جلسه 1396/12/20

بسم الله الرحمن الرحیم



آيا جاني علاوه بر پرداخت ديه، ضامن پرداخت هزينه درماني مجني عليه مي باشد يا نه؟

موضوع: آیا جانی علاوه بر پرداخت دیه، ضامن پرداخت هزینه درمانی مجنی علیه می باشد یا نه؟
بحث راجع به ضررهایی است که مجنی علیه متکفل می شود، با روایاتی استدلال می شود که شش تای آنها را خواندیم، الآن روایت هفتم را می خوانیم، عرض کردم که این روایات ارتباط به بحث ما ندارند، چون در این شش روایت، مباشر یا جاهل است یا اراده اش مقهور اراده سبب است و حال آنکه در مورد بحث ما جناب «مجنی علیه» نه جاهل است و نه اراده اش مقهور اراده سبب است، بلکه خودش مستقیماً برای معالجه به پزشک مراجعه می کند ولذا از این روایات در محل بحث نمی توانیم استفاده کنیم، روایت هفتم را می خوانیم که شاید اقرب به ادعا باشد.
روایت هفتمهمان گونه که توجه دارید، ما یک کلمه «مُنجِد» داریم و یک کلمه مُستَنجِد، آنکس که به کمک می طلبد، به می گویند: «مُستَنجِد»، آنکس که کمک می کند، به او می گویند:« مُنجِد»، در زمان سابق شهر ها و روستاها چندان امنیت از ناحیه مخالف نداشتند، قبیله ای بر قبیله دیگر حمله می کرد، زنان شان را اسیر می کردند و اموالش را به غارت می بردند، یک قبیله ای در معرض خطر قرار گرفته بود، این قبیله ای که در معرض خطر قرار گرفته بودند، سراغ یک قُلچماقی رفتند و از او درخواست کمک کردند و او هم به درخواست اینها جواب مثبت داد و آمد و لذا بر اسب خود سوار شد و به قصد کمک به این قبیله حرکت کرد، ولی جناب قُلچُماق در مسیرش به یک آدمی برخورد کرد که سر چاهی ایستاده بود، برای اینکه خودش را زودتر به قبیله برساند، آن شخص ایستاده را هُل داد، بعداً معلوم می شود که او سر چاه ایستاده بوده و می خواسته از چاه آب بکشد و با هل دادن آقای قلچماق در چاه افتاده و در همانجا مرده است، در هر صورت جناب قلچماق ومنجد رفت و شر دشمن را از سر این قبیله کوتاه کرد، یعنی کاری کرد که دشمن پا بر فرار گذاشتند و رفتند، این آدم وسط قبیله آمد و گفت من توانستم شر دشمن را از شما دفع کنم، مردم قبیله گفتند: کار خوبی کردی، اما یک کار بدی هم در این وسط انجام دادی، گفت: چه کار بدی ؟ گفت آنکس را که هُل دادی، او با هل دادنت در چاه افتاد و مرد، گفت من نظر نداشتم و می نمی دانستم که در آنجا چاهی است و با هل دادن من او در چاه می افتد، فقط او را هل دادم که کنار برود تا راه باز بشود تا من زودتر خودم را به شما برسانم، در اینجا امام می فرماید دیه مقتول و در چاه افتاده را نباید مباشر بپردازد، بلکه باید دیه اش را مُستَنجِد ها و قبیله دعوت کننده بدهند، زیرا آنها سبب شدند که این قُلچُماق را دعوت کنند، در اینجا سبب اقوی از مباشر است و حال آنکه مباشر در اینجا عالم بوده و می دانسته که طرف در اینجا است، اراده اش هم مقهور اراده مستنجد ها و دعوت کننده ها نبوده است.
