جلسه 1396/11/21

بسم الله الرحمن الرحیم



عقد استيراد

موضوع: عقد استیراد
بحث ما در باره استیراد است، و من در جلسه گذشته استیراد را معنی کردم که استیراد چیست؟ استیراد این است که با طرف قرارداد می بندد که فلان مبلغ از تجارت یا از اجناس را به تدریج بدهد، و این طرف هم به تدریج ثمن را بپردازد، ما عرض کردیم که عمومات این را شامل است، ولی تنها شمول عمومات کافی نیست، بلکه باید ببینیم آیا در مقابل آن (عمومات) دلیل مخالف داریم یا نه، چون اگر دلیل مخالف باشد، عمومات را تخصیص می زند، ولذا ما ادله مخالف را می خوانیم که می گویند عمومات شامل است، اما مخصّص داریم، پنج دلیل اقامه کرده اند بر اینکه عمومات تخصیص خورده است.
الرابع: ما هو المانع من الصحّة؟
استدلّ بعض من لا یری صحّة عقد الاستیراد بوجود نذکرها تباعاً:
الأوّل: إنّه من باب بیع الدین بالدین
البته در روایات داریم که:« بیع الدین بالدین» باطل است، « بیع الدین بالدین» این است که نسیه بفروشم و نسیه بخرم، یعنی هم مبیع نسیه باشد و هم ثمن نسیه باشد، این مسلّماً باطل است، این روایت را از رسول خدا نقل کرده اند که: «لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ»
متن روایتعَنْ طَلْحَةَ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: « قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ»[1]
، البته راوی این حدیث طلحة بن زید است، اهل سنت طلحة بن زید را تضعیف کرده اند و می گویند وضع الحدیث می کرده، اما علمای شیعه طلحة بن زید را تضعیف نکرده اند، بلکه می گویند روایاتش قبول است، حتی سخت گیر ترین افراد که غالباً روایات اشخاص را رد می کنند، روایات ایشان را قبول می کنند، مثلاً ابن الولید کسی است که خیلی از افراد را رد کرده است، اما روایت ایشان را قبول کرده.
بنابراین، این روایت از نظر اهل سنت ضعیف است، به جهت اینکه معتقدند که طلحة بن زید، وضع حدیث می کرده، اما از نظر ما (شیعه) راوی قوی است، منتها باید بدانیم معنای حدیث که می گوید: «لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ» چیست، «لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ» این است که قبلاً دین بوده، آن دین قبلی را یا ثمن قرار می دهیم یا مثمن، دین قبلاً بوده، مثلاً قبلاً من بدهکار بودم، آن دین را ثمن قرار می دهی، مثمن را از من می گیری، هم آن نسیه است و هم این نسیه می باشد، دین بودن قبل از عقد است.
اما در عقد استیراد، «دین» قبل از عقد نیست، بلکه دین مع العقد است، «لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ» مربوط به جایی است که قبلاً دین بوده، آن را ثمن قرار می دهیم، مثمن هم که نسیه است، اما در استیراد این گونه نیست، یعنی دین قبل نیست، بلکه دین با عقد درست می شود، مثلاً طرف به دیگری می گوید: فلانی، قرار داد می گذاریم شما یک میلیون جفت کفش برای من تولید کن، یا یک میلیون متر پارچه بده، صد هزار، صد هزار متر به من بده، من هم صد هزار صد، هزار پولش را به شما می پردازم، درست است که هردو نقد نیست، اما «بیع الدین بالدین» نیست، چون قبلاً دین نبوده.
شاهدشاهد بر این مسئله، یک روایت است، روایت این است: عَنْ مَنْصُورِ بْنِ حَازِمٍ قَالَ: « سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ عَلَى الرَّجُلِ طَعَامٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ فَأَتَى الْمَطْلُوبُ الطَّالِبَ لِيَبْتَاعَ مِنْهُ شَيْئاً قَالَ لَا يَبِيعُهُ نَسِيّاً فَأَمَّا نَقْداً فَلْيَبِعْهُ بِمَا شَاء»[2]

معنای حدیث از نظر استاد سبحانیاین حدیث را دوجور می شود معنی کرد، یکی را من در متن نوشتم، یکی را من اضافه می کنم، آن را که من در متن نوشتم، این است: فرض کنید جناب زید به عمرو پول داده که به او گندم بدهد، سلفاً گندم خریده، معلوم می شود که حیوانات را هم می شود سلفاً خرید، طعام راکه می شود سلفاً خرید، اما هنوز وقت طعام نرسیده، من طالبم، او مطلوب است، من پول داده ام که سر شش ماه به من گندم بدهد، اما هنوز شش ماه نرسیده، منِ « طالب» سراغ مطلوب می روم و می گویم من از تو صد کیسه سلفاً شکر می خرم، قیمتش همان طعام یا حیوانی باشد که بر گردن شما دارم، منِ طالب در واقع سراغ مطلوب می روم و می گویم شما برای من صد کیسه شکر بده، قیمتش همان طعامی باشد که من بر گردن شما دارم.
حضرت می فرماید: این درست نیست، چون هردو طرف نسیه است، آن طرف هم سلف است و این هم سلف است، شما اگر می خواهی از او شکر بخری، بخر، اما پولش ر نقداً بده.
من این روایت را در متن چنین معنی کرده ام، البته معنای دیگر هم است که بعداً عرض می کنم، اگر روایت را این گونه معنی کنیم شاهد عرض ماست، عرض ما این است که اگر پیغمبر اکرم ص فرمود: «لَا يُبَاعُ الدَّيْنُ بِالدَّيْنِ» جایی را گفته که دین قبلاً باشد، مثل مثالی که عرض کردم، دین قبلاً بوده، چطور؟ چون من سر شش ماه از او طلبکار طعام بودم و هنوز سر شش ماه نریسده، این معنای است که من کرده ام، و بعضی ها هم قبول کرده اند.
معنای حدیث از نظر صاحب حدائقولی مرحوم صاحب حدائق این روایت را جور دیگر معنی کرده، و شاید در روایات هم شاهدی دارد، معنایی که ایشان (صاحب حدائق) کرده این است که «منِ طالب» سراغ مطلوب می روم و می گویم: فلانی، من از تو یک خروار گندم سر شش ماه طلب دارم، درست است که هنوز سر شش ماه نرسیده، همان گندمی را که از شما طلبکارم، آن را به خودِ من به بیشتر بفروش، من یک میلیون دادم، یک خروار گندم از شما خریدم، ولی هنوز وقتش نرسیده، ولی همان گندم را نقداً به خودِ من بفروش، من یک میلیون و صد هزار تومان به شما می دهم، این معنی هم در روایت احتمال دارد و شاید عبارت هم با این احتمال اطبق باشد.
«علی أیّ حال» این هم شاهد حال ماست، قبلاً نسیه بوده، بحث ما در جایی است که دین با عقد است، پس معنای اولی این شد که سراغ بدهکار می روم و می گویم من که گندم از تو طلبکارم، به من صد کیسه شکر بده، قیمتش همان طعامی باشد که از تو طلب دارم.
ولی صاحب حدائق جور دیگر معنی می کند و می گوید گاهی طرف حوصله اش سر رفته و لذا نمی خواهد تا شش ماه صبر کند، به طرف می گوید همان طعامی که من سلفاً از تو طلبکارم، آن را گران تر به خودم بفروش و پولش را هم نقداً از من بگیر. این هم اشکالی ندارد.
«سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرَّجُلِ – زید مثلاً- يَكُونُ لَهُ عَلَى الرَّجُلِ – عمرو - طَعَامٌ أَوْ بَقَرٌ أَوْ غَنَمٌ أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ – طبعاً باید این سلف باشد، اگر زید ازعمرو طلب دارد، معلوم می شود که سلف بوده است فَأَتَى الْمَطْلُوبُ الطَّالِبَ – زید سراغ عمرو می آید - لِيَبْتَاعَ مِنْهُ شَيْئاً – تا چیزی از او بخرد، این با معنای دوم تطبیق می کند، لِيَبْتَاعَ مِنْهُ شَيْئاً، أی شکراً مثلاً، شکر هم نقد نیست- قَالَ لَا يَبِيعُهُ نَسِيّاً فَأَمَّا نَقْداً فَلْيَبِعْهُ بِمَا شَاء»
البته معنای دوم با عبارت حدیث اطبق است و صاحب حدائق نیز همین معنای دوم را گرفته است، معنای دوم این است که آنچه را من از تو طلب دارم، خودِ همان را نقداً به من بفروش و معامله را تمام کن، هردو را اگر بگیریم، شاهد عرض ماست، در جایی است که دین قبلاً بوده، اما در استیراد دین قبلاً نیست.
نظریه استاد سبحانیما همان معنای اول را انتخاب می کنیم « فَأَتَى الْمَطْلُوبُ الطَّالِبَ لِيَبْتَاعَ مِنْهُ شَيْئاً – شکر از او می خرد، شکر هم نقد نیست، ثمنش همان طعامی است که بر گردن او دارد، هردو دین به دین است، اما دین قبلی- قَالَ لَا يَبِيعُهُ نَسِيّاً فَأَمَّا نَقْداً فَلْيَبِعْهُ بِمَا شَاء»
الثانی: أنّه من قبیل بع الکالی بالکالی
قابل ذکر است که ما در عبارت و دوتعبیر داریم، یکی بیع الدین بالدین است، عبارت دوم:« بیع الکالی بالکالی» می باشد، بین این دوعبارت و تعبیر اشتباه نشود، بیع کالی بالکالی را مرحوم طریحی معنی کرده است.
ربّما یقال أنّ النبی ص أنّه نهی عن بیع الکالی بالکالی، رواه السیوطی فی الجامع الصغیر، و الوروایة عمل بها الأصحاب کما یقول صاحب الجواهر»[3]
.
یلاحظ علیه: بأنّ المتبادر من الروایة ما ذکرناه فی الروایة السابقة، أی ما کان کالیاً قبل العقد، و أمّا ما کان منه بالعقد، فشموله مورد تأمّل.
و ما ذکرناه هو الذی فسّر به الطریحی الحدیث، قال: « فی الحدیث نهی عن بیع الکالی بالکالی» بالهمز و بدونه، و معناه بیع النسیئة بالنسیئة، و بیع مضمون مؤجّل بمثله، و ذلک کأن یُسلِم الرجل الدرهم فی طعام إلی أجل فإذا حلّ الأجل، یقول الذی حلّ علیه الطعام: لیس عندی طعام و لکن یعنی إیاه إلی أجل فهذه نسیئة انقلبت إلی نسیئة.
نعم لو قبض الطعا و باعه إیاه لم یکن کالیاً بکالی»[4]

