جلسه 1396/10/17

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم شركت هاي هرمي

موضوع: حکم شرکت های هرمی
بحث ما در شرکت های هرمی بود و گفتیم نخست باید واقعیت و حقیقت شرکت های هرمی را بشناسیم، آنگاه سراغ اشکالاتش برویم و ببینیم اشکالاتش چیست، سپس ببینیم که امروز این شرکت در قالب دیگری در آمده و ماهیت دیگر به خود گرفته، ولذا ما می خواهیم در این جلسه هر سه مطلب را به صورت مختصر بیان می کنیم.
ماهیت شرکت هایی هرمیواقعیت و حقیقت این شرکت این است که ابتدا باید دید که اعضا چند نفر می شوند، هر مقداری که این آدم برگ بفروشد، به تعداد برگ عضو پیدا خواهد کرد، اولی یک نفر است، چهار برگ به او می دهند و او آنها را به چهار نفر می فروشد، تعداد اعضا به چهار نفر می رسد، برای هر کدام از این چهار نفر نیز چهار برگ می آید، باز هر کدام این چهار نفر، باید این برگ ها را به چهار نفر دیگر بفروشد، چهار ضرب در چهار، می شود: شانزده نفر، یعنی تعداد اعضا به شانزده نفر می رسد. آنگاه برای هر کدام از این شانزده نفر، چهار برگ می آید، شانزده ضرب در چهار، می شود: شصت و چهار عضو، بعداً برای هر کدام از شصت و چهار نفر، چهار برگ می آید، چهار ضرب در شصت و چهار، می شود: دویست و پنجاه و شش عضو، آنگاه برای هر یک از این دویست و پنجاه و شش نفر ، چهار برگ می آید، باید آنها را بفروشند و تعداد اعضا می رسد به هزار و بیست و چهار عضو، این مرحله روشن شد.
پرسشپرسش این است که چگونه این یک نفر مالک یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان می شود؟
پاسخما در جواب گفتیم: هر فردی که می خواهد عضو بشود، سه تومان باید از جیب خودش خرج کند، با یک تومان برگ را می خرد، یک تومان هم به حساب شرکت واریز می کند، یک تومان هم برای عضو اصلی می فرستد، هر چه تعداد عضو ها بالا برود، عضو اول یک تومان را مالک شده، اگر تعداد اعضا به هزار و بیست و چهار نفر رسیدند، هرکدام از این نفرات، یک هزار تومان به شخص اول ریخته اند، هزار و بیست و چهار را در چهار ضرب کنید، قهراً این آدم یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان را مالک می شود.
پس اینکه پرسش می شود که این این آدم یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان را از کجا پیدا می کند و چگونه آنها را مالک می شود؟
جوابش این است: هر عضوی که اضافه می شود، یک هزار تومان به حساب عضو اول می ریزد، وقتی اعضا به هزار بیست و چهار نفر رسید، هزار، هزار و بیست و چهار هزار تومان به حساب عضو اول ریخته اند، از اینجا مالک شده است.
مسئله سوم این است که چطور این عضو اول مالک شد؟
عرض کردیم آن پنج نفر اول، جنبه نمایشی داشت، همین که چهار نفر فروخت، یک نفر کنار رفت، شانزده نفر که عضو پیدا کرد، دومی رفت، هنگامی که به این مرحله می رسد که هزار و بیست و چهار نفر می رسد، آن فرد اول که اولین بار که اولین بار چهار برگ را فروخته، می شود فرد اول، چون به تدریج می رود، یعنی هر چه فروش می شود، تعداد اعضا زیاد می شود تا می رسد به عضو واقعی.
سپس عرض کردیم وقتی این آدم یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان را گرفت و مالک شد، از میدان بیرون می رود، صندوق خالی است، یعنی پولی باقی نمی ماند، این عضو دوم، یعنی آن چهار نفر دیگر، اگر بخواهند این مبلغ را پیدا کنند، باید دو مرتبه فروش بالا برود تا به هر کدام شان یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان برسد ولذا اگر بخواهند عضو دوم که چهار نفرند، پول پیدا کنند، باید تعداد فروش که هزار و بیست و چهار است، چهار برابر بشود، یعنی چهار هزار نود و شش بشود.
باز تکرار می کنم که این آدم وقتی پول ها را گرفت، صندوق خالی شد، از این رو ناچارند برای عضو دوم که چهار نفرند، باید فروش بالا برود، یعنی مرحله اول که هزار و بیست و چهار است، این چهار برابر بشود تا به هر کدام از آنها این مبلغ برسد، وای به حال عضو سوم که شانزده نفر باشد، شانزده نفر اگر بخواهند هر کدام شان یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان ببرند، باید عضو سوم چهار برابر بشوند تا بتوانند این مبلغ را ببرند.
خلاصه اینکه: هر عضو را ضرب در چهار بکنید، اعضای بعدی معلوم می شود، یک ضرب در چهار، می شود چهار، چهار ضرب در چهار می شود شانزده، شانزده هم ضرب در چهار می شود شصت و چهار، و هکذا بقیه.
اشکالات شرکت های هرمی1: العمل و الانتاج هو أساس الاقتصاد الإسلامی
اشکال اول این است که این نوع معامله بر اساس اقتصاد اسلامی نیست، چون اقتصاد اسلامی بر اساس کار است و بر همین است که قرآن کریم می فرماید: « وَأَنْ لَيسَ لِلْإِنْسَانِ إِلَّا مَا سَعَى»[1]
و اينکه براي انسان بهره اي جز سعي و کوشش او نيست.
اما اینکه انسان بنشیند و در فکر نصیب و شانس باشد و در فکر اقبال باشد، این افسانه است.
بله ممکن است گاهی از اوقات انسانی، یک چیزی را به شما هبه کند و شما هم آن را قبول کنید، اما هبه یک پدیده ای است که همیشه نیست، یعنی ممکن است در ده سال یکبار رخ بدهد، اسلام زندگی را بر اساس عمل و کار گذاشته است، نه اینکهیک جمعیتی راه بیفتند و مرتب عضو گیری کنند و هکذا، این کار ها را بکنند تا در مرحله پنجم، یک میلیون و بیست و چهار هزار تومان گیر عضو اول یا عضو دوم و هکذا بیاید، این بر اساس اقتصاد اسلامی نیست، اساس اقتصاد اسلامی عمل و کار است.
و قد ذمّت الشریعة الإسلامیة الغرّاء حالة التواکل و الکسل و عدم استغلال الطاقات[2]
الّتی منحها الله تعالی للإنسان، نکتفی هنا بروایة واحدة عن موسی بن جعفر ع، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ مُوسَى بْنُ جَعْفَرٍ ع: « إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَيُبْغِضُ الْعَبْدَ النَّوَّامَ إِنَّ اللَّهَ لَيُبْغِضُ الْعَبْدَ الْفَارِغَ.»[3]