بنابراین، این روایت، با روایات قبلی فرق پیدا کرد، در روایات قبلی مباشر یا جاهل بود یا اراده اش مقهور اراده سبب بود، ولی در اینجا آقای مباشر هم عالم است و هم اراده اش مقهور اراده سبب نیست، مع الوصف حضرت می فرماید جناب مباشر نباید دیه را بدهد، بلکه باید سبب بدهد که مستنجد ها و دعوت کننده ها باشند.
 
متن روایت7- مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَيْفٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ الثَّانِي ع وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُلَيْمَانَ وَ يُونُسَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالا سَأَلْنَا أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا ع: « عَنْ رَجُلٍ اسْتَغَاثَ بِهِ قَوْمٌ لِيُنْقِذَهُمْ مِنْ قَوْمٍ يُغِيرُونَ عَلَيْهِمْ لِيَسْتَبِيحُوا أَمْوَالَهُمْ وَ يَسْبُوا ذَرَارِيَّهُمْ فَخَرَجَ الرَّجُلُ يَعْدُو بِسِلَاحِهِ فِي جَوْفِ اللَّيْلِ لِيُغِيثَ الْقَوْمَ الَّذِينَ اسْتَغَاثُوا بِهِ فَمَرَّ بِرَجُلٍ قَائِمٍ عَلَى شَفِيرِ بِئْرٍ يَسْتَقِي مِنْهَا فَدَفَعَهُ وَ هُوَ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ وَ لَا يَعْلَمُ فَسَقَطَ فِي الْبِئْرِ فَمَاتَ وَ مَضَى الرَّجُلُ فَاسْتَنْقَذَ أَمْوَالَ أُولَئِكَ الْقَوْمِ الَّذِينَ اسْتَغَاثُوا بِهِ فَلَمَّا انْصَرَفَ إِلَى أَهْلِهِ قَالُوا لَهُ مَا صَنَعْتَ قَالَ قَدِ انْصَرَفَ الْقَوْمُ عَنْهُمْ وَ أَمِنُوا وَ سَلِمُوا فَقَالُوا لَهُ أَ شَعَرْتَ أَنَّ فُلَانَ بْنَ فُلَانٍ سَقَطَ فِي الْبِئْرِ فَمَاتَ فَقَالَ أَنَا وَ اللَّهِ طَرَحْتُهُ قِيلَ وَ كَيْفَ ذَلِكَ فَقَالَ إِنِّي خَرَجْتُ أَعْدُو بِسِلَاحِي فِي ظُلْمَةِ اللَّيْلِ وَ أَنَا أَخَافُ الْفَوْتَ عَلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ اسْتَغَاثُوا بِي فَمَرَرْتُ بِفُلَانٍ وَ هُوَ قَائِمٌ يَسْتَقِي مِنَ الْبِئْرِ فَزَحَمْتُهُ وَ لَمْ أُرِدْ ذَلِكَ فَسَقَطَ فِي الْبِئْرِ فَمَاتَ فَعَلَى مَنْ دِيَةُ هَذَا فَقَالَ دِيَتُهُ عَلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ اسْتَنْجَدُوا الرَّجُلَ فَأَنْجَدَهُمْ وَ أَنْقَذَ أَمْوَالَهُمْ وَ نِسَاءَهُمْ وَ ذَرَارِيَّهُمْ أَمَا إِنَّهُ لَوْ كَانَ بِأُجْرَةٍ لَكَانَتِ الدِّيَةُ عَلَيْهِ وَ عَلَى عَاقِلَتِهِ دُونَهُمْ وَ ذَلِكَ أَنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ أَتَتْهُ امْرَأَةٌ عَجُوزٌ تَسْتَعْدِيهِ عَلَى الرِّيحِ فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنِّي كُنْتُ نَائِمَةً عَلَى سَطْحٍ لِي وَ إِنَّ الرِّيحَ طَرَحَنِي مِنَ السَّطْحِ فَكَسَرَتْ يَدِي فَأَعْدِنِي عَلَى الرِّيحِ فَدَعَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الرِّيحَ فَقَالَ لَهَا مَا دَعَاكِ إِلَى مَا صَنَعْتِ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ فَقَالَتْ صَدَقْتَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ رَبَّ الْعِزَّةِ جَلَّ وَ عَزَّ بَعَثَنِي إِلَى سَفِينَةِ بَنِي فُلَانٍ لِأُنْقِذَهَا مِنَ الْغَرَقِ وَ قَدْ كَانَتْ أَشْرَفَتْ عَلَى الْغَرَقِ فَخَرَجْتُ فِي سَنَنِي - وَ عَجَلَتِي إِلَى مَا أَمَرَنِيَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ فَمَرَرْتُ بِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ هِيَ عَلَى سَطْحِهَا فَعَثَرْتُ بِهَا وَ لَمْ أُرِدْهَا فَسَقَطَتْ فَانْكَسَرَتْ يَدُهَا فَقَالَ سُلَيْمَانُ يَا رَبِّ بِمَا أَحْكُمُ عَلَى الرِّيحِ فَأَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ يَا سُلَيْمَانُ- احْكُمْ بِأَرْشِ كَسْرِ يَدِ هَذِهِ الْمَرْأَةِ عَلَى أَرْبَابِ السَّفِينَةِ الَّتِي أَنْقَذَتْهَا الرِّيحُ مِنَ الْغَرَقِ فَإِنَّهُ لَا يُظْلَمُ لَدَيَّ أَحَدٌ مِنَ الْعَالَمِين »[1]

با این حدیث استدلال می کنند و می گویند اشکالات قبلی شما بر این روایت وارد نیست، چون در اینجا جناب مُنجِد ( مباشر) هم عالم است و هم اراده اش مقهور اراده سبب (مُستَنجد ها) نیست، در اینجا مباشر باید ضامن باشد و حال آنکه ضامن نیست، بلکه سبب ضامن است.
بنابراین، اشکالات قبلی که می گفتیم علت اینکه مباشر در آنجا ها ضامن نیست چون یا جاهل است یا اراده اش مقهور اراده سبب است، ولی در اینجا نه جناب مباشر جاهل است و نه اراده اش مقهور اراده سبب است و در عین حال امام فرموده مباشر ضامن نیست. مانحن فیه نیز از این قبیل است، من در بیمارستان مراجعه می کنم تا زخم خود را مداوا کنم، هم عالم هستم و هم اراده ام مقهور اراده سبب نیست.
اشکالات روایتولی این روایت دوتا اشکال دارد:
اوّلاً، در سند روایت، محمد بن اسلم است، نجاشی می گوید:« إنّه کان غالیاً و فاسد الحدیث».
ثانیاً، من احتمال می دهم حضرت که می فرماید دیه مقتول را قبیله مستنجد و کمک طلب کننده بدهد نه منجد و مباشر، حکم حضرت (ع) در اینجا حکم اخلاقی است، به این معنی حالا که آقای منجد و قلچماق به کمک شما آمده و این همه زحمت کشیده، سزاوار نیست که دیه این مقتول را هم بدهد، بهتر این است که دیه او را شما بدهید، این حکم حضرت در واقع، یک حکم اخلاقی است.
پس اولاً، سند روایت ضعیف است و با روایتی که سندش ضعیف باشد نمی شود احتجاج کرد، علاوه براین، احتمال می دهیم که حکم امام (ع) در اینجا یک حکم اخلاقی باشد، یعنی اولاً و بالذات دیه بر گردن مباشر منجد است نه بر گردن سبب (مستنجد ها)، و چنانچه در این مورد می بینید که حضرت می فرماید دیه را سبب بدهد نه مباشر، این حکم امام (ع) جنبه اخلاقی دارد.