الثالث: ما روی عن النبی ص أنّه قال: «لا تبع ما لیس عندک»
این روایت ابن ماجه نقل کرده است، روی أحمد فی مسنده عن حکیم بن حزام قال: قلت: « یا رسول الله ص یأتینی الرجل یسألنی البیع لیس عندی ما أبیعه، ثم أبیعه من سوق؟ فقال: لا تبع ما لیس عندک»[5]
. [6]

مضمون روایت این است که طرف می گوید: فلانی، آن گاو زردی که در خانه ابوالفرج است، آن را برای من بخر، می گوید من که ندارم، می روم از او می خرم و برایش می فروشم، به او می فروشم، حضرت می فرماید این کار را نکن، «لا تبع ما لیس عندک» چیزی را که مالک نیستی، نفروش، معلوم می شود که مبیع سلف نبوده، مبیع مشخص بوده، زیرا می گوید چون مالک نیستی، حق نداری بفروشی، اول آن را بخر، و بعداً به این آدم بفروش.
اما احتمال دیگر هم وجود دارد، آن کدام است؟ سلف باشد، اما یک چیزی را من برای او می فروشم که در قدرت من نیست، صد خروار گندم را می فروشم، و حال آنکه در این استان اصلاً صد خروار گندم وجود ندارد، بنابراین، هردو معنی، یعنی خواه مبیع مشخص باشد، مالک نیستم، اگر کلی باشد، قادر نیستم، اگر مبیع مشخص و معین است، مالک نیستم، اگر سلف است قادر نیستم، این روایت هردو را می گیرد.
فخرجنا بالنتیجة التالیة: أنّ الحدیث یحتمل أحد معنیین:
الف؛ بیع عین معیّنة للغیر قبل أن یملکه.
ب؛ بیع شیء فی الذمّة سلفاً لم یکن علی ثقة من تحصیله و ایفائه للمشتری.
تمّ الکلام فی الروایاة الثلاث:
1: لا تباع الدین بالدین.
2: لا یباع الکالی بالکالی.
3: لا تبع ما لم یملکه.
دو روایت اول ناظر به جایی است که قبلاً دین بوده، دین را یا ثمن قرار می دهد یا مثمن، ما نحن فیه دین قبلی نبوده.
روایت سوم در جایی است که من مالک نیستم، یا قادر نیستم، هیچکدام از اینها در استیراد تطبیق نمی کند..
الرابع: أنّ البعد المکانی یؤدّی إلی تغییر الصفات و یعرض السلعة للهلاک.
دلیل چهارم این است که شما از این آ دم صد صندوق گلابی می خرید، گلابی ها تا از مشهد به بلوچستان برسد، زمان می برد و طول می کشد و مسلماً در راه فاسد می شوند، بنابراین، استیراد در امثال این چیز ها ممکن نیست، زیرا چوب نیستند که به همان حالت اولیه باقی بمانند، بلکه در مسیر راه فاسد می شوند.
جواب از دلیل چهارمجوابش این است که این حرف شما نسبت به زمان سابق خوب است و حق با شماست، اما در زمان ما سرد خانه است، وسائل نقلیه مانند ماشین و امثال ماشین به سرعت آنها را از شهری به شهر دیگری منتقل می کنند، ولذا از این جهت جای نگرانی نیست.
بله در زمان سابق این مسئله و این نگرانی وجود داشت، ولی در این زمان حتی اگر از دور ترین کشور ها هم میوه بفرستند فاسد نمی شود.
الخامس: أنّ العدول عن الرؤیة إلی الوصف غرر و مخاطرة و یفضی إلی المنازعة.
دلیل پنجم این است که شما معامله می کنید بر وصف، و حال آنکه وصف کافی نیست، بلکه باید رؤیت در کار باشد، شما باید مبیع را ببینید، بجای اینکه ببینید، آن را توصیف می کنید و می گویید: من شلوار می خواهم به این اندازه و به این بافت، اگر وصف را بجای رؤیت بگذاریم، چه بسا که در آینده به نزاع بکشد.
جواب از دلیل پنجمما در جواب عرض می کنیم که این مستدل نفهمیده که محل بحث کجاست، این کلام در جایی است که من بخواهم مبیع مشخص و معین را بخرم، یعنی گاو مشخص، شلوار مشخص را بخرم، البته در این گونه موارد، نباید وصف جانشین رؤیت بشود، اما من کلی را می خرم که رؤیت در کلی امکان ندارد، در کلی همه اش با توصیف است.
البته بعضی ها به این طرف دلیل آورده اند، یعنی نفع ما دلیل آورده اند، ولی ما می گوییم ما را به خیر تان امید نیست شر مرسان، این ادله شما به درد ما نمی خورد، آمده اند دلیل آورده اند.
 