جوانی که همه اش خواب و کسل است، هر ملتی که بی کار باشد، اسلام آنها را مذمت می کند، این جمعیت نیز بی کارند، کار شان فقط عضو گیری است، عضوی گیری نه برای کسی آب می شود و نه نان، باید تولید در کار باشد و فعالیت ها بر اساس تولید باشد نه بر اثر عضو گیری موهوم.
ضمناً یک مطلبی را قبلاً یاد آور بشوم و آن اینکه این شرکت فقط همین جمع نیستند، بلکه دهها نفر از این جمعیت را دارد، یعنی شاخه های زیادی دارد ولذا الاف و الوف جمع می شود و از این طریق جیب شرکت پر می شود و جیب مردم خالی، جیب شرکت پر می شود در حالی که نه فعالیت علمی داشته و نه فعالیت اقتصادی.
2: التجارة تدار وفقاً للأسالیب العقلائیة المتعارفة
اسلام مردم را به تجارت دعوت کرده است، ممکن است اعضای شرکت هرمی بگویند که ما نیز تجارت می کنیم، یعنی برگ ها را می خریم و فروشیم، ما در جواب می گوییم اسلام تجارتی را می گوید که عقلائی و رایج باشد، و در راستای تولید قرار بگیرد، وارادات و صادرات داشته باشد، این نوع معاملات (در قالب شرکت هرمی) جنبه عقلایی ندارد.
إنّ الاقتصاد الإسلامی یقوم علی أساس کون التجارة تدار وفقاً للأسباب و الأسالیب المتعارفة و العقلائیة الرائجة بین العقلاء، و حرمة أیّ نوع من الربح القائم علی الأمور الواهیة و الباطلة، قال تعالی: « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَينَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا» [4]