یلاحظ علیه: بأنّ الرّوایة ضعیفة لوجود محمد بن أسلم فی سندها، قال النجاشی: یقال:« أنّه کان غالیاً فاسد الحدیث» فلذلک لا یحتجّ بهذه الروایة، فإنّ قَتلَ المُنجِدِ المستقیَ (مفعول قتل) قتل شبه العمد و علیه الضمان، و لعلّ الحکم بأنّ الضمان علی المستنجد حکم أخلاقیّ، فإنّه ارتکب هذه الجریمة خطأً فی طریق إنجاء المُستَنجِدین، فمن له الغُنمُ فعلیه الغُرمُ.
البته روایات دیگر نیز در این زمینه داریم، ولی مضمون مجموع آنها این است که اگر حضرت می فرماید سبب ضامن است نه مباشر، مواردش خالی از این نیست، یا مباشر جاهل است یا اراده اش مقهور اراده سبب است.
تم الکلام فی الأدلّة الثلاثة، پس بحث ما در ادله ثلاثه به پایان رسید، ادله ثلاثه عبارت بودند از: قاعده اتلاف، قاعده تفویت، قاعده تسبیب.
الرابع: الروایات الواردة فی أجرة الطبیب و نفقات العلاج
ولی یک روایت داریم که در آنجا حضرت می فرماید: « ما دون السمحاق أجرة الطبیب».
تمام این روایت مربوط است به جرحی که بر سر وارد می شود، جرحی که بر سر وارد می شود گاهی از اوقات خدشه است که به آن می گویند:« الحارصه»، گاهی جرحی که بر گوش وارد می شود و کمی خون می آید، نامش:« الدّامیه» می باشد، گاهی جرح کاملاً وارد گوش می شود، تمام اینها را می گویند:« مادون السمحاق».
الجراح المختصّة بالرأس علی آقسام، نشیر إلی بعضها:
1- الحارصة: و هی الّتی تقشر الجلد شبه الخدش من غیر إدما، و فیها بعیر.
2- الدامیة: و هی الّتی تدخل فی اللحم یسیراً و یخرج معها الدم، و فیها بعیران.
3- الباضعة: و هی الّتی تدخل فی اللحم کثیراً و ربما یطلق علیها المتلاحمة، و فیها ثلاثة أبعرة.
4- السمحاق: و هی الّتی تقطع اللحم و تبلغ الجلدة الرقیقة المغشیة للعظم، و فیها أربعة أبعرة.
5- الموضحة: و هی التی تکشف عن وضح العظم، أی بیاضه، و فیها خمسة أبعرة.
پس پنج مرحله داریم، مرحله اول خدشه است، مرحله دوم خون می آید، مرحله سوم وارد گوش می شود، اما وارد پرده گوش نمی شود، یعنی پرده ای که بین گوش و استخوان است، اگر به آن رسید، اسم آن را می گویند: السمحاق»، مرحله پنجم هم موضحه است.
حضرت می فرماید: « ما دون السمحاق، أجرة الطبیب»، یعنی آقای جانی در پایین تر از سمحاق که حارصه، دامیه، و باضعة، باید اجرت طبیب را بدهد، پس این روایت، روایت خوبی است چون روایتی که می خواهد کاملاً مسئله را محقق کند.
حال که عبارت حدیث را خواندیم، بد نیست که این نکته را هم متذکر شوم و آن اینکه جناب کلینی دو روایت را یک روایت کرده و حال آنکه آنها دو روایتند و در دو موضوع، یعنی موضوع شان هم فرق دارد، اما اینکه این «جمع» مال کلینی است یا مال راوی، مسأله دیگری است.
ولی جناب شیخ طوسی این دو روایت از همدیگر جدا نموده است.
روایت کلینی مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ عَنْ أَبِي مَرْيَمَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:
« قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع أَنْ لَا يُحْمَلَ عَلَى الْعَاقِلَةِ إِلَّا الْمُوضِحَةُ فَصَاعِداً». این یک روایت است که اصلاً ارتباطی به مسأله ما ندارد.