الاستدلال علی صحّة عقد التورید بوجهین:1؛ إنّ عقد الاستیراد من مقولة صحّة بیع الغائب.
می گویند استیراد یک چیز جدیدی نیست، بلکه در تمام فقه ما است، غائب را می شود فروخت.
جوابش این است، اینکه غائب را می شود فروخت، این در جایی است که مبیع مشخص باشد، اصلاً این بیع غائب نیست، بیع غائب در جایی است که در کارخانه است، می خرم، اما استیراد از قبیل بیع غائب نیست، بلکه از قبیل بیع معدوم است که بعداً می خواهد ایجادش کند.
2: دلیل دومش این است که عقد استیراد از قبیل بیع سلف است، می خواهند بگویند استیراد از قبیل بیع سلف است.
این دلیل هم اشکال دارد، چون در بیع «سلف» ثمن نقد است، اما در عقد استیراد اصلاً ثمن در کار نیست، فقط بیعانه است، یعنی یک بیعانه می دهیم و بس، که بعداً به تدریج پارچه را تحویل بگیریم و پولش را هم به تدریج بدهیم.
بنابراین، این دو دلیلی که می خواستند ما را کمک کنند، کمک آنها به درد ما نمی خورد. چرا؟
اولاً، از قبیل بیع غائب نیست.
ثانیاً، از قبیل بیع سلف هم نیست.
پرسشمن یک میلیون پارچه خریده ام به تدریج که آن را در پنج نوبت باید تحویل بدهد، هر دفعه هم دویست متر، آیا این عقد استیراد، یک عقد است یا پنج عقد است؟
پاسخیک عقد است، منتها «ینحل إلی عقود» چنانچه در نماز می گوییم که نماز یک وجوب دارد، اما این یک وجوب، « ینحل إلی وجوبات» حمد واجب است، سوره واجب است، هکذا رکوع و سجود و امثالش.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج18، ص298، من أبواب السلف، ب8، ح2، ط آل البیت.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج18، ص45، من أبواب أحکام العقود، ب6، ح8، ط آل البیت.

[3] جواهر الکلام، شیخ حسن نجفی، ج24، ص295.

[4] مجمع البحرین، فخر الدین طریحی، ج4، ص6، ماده «کآل».

[5] مسند أحمد، ج3، ص402، .

[6] سنن ابن ماجه، ج2، ص737.