اي کساني که ايمان آورده ايد! اموال يکديگر را به باطل (و از طرق نامشروع) نخوريد مگر اينکه تجارتي با رضايت شما انجام گيرد. و خودکشي نکنيد! خداوند نسبت به شما مهربان است.
و ظاهر الآیة المبارکة أنّ التملّک أموال الآخرین لا بدّ أن یکون طریق التجارة و إلّا فهو من مصادیق أکل المال بالباطل المنهی عنه.
پرسشممکن است کسی بگوید اگر اسلام تجارت را خواسته، پس هبه در اسلام چه معنی دارد، یک نفر مبلغی را به دیگری هبه می کند؟
پاسخهبه جنبه تشریفاتی دارد و بسیار نادر است، هرچند اسلام جلوی هبه را نگرفته است، اما اساس زندگی بشر بر پایه هبه استوار نیست، بله، گاهی پدر یا جد، یا استاد یا شخص دیگری، یک چیزی را برای انسان هبه می کند، این درست است، ولی چرخ زندگی جامعه بر اساس هبه نمی چرخد، بلکه زندگی انسان باید بر اساس تولید باشد یا وارد کنیم یا صادر کنیم.
لا یقال: إنّ الهبة من أسباب التملیک الشرعیة و إنّ الهدیة مملّکة؟ قلنا: إنّ الهبة لیست من مقولة التجارة، بل هی نوع تکریم و احترام للأقاریب و الأصدقاء، و الحال أنّ الشرکات الهرمیة – مع هذه الشمول و السعة – صبغت نفسها بصبغة تجاریة و وعدت الناس بأن تجعل منهم أثریاء من خلال هذا الطریق.
3: المعاملة غرریة
اشکال سوم این است که این معامله غرری است و پیغمبر اکرم ص از بیع غرری نهی کرده، غرر به معنای ضرر نیست چنانچه بعضی ها معنی کرده اند، غرر به معنای خطر است، یعنی هر معامله ای که جنبه خطری دارد، مثلاً ماهی را که در آب است بفروشد، پرنده ای که در هواست بفروشد، اینها معاملات خطری است، اگر احیاناً غرر را به معنای خطر می گیرند، بخاطر این است که معاملات خطری توأم با ضرر است.
بنا براین، پیغمبر اکرم ص هر معامله خطری را که بهره گیری در آن خیلی کم است و عرف می گوید این معامله خطری است نهی کرده است، از کجا معلوم می شود که این به هزار و بیست و چهار نفر برسد، آن هم در اولی، در دومی باید به چهار برابر برسد، عضو سوم که عبارتند از شانزده نفر، باید به سه برابر برسند، اصلاً این معامله خطری است، یعنی اینکه انسان پول خودش را به این امید خرج کند که شاید یک چنین مبلغی گیرش بیاید، یک چنین معامله صد درصد خطری است.
البته چون تعداد نفرات زیاد هستند ولذا ضرر را خیلی احساس نمی کنند، اما روی هم رفته جامعه ضرر می بیند، شرکت یک مبلغی را از جامعه می گیرد، در حالی که هیچ چیزی به آنها نمی دهد
نقل المحدثون عن النبیّ الأکرم ص أنّه نهی عن کلّ معاملة غرریة «نهی النبیّ ص عن بیع الغرر» و الغرر لغةً، بمعنی الخطر، و إذا فسّر بالجهل فإنّما یعود ذلک، لکون الجهل یؤدّی إلی الخطر، و أی معاملة أخطر من الدخول فی معاملة لا یکون احتمال الوصول فیها إلی الهدف العالی (1024000 دینار) إلّا احتمالاً ضعیفاً جدّاً، أی نسبة الواحد إلی الآلاف.
4: حکم القمار
این مسأله (شرکت هرمی) با مسئله: « وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ ... » [5]

چه فرق می کند» در آنجا بیست و هفت عضو است، همگی جمع می شوند و یک شتری را می خرند، بعد آن را بیست و هفت بخش می کنند، البته نه به صورت مساوی، هفت نفر دارای نصیب اند، سه نفر هم دست شان خالی است، این را می خرند و تقسیم می کنند بین ده نفر، هفت نفر نصیب دارد و سه نفر شان نصیب ندارد، بعداً این گلدان ها می چرخانند، هفت نفر شان نصیب دارند و سه نفر شان نصیب ندارند، باید چه کند؟ باید قیمت این شتر را آن سه نفر بپردازند، این سه نفر نشسته بودند که با دادن مبلغی یا بدون دادن مبلغی، یکی از آن انصاب را صاحب بشوند، اگر اسلام این را حرام کرده است، این (شرکت هرمی) به طریق اولی باید حرام باشد.
إنّ روح هذه المعاملة نوع من القمار و المقامرة، ففی الحقیقة أنّ الإنسان یبذل مقداراً من المال علی أمل الحصول علی مبالغ طائلة، و العجب أنّ هذا النوع من المقامرة موجود فی العصر الجاهلی یعبر عن ب«الأزلام» و قد أشار القرآن الکریم إلی ذلک فی قوله:
« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ إِنَّمَا يرِيدُ الشَّيطَانُ أَنْ يوقِعَ بَينَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيسِرِ وَيصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ» [6]

اي کساني که ايمان آورده ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام [= نوعي بخت آزمايي ]، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دوري کنيد تا رستگار شويد!
 