همان گونه که توجه دارید در جنایت های خطئی، دیه را عاقله می دهند نه جانی، حضرت می فرماید: آن را که باید عاقله بدهند، پایین تر ها نیست، پایین تر ها کدامند؟ حارصه، دامیه، باضغه، بلکه از موضحه به بالاتر را می دهند.
بنابراین، اولاً، عاقله دیه جنایت های عمدی را نمی دهند، بلکه دیه جنایت های خطئی را می دهند، خطئی را هم که می دهند، از موضحه به بالاتر را می دهند، حتی سمحاق را هم نمی دهند، بلکه بالاتر از سمحاق را می دهند.
تا اینجا خودش یک روایت است که اصلاً ارتباطی به بحث ما ندارد
روایت دوم: « وَ قَالَ مَا دُونَ السِّمْحَاقِ أَجْرُ الطَّبِيبِ سِوَى الدِّيَةِ»[2]
. این هم روایت دوم است که کلینی هردو را جمع کرده و حال آنکه اینها دو روایتند نه یک روایت، روایت اول راجع به عاقله است، روایت دوم راجع به جانی می باشد.
اما شیخ طوسی این دو روایت جدا نقل کرده است، نخست روایت اول را نقل کرده، بعداً روایت دوم را نقل نموده است.
بنابراین، ما باید دو روایت را از همدیگر جدا کنیم، روایت اول راجع به قتل یا جرح خطئی است که عاقله آن را می پردازند، حضرت می فرماید پایین تر ها مال عاقله نیست، از موضحة به بالاتر مال عاقله است.
روایت دوم راجع به جنایت است، می فرماید اگر کسی جنایت کرد، علاوه براینکه دیه را بدهد، باید اجرت طبیب را هم بدهد.
ولی روایت دوم مفتابه نیست، یعنی احدی از فقهای ما به آن فتوا نداده ، روایت معرض عنه است، علاوه براینکه معرض عنه است، علی خلاف المقصود أدلّ، آن این است که شما می گویید اجرت طبیب را باید جانی بدهد، حضرت در سه جا می گوید، یعنی دامیه، حارصه و باضغه، و حال آنکه شما می گویید باید هر چهار جا را بدهد، حضرت سه جا را می گوید، و لعل اینکه سه جا را می دهد، چون اجرت طبیب در اینجا کم است و خیلی زیاد نیست.
بنابراین، اولاً، این روایت مفتابه نیست، بلکه معرض عنه است. ثانیاً، اگر کسی عمل کند، باید در این سه مورد عمل کند، مادون السمحاق، یعنی پایین تر از سمحاق، کلمه «دون» به معنای پایین تر است.
پس با این روایت نمی توانیم بگوییم همه جا را می گیرد.
ما تا اینجا چهار دلیل را خواندیم:
1؛ قاعده اتلاف.
2: قاعده تفویت.
3: قاعده تسبیب که هفت تا روایت داشت.
4: روایت هشتم.
این روایت هشتم که می گوید ما دون السمحاق، خیلی کم است. بقول معروف، زکات یک تخم مرغ، یک پنبه دانه است، یکدانه تخم مرغ خودش چیست که زکاتش باشد، خدشه چیست که أجرت طبیبش چه باشد.
یک کمی خون آماده، پانسمان می کند، اجرت طبیبش یک درهم است، یا یک کمی در گوش او فرو رفته، خیلی کم است، اگر حضرت در این موارد فرموده، ما نمی توانیم از این موارد تعدی کنیم به جاهای دیگر.
علاوه براین، این روایت معرض عنه است.
«بقی الکلام فی الدلیل الخامس» یعنی روایاتی که حضرت دست را قطع می کند ومی برد، بعداً فوراً طرف را در بیت خاصی می برد و به درمان او می پردازد که به آ ن می گوییم:« ترمیم موضع القطع».

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج29، ص623، من أبواب القصاص فی النفس، ب28، ح1، ط آل البیت.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج29، ص396، من أبواب موجبات الضمان، ب5، ح1، ط آل البیت.