جلسه 1396/11/03

بسم الله الرحمن الرحیم



تحديد نسل از ديدگاه اسلام

موضوع: تحدید نسل از دیدگاه اسلام
بحث ما در باره تحدید نسل است و گفتیم این مسئله را می شود از دو نظر بررسی کرد، گاهی از نظر فردی، مثلاً یک خانوده خاصی هستند که شرائط حاکم بر آنها به گونه ای است که نمی توانند اولاد بیشتری بیاورند، البته اسلام در اینجا راه حلالی را برای او در نظر گرفته است.
حکم تحدید نسل از نظر اجتماعی گاهی ما مسئله را از نظر اجتماعی بحث می کنیم، فرض کنید یک نظام و یک حکومتی است که این نظام کوشش می کند که افراد این نظام کمتر باشد، اولاد کمتر، مردم کمتر، به اصطلاح آمار مردم، آمار پایینی باشد، کار با شخص خاص نداریم حتی کسانی که مشکلی هم ندارند، آنها هم اولاد کمتری پیدا کنند، آیا این مسئله جایز است یا جایز نیست، عمده همین است، و الا در برای فرد ما سخنی نداشتیم، آیا یک نظام می تواند جمعیت و آمار خود را کاهش دهد، مردم را دعوت کند که کمتر تولید مثل کنند؟
عرض کردم اگر این مسئله را بر اسلام عرضه کنیم، از نظر اسلام جایز نیست، قبلا بیان کردم که اسلام طرفدار کثرت نسل است، هم آیات را در این زمینه خواندیم و هم روایات را متذکر شدیم.
بنابراین، هرنوع برنامه ریزی برای تحدید نسل و کمتر کردن آمار مردم، بر خلاف آیات و روایاتی است که خواندیم، ولذا نباید دولت های اسلامی فریب این مسئله را بخورند، اکنون که مسئله هم از نظر فردی و هم از نظر اجتماعی تمام شد، اینک نوبت به ادله مسئله می رسد و باید هم ادله نافین را بررسی کنیم و هم ادله مثبتین را، چون در واقع یک نزاعی است بین طرفداران تحدید نسل و بین طرفداران تکثیر نسل.
دلیل طرفداران تحدید نسل طرفداران تحدید نسل دو دلیل دارند و غالباً این ادله را جناب طنطاوی آورده است، آقایان شنیده اید که سید محمد طنطاوی متوفای:1358 قمری، تفسیری بر قران کریم دارد بنام:« الجواهر»، موقعی که این تفسیر از چاپ بیرون آمد در دنیا صدا کرد چون توانسته بود که آیات قرآن را بر مکتشفات امروز تطبیق کند، مردم تشنه این مسئله بودند که قرآن بتواند قبل از آنکه اروپا در این گونه مسائل پیشرو باشد، خود قرآن پیشرو می باشد، ایشان بسیاری از آیات را برمکتشفات روز تطبیق کرده است و از این جهت تحت تاثیر غربیان بوده است، البته خود را متهم نمی کند، اما طرز تفکرش طرز تفکر غربی است، ایشان دو دلیل بر تحدید نسل اقامه کرده است:
1: گفته است من وقتی جامعه را که مطالعه می کنم، پیشرفت جامعه در کثرت نسل نیست، چون خیلی از جامعه ها وجود دارند که نسل شان زیاد است، اما در زندگی عقب مانده هستند، مثلاً در آن زمان چین را به عنوان مثال می آوردند که گرفتار استعمال انگلستان بود و تریاک هم در آنجا غوغا می کرد، در آن زمان چین حدود ششصد میلیون جمعیت داشت، با اینکه ششصد میلیون جمعیت داشت، از همه ملت ها عقب مانده تر بود، امروز پیشرفت جامعه ها با عقل و فکر و اکتشافات است، ولذا ما کوشش کنیم که جمعیت ما جمعیت متفکر و تحصیل کرده و پیشرو باشند، و به اصطلاح بتواند اکتشافات و اختراعاتی داشته باشند، اگر بنا باشد که ما به چیزی بنازیم، باید به فکر، عقل و اکتشافات خود بنازیم نه به کثرت جمعیت خود.