شيطان مي خواهد به وسيله شراب و قمار، در ميان شما عداوت و کينه ايجاد کند، و شما را از ياد خدا و از نماز بازدارد. آيا (با اين همه زيان و فساد، و با اين نهي اکيد،) خودداري خواهيد کرد؟!
عین همان ملاکی که در شراب و قمار است، در مسأله شرکت هایی هرمی نیز است.
5: یؤدّی إلی النزاع و التناحر فی المجتمع
اشکال پنجم این است که این نوع معاملات، سبب دعوا و نزاع و کش مکش در جامعه می شود، این آدم به این امید پول خرج کرده است که چیزی گیرش بیاید، بعداً می بیند که چیزی گیرش نیامد و لذا شروع می کند به دعوا کردن و امثالش.
أشار القرآن الکریم إلی أنّ إحدی علل تحریم الخمر و القمار کونهما یؤدّیان إلی وقوع العداوة و البغضاء فی الوسط الاجتماعی ممّا یخلق حالة من التشاحن و الصراع فی وسط المجتمع، و من هنا نری الیوم أنّ الکثیر من المرافعات فی المحاکم موضوعها مخالفات الشرکات الهرمیه الّتی استطاعت أن تستغفل الکثیر من الناس و تزیّن لهم الأمور و توعدهم بسراب یحسبه الظمآن ماءً.
«إِنَّمَا يرِيدُ الشَّيطَانُ أَنْ يوقِعَ بَينَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيسِرِ وَيصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»خلاصه اینکه: عین همان ملاکی که در شراب و قمار است، در مسأله شرکت هایی هرمی نیز است.
6: وحدة الحقیقة و تعدد الأسالیب
تعددّ أسالیب جلب الزبائن (اعضا) حیث تغیّرت الطریقة الیوم إلی أسلوب بیع الألماس، فمن یشتری ألماسة ثم یُعرِّف أربعة من المشتری یُعطی کذا و کذا من المال، و الحقیقة أنّ تغییر الأسلوب لا یغیر من الواقع شیئاً، بل هو ذریعة و احتیال لیس إلّاً، لأنّ ماهیة الشرکة هی نفس الماهیة، إذ الهدف جلب الزبائن (زبائن، یعنی اعضا) مع انتظار ما وعدت به الشرکة من الربح اعتماداً علی الحظ و النصیب.
می گوید این الماس را فعلاً از ما بخر، بعداً اگر چهار نفر مشتری معرفی کردی، به شما این مبلغ را جایزه می دهیم، البته این با اولی فرق می کند، ولی همین هم خالی از خطر نیست، چون این الماسی که ما می خریم، مسلّماً آن مبلغی را که قرار است به ما بدهد، روی این الماس می کشد، یعنی این الماس را مجانی نمی دهد، آن جایزه ای که می دهد، روی این می کشد و این آدم خیال می کند با معرفی کردن چند مشتری صاحب یک الماس مجانی و رایگان شده است، و حال آنکه گاهی نمی تواند مشتری معرفی کند، فلذا یک چیزی را از جیب خود خرج کرده است.
7: الجذور الأجنبیة
إنّ الکثیر من الشرکات الّتی فی ظاهرها إیرانیة الانتساب و یدورها شخصیات تحمل صبغة دینیة و یخدعون الناس من هذا الطریق حیث یتصورون إنّها شرکات إیرانیة و دینیة صرفة، و هی فی الواقع یقف وراءها شرکات أجنبیة و مافیات خارجیة یسعون من وارء ذلک ابتلاع ثروات الشعب و نقلها إلی خارج البلاد لیبقی الشعب یعیش حالة الفقر و العوز و الحاجة.
علاوه براین، این مسئله ریشه در خارج دارد، یعنی این کار، کار یهود است، از خارج همه اینها انشاء و دیکته می شود، عواملی را در داخل دارند، آن عوامل به خیال اینکه یک امر واقعی است، آن را مطرح می کنند، گاهی از علما هم فتوا می گیرند، ولذا اگر فقیهی ریشه این مطلب را متوجه نشود، فتوا خواهد داد که اشکال ندارد، ولی باید توجه داشت که این مسئله ریشه در خارج دارد.
علاوه برآن، همان اشکالات قبلی در اینجا نیز مطرح است. من در جایی دیدم که اولین بار این مسئله را در آلبانیا مطرح کرده اند، دولت آلبانیا در واقع یک دولت اسلامی است هر چند (به اسلامی بودن خود) تظاهر نمی کند، یک مرتبه دیدند که فساد مملکت را گرفت، از همانجا کشور های دیگر فهمیدند و جلویش را گرفتند.
 

[1] نجم/سوره53، آیه39.

[2] استغلال، به کار بردن، عدم استغلال، یعنی به کار نبردن، طاقات، جمع طاقة، یعنی قدرت و نیرو، عدم استغلال الطاقات، یعنی نیرو را به کار نبردن.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 17، ص58، من أبواب کراهة کثرة النوم و الفراغ، ب17، ح4، ط آل البیت.

[4] نساء/سوره4، آیه21.

[5] مائده/سوره5، آیه3.

[6] مائده/سوره5، آیه90 و 91.