اشکال استاد سبحانی بر دلیل اول طنطاویهر چند این سخن و بیان ایشان به ظاهر بین خوب، شیرین و روز پسند است، اما باید توجه داشت که همیشه نابغه ها از جمعیت های کثیر به وجود می آید، یکنوع تناسب مستقیم بین جمعیت زیاد و بین ظهور نوابغ وجود دارد، یعنی هر چه جمعیت زیادتر باشد، به همان نسبت در میان آنها نابغه و مبتکر زیاد تر ظهور می کند، هر چه جمعیت کمتر باشد، به همان نسبت نابغه در میان آنها کمتر پدید می آید، کشور چین تا زمانی تحت استعمار انگلستان قرار داشت، جزو بد بخت ترین کشورها بود، اما وقتی که در سال:1326 شمسی مستقل شد و آمار جمعیت شان افزایش پید کرد، نابغه ها و مبتکرین در میان آنها زیاد شد و چین را در ردیف کشورهای پیشرفته قرار داد.
گفتار طناوی درست است که میزان کثرت عدد نیست، بلکه میزان کثرت فکر است، اما کثرت فکر هم در کثرت جمعیت است، اگر انسان ده تا بچه داشته باشد،احتمال ظهور نابغه در میان آنها بیشتر است تا اینکه انسان دوتا بچه داشته باشد.
2: دلیل دوم جناب آقای طنطاوی این است که احکام شریعت اسلام بر دو قسم است، گاهی احکام شریعت اسلام، احکام مسلّم است، البته ما نسبت به احکام مسلّم اسلام حق نظر را نداریم، چون پیغمبر اکرم خاتم الأنبیاء است و شریعتش هم خاتم الشرائع است ولذا ما در باره احکامی که جنبه خاتمیت دارد حق نظر نداریم.
اما یک سلسله احکامی در اسلام وجود دارد که احکام اختلافی است، در احکام اختلافی باید دولت ها شرائط خود را در نظر بگیرند و تصمیم بگیرند، یا تصمیم بر تحدید نسل می گیرند یا تصمیم بر تکثیر نسل می گیرند، ایشان می گوید مسئله تحدید نسل از مسلمات اسلام نیست که نشود به آن دست برد و نظر داد، ولذا موکول می کنیم به خود دولت ها، دولت ها خود شان فکر کنند که آیا مصالح ملی با تحدید نسل است با کثرت نسل.
اشکال استاد سبحانی بر دلیل دوم طنطاویایشان دراین گفتار خود اشتباه کرده، تحدید نسل از قبیل مسائل اول اسلام است، چون آیات وروایات جنبه مسائل اول را مطرح و بیان می کنند، این از مسائل اختلافی نیست که بگوییم تابع شرائط هر ملت و هر دولت است، بلکه از قبیل مسائل اول است و اسلام طرفدار کثرت نسل می باشد نه تحدید نسل.
دلیل المجوزیناستدل القائلون بالتحدید بوجهین:
الأوّل: إنّنا نعیش فی عصر لا تتنافس فیه الأمم بکثرة أفرادها، و لا باتّساع أراضیها، و إنّما نحن نعیش فی عصر تتنافس فیه الأمم بالاختراع و الابتکار و وفرة الإنتاج و التقدّم العلمی بشتّی صوره و ألوانه، و هذا التقدّم الذی یجعل احتیاج الغیر إلیک، أکثر من احتیاجک إلیه، و نحن نشاهد أمماً أقلّ عدداً من غیرها و لکنّها أقوی، و أغنی من ذلک الغیر، و الأمثلة علی ذلک یعرفها عامّة الناس، فضلاً عن علمائهم»[1]

یلا حظ علیه: أنّ الأدمغة التی تقوم بالاختراع و الابتکار و وفرة الانتاج و التقدّم العلمی، إنّما تتوفر فی حالة زیادة عدد السُکّان، فکلّما کثر عددهم، یکون احتمال وجود المفکّرین و النوابغ أکثر، و کلّما قلّ عدد السکان، قلّ احتمال وجودهم فیه.
و بعبارة أخری؛ هناک رابطة خاصّة بین عدد السُکّان و احتمال وجود النوابغ و العلماء، فلو ارتفع عدد السّکان، کثر احتمال النوابغ فیهم، و لو قلّ عدد السُکّان قلّ احتمال وجود عدد النوابغ.
هذه دولة الصین التی کانت دولة ضعیفة فقیرة، و لکنّها لما طردت الاستعمار عن أراضیها و تمتعت بالاستقلال، أخذت تنتفع بالعقول الکبیرة المتوفرة فی سکانها البالغ عددهم الیوم القریب من الملیارد نسمة أو أزید، فأخذت تناطح و تنافس الدول الکبری، فلولا کثرة سکانها لم تتوفق للعروج إلی هذا المستوی.
2: إنّ من مزایا الشریعة الإسلامیة، أنّ الأمور التی لا تختلف المصلحة فیها، باختلاف الأوقات و البیئات و الاعتبارات، تنصّ علی الحکم فیه نصّاً قاطعاً، لا مجال معه للاجتهاد و النظر، کتحلیل البیع و تحریم الربا، و أمّا الأمور التی تخضع فیها المصلحة للظروف و الأحوال، فإنّ شریعة الإسلام تکلّ الحکم فیها إلی أرباب النظر و الاجتهاد و الخبرة فی إطار قواعدها العامّة.
و من هذه الأمور مسألة تنظیم الأسرة أو النسل، فإنّها من المسائل الّتی تختلف فیها الأحکام باختلاف ظروف کُلّ أسرة و کُلّ دولة، باختلاف إمکانیاتها»
یلاحظ علیه: بأنّ ما ذکره خلط بین تحلیل التحدید علی المستوی الفردی فإنّه یخضع للاجتهاد – کما مرّ – دون المستوی المجتمعی فإنّ الدعوة إلی تحدید النسل ربما تنتهی إلی استئصاله و لیس للحکومات التدخل فی الأمور الشرعیة التی تنتهی إلی التغییر فی خلق الله، فإنّ الشارع الأقدس قسّم الناس إلی أقسام أربعة، ققال: « يخْلُقُ مَا يشَاءُ يهَبُ لِمَنْ يشَاءُ إِنَاثًا وَيهَبُ لِمَنْ يشَاءُ الذُّكُورَ ***
أَوْ يزَوِّجُهُمْ ذُكْرَانًا وَإِنَاثًا وَيجْعَلُ مَنْ يشَاءُ عَقِيمًا»[2]
، و یبقی علی حالها مرّ الدهور و الأحقاب.
دلیل النافین1: تحدید النسل مکیدة
البته نافین بر آیات و روایات تکیه نکرده اند و حال آنکه ما به آیات و روایات تکیه کردیم، ولی اینها بر مسائل اجتماعی و سیاسی تکیه نموده اند، و حال آ نکه بهترین دلیل همان آیات و روایات بود که خواندیم، ولی چون حقوقدانهای فعلی منقطع از آیات وروایات هستند، ولذا بر آیات و وروایات تکیه نکرده اند.
نافین هم برای خود چند دلیل اقامه کرده اند، اولین دلیل شان این است که تحدید نسل یکنوع مکیده و برنامه استعماری است و می خواهند جمعیت های اسلامی را در کشور های اسلامی کم کنند، البته شواهدی نیز بر این امر وجود دارد، الآن می بینند که جمعیت های اسلامی افزایش پیدا می کند، به گونه ای که چند سال آینده اکثریت حتی در کشور های غربی با مسلمان ها خواهد بود، و این یکنوع خطر بر مسیحیت است و اگر کثرت جمعیت از مسلمان ها باشد، قهراً دولت هم از جمعیت بر می خیزد، غربی ها برای اینکه جمعیت اسلامی را کم کنند هم در اروپا و هم در خود کشور های اسلامی، شروع به تشویق مردم به تحدید نسل می کنند، و شواهد هم بر این مطلب وجود دارد، مثلاً دکتر حسان (که یک پزشک عربی است) می گوید من در یک کشوری متولد شدم که رابطه اش با آمریکا (البته اسم آمریکا را نمی برد) بهم خورده بود، ما در واقع از دنیا منقطع شده بودیم ولذا نمی توانستیم از خارج اطلاعات خوبی به دست آوریم، فقط در آن کشور یک کتابخانه ای بود مربوط به همان دولتی که با ما بد بود، آنجا نیز هر کس حق نداشت که برود و از کتا بهای آنجا استفاده کند، بلکه رفتن به آنجا مشروط به اجازه نخست وزیر بود، بالاخره من با اجازه نخست وزیر در آنجا راه یافتم، وقتی به آنجا رفتم، دیدم که از سایر کتاب ها و مجالات اجازه نمی دهد که من استفاده کنم، اما مجلات و کتاب هایی که مردم را به تحدید نسل ترغیب و تشویق می کردند، آنها را در اختیار من می گذاشتند، می گوید من این مسئله را عملاً و به چشم خود دیدم، اما از بقیه مجلات و کتاب ها که خبر های علمی و سیاسی داشت، ما از آنها محروم بودیم.
البته من یک شاهد دیگر هم بر این دارم و آن را بر این شاهد ضمیمه می کنم و آن این است که در همان جنگ تحمیلی ایران و عراق، همه نوع کمک های غربی ها به ایران قطع شد، تنها یکنوع کمک قطع نشد و باقی ماند و آن کمک هم مربوط به تحدید نسل بود، ابزار و ادواتش را اختیار ایران می گذاشتند، معلوم می شود که این یکنوع مکیده بوده.
ما یدلّ علی أنّه مکیدةهناک قرائن تشهد علی أنّ الغایة من التأکید علی المسألة هو اضعاف المسلمین ...، و سکّاناً، و إلیک ما یشهد علیه.
1: یقول الدکتور حسان حتحوت: و ممّا أذکر فی مطالع حیاتی الجامعیة (زندگی دانشجویی) فی بلدی أنّ العلاقات ساءت بیننا و بین دولة غربیة کبری و انقطعت السلاح حتی نُبِّه علینا بأن لا ندخل المکتبة العامّة لوحدتهم الطبیّة إلّا بإذن من مجلس الوزراء، و کانت هی المکتبة الوحیدة التی تُتِیحُ لنا الاطلاع علی المجلات و الدوریات الطبّیة العالمیة الّتی أُقفِرت منها بلادنا فی تلک الفترة نظراً لقیود العُملَة (دلار گران شده بود)، و طالت القطیعة کلّ شیئ إلّا شیئاً واحداً هو تمویل أبحاث تحدید النسل فی بلادنا من قِبَلِ تلک الدولة العظمی، فهذه لم تنقطع، ظاهرة فی الواقع أوحت لی و للکثیرین غیری بسوء الظن»[3]
.
2: عندما فرض الاستکبار العالمی عدوان النظام البعثی علی بلادنا – إیران – انقطعت کافّة العلاقات الاقتصادیة و العلمیة بیننا و بین عالم الغرب، إلا تمریر أبحاث النسل، فقد کانت مستمرة من دون انقطاع.
3: إنّ أصحاب هذه الفکرة و الدعاة إلیها فی الغرب یعملون بخلاف ما یدّعون و یشهد علی ذلک أنّ الإحصائیات الدولیة تشهد علی أنّ نمو السُکّان بین غیر المسلمین أکثر منه بین المسلمین و هذا ما نلاحظه فی الجدول.
 

[1] الکلام لمحمد سید طنطاوی، مفتی دیار المصریة، مجلة فقه الإسلامی، العدد5، الدورة الخامسة، الصفحه151.

[2] شوری/سوره42، آیه49 – 50.

[3] مجلة مجمع الفقه الإسلامی، الدورة الخامسة، العدد5، الجزء الأول، ص83.